Γράφει η Αργυριάδου Αριάννα
Η Ευρώπη του δεύτερου μισού του 20ου αιώνα συνδέθηκε με την εδραίωση της δημοκρατίας, την αστικοποίηση, την οικονομική ανάπτυξη, και σταδιακά, την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Αυτές οι συνθήκες θεσμικής σύγκλισης και περιφερειακής ενοποίησης, ωστόσο, δεν αναιρούν βαθιές ιστορικές ρίζες και συσσωρευμένα αισθήματα καταπίεσης. Παρότι οι συζητήσεις περί εθνοτικής βίας και αποσχιστικών κινημάτων στην ευρωπαϊκή ήπειρο συνήθως εστιάζουν στην Ανατολική και μετα-σοβιετική Ευρώπη, η περίπτωση της Ισπανίας διαφοροποιείται (Μπακρατσάς, 2022). Ως ένα από τα αρχαιότερα ευρωπαϊκά έθνη και παρά την σαφώς οριοθετημένη της επικράτεια, η Ισπανία ενσωματώνει σημαντικές ιστορικές εθνότητες, όπως την Καταλονία, τη Γαλικία και τη Χώρα των Βάσκων (Euskadi ή Euskal Herria). Εντούτοις, μόνο στη Χώρα των Βάσκων η τοπική αντίδραση προσέλαβε τη μορφή μιας παρατεταμένης ένοπλης εξέγερσης, η οποία κατά τη δημοκρατική περίοδο αναγνωρίζεται πλέον ευρέως ως τρομοκρατική δραστηριότητα (Davies, 2012).
Οι Βάσκοι αποτελούν έναν ιστορικό λαό, ο οποίος θεωρείται ως ένας από τους αρχαιότερους της Ευρώπης, και κατοικούν στις δύο πλευρές των δυτικών Πυρηναίων, στη βόρεια Ισπανία και τη νοτιοδυτική Γαλλία, τη λεγόμενη Χώρα των Βάσκων. Ιδιαίτερο στοιχείο της ταυτότητας τους αποτελεί η μοναδική γλώσσα τους, Εουσκέρα (Euskera), η οποία δεν ανήκει στην ινδοευρωπαϊκή οικογένεια και της οποίας η ακριβής καταγωγή παραμένει αντικείμενο μελέτης. Ταυτόχρονα, οι ξεχωριστές πολιτισμικές παραδόσεις και έθιμα έχουν σαφώς συμβάλλει στην διαμόρφωση μιας ισχυρής συλλογικής ταυτότητας (Savelle, 1931).
Ο σύγχρονος βασκικός εθνικισμός δε συνιστά ούτε πρόσφατο μόρφωμα ούτε απότοκο δράσης ενός μεμονωμένου φορέα, αντιθέτως ανάγει τις καταβολές του στα μέσα του 19ου αιώνα. Η λήξη του Τρίτου Καρλικού Πολέμου, μείζονας εμφύλιας διαμάχης στην Ισπανία, το 1876, σήμανε την οριστική κατάργηση των Φουέρος (Fueros), χάρτες ιστορικών προνομίων, ελευθεριών και τοπικών νόμων αυτοδιοίκησης των βασκικών επαρχιών. Η κατάργηση αυτή ενίσχυσε τις τοπικές αντιδράσεις, πυροδοτώντας διαδικασίες πολιτικοκοινωνικής αυτο-οργάνωσης απέναντι στην αυξανόμενη συγκεντρωτική εξουσία του ισπανικού κράτους (Savelle, 1931). Κομβική ημερομηνία αποτελεί το 1895 όπου ο Sabino Arana Goiri ίδρυσε το Βασκικό Εθνικιστικό Κόμμα (PNV) (Mees,2003). Στο επίκεντρο τέθηκαν ζητήματα αντίστασης στον κρατικό συγκεντρωτισμό, προάσπισης της τοπικής ταυτότητας, αλλά και αναχαίτισης των επιπτώσεων της ραγδαίας βιομηχανοποίησης, η οποία λάμβανε χώρα στην περιφέρεια εκείνη την εποχή (Mees, 2003).
Κατά τη διάρκεια του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου (1936–1939), η πλειοψηφία του βασκισκού πληθυσμού, με κινητήριο μοχλό το Βασκικό Εθνικιστικό Κόμμα (PNV), τάχθηκε στο πλευρό της Δεύτερης Ισπανικής Δημοκρατίας ενάντια στις στασιαστικές δυνάμεις του στρατηγού Φρανθίσκο Φράνκο (Francisco Franco Bahamonde) (De la Granja Sainz, 2007). Κατά αυτόν τον τρόπο, το 1936, επιτεύχθηκε η έγκριση του πρώτου Καθεστώτος Αυτονομίας και ο σχηματισμός αυτόνομης κυβέρνησης. Κομβικό γεγονός της πολεμικής αναμέτρησης αποτελεί ο βομβαρδισμός της πόλης Γκερνίκα τον Απρίλιο του 1937 από το σώμα της γερμανικής αεροπορίας Legión Cóndor, σε συντονισμό με τις φρανκικές δυνάμεις. Η συγκεκριμένη τραγωδία συμπυκνώνει το καθεστώς φρανκικής βίας έναντι αμάχων, αποτελεί σύμβολο βασκικής αντίστασης και, τέλος, έχει μετατρέψει την πόλη σε σημείο αναφοράς του αντιφασιστικού αγώνα εν γένει (De la Granja Sainz, 2007).
