Γράφει ο Αντώνης Φίλιας
Η ηλεκτρική διασύνδεση των νησιών είναι ένα πολυσήμαντο έργο υποδομής για το Ελληνικό κράτος. Στο παρόν ασταθές ενεργειακό περιβάλλον μία πληθώρα λόγων εξαίρει τη σημασία ενός τέτοιου πολυσύνθετου έργου. Πλέον, η ηλεκτρική διασύνδεση των νησιών υπερβαίνει τα στενά όρια ενός απλού τεχνικού έργου με μεμονωμένα οφέλη και αναγνωρίζεται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή ως έργο στρατηγικής σημασίας και υψηλής αναγκαιότητας για τα κράτη με νησιωτική επικράτεια (European Commission, 2020). Είναι κοινώς αποδεκτό, πως τέτοιου είδους έργα θεωρούνται καίριοι πυλώνες της ενεργειακής μετάβασης με σημαντικά οφέλη σε οικονομικό, περιβαλλοντικό, κοινωνικό και γεωπολιτικό επίπεδο. Παρόλα αυτά, η υπάρχουσα κατάσταση διασύνδεσης των νησιών της ελληνικής επικράτειας δεν είναι η προσδοκώμενη.
Η Ελλάδα καθυστέρησε χαρακτηριστικά να προχωρήσει σε τέτοιου είδους σημαντικά έργα, πλην της περίπτωσης των νησιών του Ιονίου όπου η ηλεκτρική διασύνδεση σε αυτά ολοκληρώθηκε τμηματικά έως το 2010. Αντίθετα, τα περισσότερα ευρωπαϊκά κράτη με νησιωτική επικράτεια έχουν επιδείξει μεγαλύτερο ζήλο όσων αφορά το συγκεκριμένο ζήτημα. Στην Ιταλία, ήδη, από τα τέλη του 20ου αιώνα ανάλογα έργα που αφορούσαν την ηλεκτρική διασύνδεση με μεγάλα νησιά του νότου, όπως η Σαρδηνία και η Σικελία, έχουν ολοκληρωθεί επιτυχώς με τη χρήση υποθαλάσσιων καλωδίων (ENTSO-E, 2022, σ. 84-87). Αντιστοίχως, η Δανία έχει εντάξει πλήρως τα περισσότερα εκ των νησιών της στο εθνικό δίκτυο της ηπειρωτικής χώρας, γεγονός που τη καθιστά χώρα-πρότυπο ενεργειακής ένταξης ανάμεσα στις υπόλοιπες χώρες-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) (European Commission, 2020). Η Ισπανία κατέχει και αυτή παρόμοια θέση με την Ελλάδα καθώς έχει κατορθώσει μεν να προχωρήσει στη διασύνδεση των Βαλεαρίδων Νήσων, αλλά δεν έχει επιδείξει ανάλογη επιτυχία με τις Κανάριες Νήσους που λειτουργούν ως αυτόνομα ενεργειακά σώματα (IEA, 2022, σ. 145-148). Η Ελλάδα, από τη πλευρά της, υστερούσε σε αυτόν τον τομέα, καθώς παρεμποδιστικοί παράγοντες, όπως η οικονομική κρίση της προηγούμενης δεκαετίας, η γεωγραφία του Αιγαίου Πελάγους και η ύπαρξη ενός παγιωμένου καθεστώτος παραγωγής ενέργειας με εξάρτηση από τις εισαγωγές και μεταφορές πετρελαίου καθιστούσε αδύνατη τη διασύνδεση των νησιών (ΚΑΠΕ, 2021, σ. 45-48). Από το 2018 έχουν προχωρήσει ενέργειες προς αυτή τη κατεύθυνση με τη διασύνδεση σε διάφορες φάσεις των νησιών των Κυκλάδων, της Κρήτης και της Εύβοιας να έχουν ήδη ολοκληρωθεί, ενώ αναμένεται προσεχώς η διασύνδεση των νησιών του Βορείου Αιγαίου καθώς και των πιο απομακρυσμένων και μικρών νησιών του Αιγαίου Πελάγους (ΑΔΜΗΕ, 2020, σ. 85-92). Μέσω αυτών των προσπαθειών, προκύπτουν σημαντικά οφέλη για το κράτος σε ποικίλους τομείς.