Με την επικράτηση του Φράνκο το 1939, η βασκική αυτονομία καταργήθηκε και επιβλήθηκε ένα αυστηρά συγκεντρωτικό, δικτατορικό καθεστώς (Kintana, 2017). Σύμφωνα με τον Kintana (2017), η περίοδος της φρανκικής δικτατορίας περιγράφεται ως μια εποχή συστηματικής πολιτισμικής καταστολής, κατά την οποία η βασκική γλώσσα αποκλείστηκε πλήρως από τη δημόσια διοίκηση, την εκπαίδευση και τη δημόσια ζωή, πυροδοτώντας έτσι μια παράνομη αλλά δραστήρια βασκική αντίσταση μέσα από την ίδρυση των πρώτων κρυφών σχολείων (ikastolas) και τη δράση της Βασκικής Ακαδημίας Γλώσσας (Euskaltzaindia). Παράλληλα απαγορεύτηκαν τοπικά έθιμα και βασκικά σύμβολα, όπως η σημαία της Χώρας των Βάσκων (Ikurriña), απαγόρευση η οποία διήρκησε έως και τον θάνατο του ίδιου του Φράνκο το 1975 (Compains, 2020). Επιπρόσθετα, πέρα από τον γλωσσικό και πολιτισμικό μαρασμό που επέβαλε, η φρανκική δικτατορία εκδηλώθηκε και ως μηχανισμός έντονης πολιτικής καταστολής. Συγκεκριμένα περιλάμβανε φυλακίσεις και βασανισμούς πολιτικών αντιφρονούντων και βασκόφρονων εθνικιστών, ωθώντας έτσι, σε πολλές περιπτώσεις, τις προσπάθειες διατήρησης της βασκικής ταυτότητας στην παρανομία (Zubiaga Arana, 2016).
Μετά την επικράτηση του Φράνκο, η βασκική κυβέρνηση κατέφυγε στην εξορία. Αρχικά εγκαταστάθηκε στο Παρίσι, όμως, σύντομα αναγκάστηκε να διαφύγει στην Νέα Υόρκη (Mees,2003). Μεταπολεμικά, οι ελπίδες για πτώση του Φράνκο μέσω διεθνούς απομόνωσης διαψεύστηκαν από την ένταξη της Ισπανίας στο ψυχροπολεμικό πλαίσιο, βυθίζοντας τον εξόριστο βασκικό εθνικισμό και την ηγεσία του PNV σε κρίση αδράνειας (Mees,2003). Έτσι σημειώθηκε μια βαθύτερη ιδεολογική εξέλιξη εντός του βασκικού εθνικιστικού κινήματος. Το 1952, μια ομάδα νεότερων Βάσκων εθνικιστών ίδρυσε την EKIN («Δράση»), θεωρώντας τη στάση του PNV ανεπαρκή, παράλληλα επηρεασμένοι από δημοφιλή επαναστατικά και αντιαποικιακά κινήματα που αναπτύσσονταν διεθνώς εκείνη την εποχή. Η EKIN συνεργάστηκε στη συνέχεια με τη νεολαία του PNV, όμως, οι πολιτικές διαφορές με την κομματική ηγεσία σταδιακά εντάθηκαν. Μετά από ρήξη, το κίνημα αναδιοργανώθηκε και, το 1959, ίδρυσε την ETA (Euskadi Ta Askatasuna – «Βασκική Πατρίδα και Ελευθερία») (Mees,2003).
Η ίδρυση της ΕΤΑ στις 31 Ιουλίου 1959 εισήγαγε μία νέα, ριζοσπαστικοποιημένη έκφραση του βασκικού εθνικισμού. Ήδη από τα πρώτα χρόνια λειτουργίας της, υιοθέτησε την δράση ως κύριο μέσο πολιτικής διεκδίκησης. Οι πρώτες της ενέργειες περιλάμβαναν σαμποτάζ, τοποθέτηση βομβών, ανάδειξη των απαγορευμένων βασκικών συμβόλων, κάψιμο της ισπανικής σημαίας και εκτροχιασμό ενός τρένου (Zurdo & Soldevilla, 2021). Η ιδεολογία της οργάνωσης φανερά επηρεάστηκε σταδιακά από αντιαποικιακά και επαναστατικά κινήματα που εκτυλισσόταν διεθνώς εκείνη την εποχή, όπως οι αγώνες στην Κούβα, την Αλγερία και το Βιετνάμ (Mees,2003).