Καταρχάς, τα οικονομικά οφέλη της ηλεκτρικής διασύνδεσης των ελληνικών νησιών είναι βαρυσήμαντα. Το, πλέον, σημαντικό όφελός τους είναι πως οδηγούν σε σημαντική μείωση του κόστους παραγωγής ενέργειας για τους καταναλωτές. Το γεγονός αυτό είναι ιδιαιτέρως κρίσιμο, αν συνυπολογιστεί πως αυτή τη στιγμή, η περίσσεια των μη διασυνδεδεμένων ηλεκτρικά νησιών τροφοδοτείται με ενέργεια μέσω αυτόνομων σταθμών παραγωγής ενέργειας, οι οποίοι χρησιμοποιούν το πετρέλαιο ως κύριο καύσιμο. Το συγκεκριμένο μοντέλο εκτός από χαμηλή αποδοτικότητα χαρακτηρίζεται και από υψηλό κόστος παραγωγής, καθώς απαιτείται η μεταφορά πετρελαίου προς τα νησιά, η οποία χρηματοδοτείται από Υπηρεσίες Κοινής Ωφέλειας (ΥΚΩ), με το κόστος να επιβαρύνει όλους τους καταναλωτές σε εθνικό επίπεδο (ΚΑΠΕ, 2021, σ. 52-55/ Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, 2022, σ. 96-98). Επιπροσθέτως, η διασύνδεση των νησιών δίνει τη δυνατότητα συνολικής αξιοποίησης της παραγόμενης ενέργειας από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ), οι οποίες αναπτύσσονται με ταχείς ρυθμούς στα νησιά ένεκα και της αιολικής ενέργειας που δύναται να αξιοποιηθεί (Ζερβός, 2019, σ. 214-218).
Πέραν της οικονομικής προσφοράς τους, τα έργα ηλεκτρικής συνδεσιμότητας των νησιών έχουν και περιβαλλοντικές πτυχές. Η μεταφορά ενέργειας στα νησιά από την ηπειρωτική χώρα δίνει τη δυνατότητα να εκλείψει η παραγωγή ενέργειας από τους σταθμούς ενέργειας καθώς και το σύστημα τροφοδοσίας αυτών με πετρέλαιο, ως κύρια καύσιμη ύλη, όπως προαναφέρθηκε. Άρα, μέσω αυτής της δυνατότητας μπορεί να επιτευχθεί σημαντική μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα γεγονός που συνάδει και με τις διεθνείς και ευρωπαϊκές δεσμεύσεις της Ελλάδας (World Bank, 2021, σ. 33-36). Στο ίδιο πλαίσιο, αποφεύγεται και η πιθανότητα ατυχήματος κατά τη μεταφορά της καύσιμης ύλης προς τα νησιά με πιθανές ολέθριες επιπτώσεις στο θαλάσσιο οικοσύστημα της περιοχής και έτσι διασφαλίζεται η προστασία του μέσω της εν λόγω διασύνδεσης (Ζερβός, 2019, σ. 214-218). Ταυτοχρόνως, δεν πρέπει να παραμεληθεί και η κοινωνική προσφορά των έργων.
Η κοινωνική πτυχή έργων ηλεκτρικής διασύνδεσης νησιών είναι ιδιαιτέρως κρίσιμη. Η βελτίωση της ποιότητας και της παροχής της ενέργειας, την καθιστά προσιτή σε όλους ανεξαρτήτως οικονομικής και κοινωνικής ομάδας και βελτιώνει στο επίπεδο της Ελλάδας τη ποιότητα δημόσιων αγαθών όπως είναι η υγεία, η παιδεία και οι μεταφορές. Παύουν, μέσω των δυνατοτήτων που παρέχονται, οι διακρίσεις που υφίσταται ο απομονωμένος πληθυσμός των νησιών και ενισχύεται σε αυτές τις περιοχές η επιχειρηματικότητα και η μόνιμη εγκατάσταση εξαιτίας της ασφάλειας που εκπέμπεται (Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, 2022, σ. 102-105).
Τα έργα συνδεσιμότητας νησιών ενισχύουν, επιπροσθέτως και τη γεωπολιτική θέση του εκάστοτε κράτους. Αρχικά, δίνεται η δυνατότητα παροχής αυτονομίας στα συνδεδεμένα μέρη και επομένως σχετικής ενεργειακής ασφάλειας ιδίως σε κρίσιμες περιόδους (λ.χ. εμπόλεμες). Η εφοδιαστική αλυσίδα ορυκτών καυσίμων στη νησιωτική επικράτεια των κρατών είναι ιδιαιτέρως ευάλωτη σε περιόδους διεθνούς κρίσης, εν αντιθέσει με την ηπειρωτική χώρα όπου η μεταφορά ενέργειας είναι ευκολότερη (Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, 2022, σ. 102-105). Ακόμη, αυξάνεται η διοικητική παρουσία του κεντρικού κράτους σε απομακρυσμένες ως τώρα περιοχές. Η ηλεκτρική διασύνδεση συνεπάγεται και το ειλικρινές και έμπρακτο ενδιαφέρον της πολιτείας για κάθε ανήκον στο δίκτυο νησί τονώνοντας κατ’ αυτόν τον τρόπο τη συλλογικότητα και την ενότητα του κράτους αλλά και των πολιτών μεταξύ τους (Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, 2022, σ. 102-105). Η γεωπολιτική διάσταση που προκύπτει από το προαναφερθέν έργο έχει ιδιαίτερη σημασία ιδίως στη περιοχή του Αιγαίου και ευρύτερα της Ανατολικής Μεσογείου, όπου επικρατεί ένα ευρύτερα ασταθές γεωπολιτικό και ενεργειακό περιβάλλον. Με τις αναθεωρητικές δυνάμεις που εδράζουν στη περιοχή να προκαλούν διαρκώς εντάσεις και αβεβαιότητα, η απεξάρτηση των νησιών από τη μεταφορά ορυκτών καυσίμων μέσω θαλάσσιων οδών και η σύνδεσή τους με το δίκτυο της ηπειρωτικής χώρας θωρακίζει το εκάστοτε κράτος από προσπάθειες ενεργειακού αποκλεισμού συγκεκριμένων περιοχών (Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, 2022).
Συμπερασματικά, τα οφέλη της ηλεκτρικής διασύνδεσης των νησιών είναι σημαντικά και πολύ συγκεκριμένα σε οικονομικό, περιβαλλοντικό, κοινωνικό και γεωστρατηγικό επίπεδο. Η Ελλάδα παρά το γεγονός πως δεν κατόρθωσε εκ των προτέρων να ασχοληθεί εντατικά με αυτό το ζήτημα για ποικίλους λόγους σχετιζόμενους με τη δημοσιονομική της κατάσταση, τεχνικά ζητήματα ακόμη και πολιτικές προτεραιότητες, εντούτοις έχει θέσει σε εφαρμογή ένα πλάνο συνολικής διασύνδεσης των νησιών μεταξύ τους αλλά και με την ηπειρωτική Ελλάδα έως το 2030. Συγκεκριμένα ο τωρινός Υπουργός Ενέργειας κ. Παπασταύρου σε δηλώσεις του αναφέρει χαρακτηριστικά πως: «Είμαστε στην εποχή των διασυνδέσεων, οι οποίες παίζουν πολύ σημαντικό ρόλο […] μέχρι το τέλος της δεκαετίας, η κυβέρνηση έχει στόχο να έχουν διασυνδεθεί τα νησιά μας» (Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, 2025). Είναι κρίσιμο, λοιπόν να καμφθούν τα όποια προβλήματα εμφανίζονται λόγω τεχνικών ή άλλων εξωγενών προκλήσεων και να προχωρήσουν τέτοιου είδους έργα που θα διασφαλίσουν ένα βιώσιμο ενεργειακά μέλλον.
Βιβλιογραφία
Ζερβός Α. (2019). Ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και ενεργειακή μετάβαση. Εκδόσεις Παπασωτηρίου.
ΑΔΜΗΕ. (2020). Δεκαετές πρόγραμμα ανάπτυξης του συστήματος μεταφοράς 2021-2030. Ανεξάρτητος Διαχειριστής Μεταφοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας.
ΚΑΠΕ. (2021). Ενεργειακή πολιτική και νησιωτικά συστήματα στην Ελλάδα. Αθήνα.
Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας. (2022). Εθνικό σχέδιο για την ενέργεια και το κλίμα (ΕΣΕΚ). Αθήνα.
ENTSO-E. (2022). Ten-year network development plan.
European Commission. (2020). Clean energy for all Europeans package. Brussels.
IEA. (2022). Renewables integration in power systems. Διαθέσιμο σε: https://www.iea.org/reports/renewables-integration-in-power-systems
Παπασταύρου, Σ. (2025, 3 Σεπτεμβρίου). Συνέντευξη του Υπουργού Περιβάλλοντος και Ενέργειας (Κεντρικό Δελτίο Ειδήσεων). Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας. Διαθέσιμο σε: https://ypen.gov.gr/
Εικόνα εξωφύλλου: Pareti, K. (2024, June 1). The complexities of undersea cables. Islands Business. https://islandsbusiness.com/2024/the-complexities-of-undersea-cables/