Η στροφή προς την ένοπλη δράση έγινε σαφέστερη στα μέσα της δεκαετίας του 1960, όπου η ΕΤΑ υιοθέτησε την λογικής της “δράσης-αντίδρασης”, κατά την οποία η δράση της οργάνωσης θα προκαλούσε καταστολή, η οποία θα ενίσχυε έπειτα την κοινωνική υποστήριξη προς το κίνημα. Οι πρώτες δολοφονίες σημειώθηκαν το 1968 και αναπόφευκτα ακολουθήθηκαν από έντονη αντίδραση του καθεστώτος (Zurdo & Soldevilla, 2021). Στο μεταξύ, η ίδια η ΕΤΑ αντιμετώπιζε εσωτερικές διαμάχες, καθώς είχε διασπαστεί ιδεολογικά, σε μία πολιτικο-κοινωνική, και μία καθαρά στρατιωτική πλευρά. Η δεύτερη πτέρυγα της αυτονομιστικής οργάνωσης, η ΕΤΑ-militar, ήταν αυτή η οποία ενέργησε σε ένα από τα κομβικότερα σημεία της ιστορίας της οργάνωσης, την “Επιχείρηση Όγδοο”. Κατά την επιχείρηση, στις 20 Δεκεμβρίου 1973, στη Μαδρίτη, η ΕΤΑ-m δολοφόνησε, με χρήση εκρηκτικού μηχανισμού, τον πρόσφατα διορισμένο από τον Φράνκο, Πρωθυπουργό της Ισπανίας, Luis Carrero Blanco (Zurdo & Soldevilla, 2021).
Ο θάνατος του δικτάτορα Φρανθίσκο Φράνκο το 1975 δεν σήμανε το τέλος της ΕΤΑ, αντιθέτως αύξησε σημαντικά την δραστηριότητα της. Η πτέρυγα που επικράτησε ήταν η στρατιωτική, και ως στόχοι τέθηκαν δυνάμεις ασφαλείας, ο στρατός και πολιτικά πρόσωπα. Μάλιστα, η δεκαετία του 1980, παρά την εγκαθίδρυση της δημοκρατίας και την έγκριση του Καθεστώτος Αυτονομίας της Χώρας των Βάσκων το 1979, απέβη ως η πιο θανατηφόρα, καθώς η οργάνωση φέρεται να χρησιμοποιούσε βομβιστικές επιθέσεις, απαγωγές και εκβιασμούς για χρηματοδότηση (Zurdo & Soldevilla, 2021). Κατά την ίδια περίοδο, λειτουργούσε η GAL (Grupos Antiterroristas de Liberación), παρακρατική και παραστρατιωτική οργάνωση, η οποία χρησιμοποιούσε βίαιες ενέργειες όπως δολοφονίες, απαγωγές και βασανιστήρια, με στόχο την εξόντωση μελών της ΕΤΑ και άλλων βάσκων εθνικιστών, ασκώντας παράλληλα πίεση στην γαλλική κυβέρνηση για συνεργασία στο μέτωπο της αντιτρομοκρατίας στα γαλλικά προάστια. Αργότερα έγινε γνωστό πως η υποτιθέμενα παρακρατική οργάνωση στην πραγματικότητα διατηρούσε διασυνδέσεις με την σοσιαλιστική ισπανική κυβέρνηση του Felipe González Márquez (Encyclopaedia Britannica, n.d.). Οι διαμάχες αυτές χαρακτηρίστηκαν μετέπειτα από ακαδημαϊκούς ως “βρώμικος πόλεμος” , ο οποίος ωστόσο κατάφερε να καλλιεργήσει μια ευρεία λαϊκή υποστήριξη προς την ETA, διαμορφώνοντας καταλυτικά τη συλλογική μνήμη των επόμενων γενιών έως και σήμερα (Woodworth, 2001).
Η δεκαετία του 1990 σφράγισε το αδιέξοδο τακτικής της ΕΤΑ, θέτοντας σε τροχιά την ίδια την ιστορική της τηλεολογία. Η σύλληψη της ηγεσίας της οργάνωσης στην Γαλλία το 1992, την ανάγκασε να υιοθετήσει την στρατηγική «κοινωνικοποίησης του πόνου», διευρύνοντας τους στόχους της πέρα από τις δυνάμεις ασφαλείας και στρεφόμενη εναντίον πολιτικών, δημοσιογράφων, διανοουμένων και άλλων προσώπων που θεωρούσε αντιπάλους. Η στρατηγική αυτή, σε συνδυασμό με την απαγωγή και δολοφονία ενός δημοτικού συμβούλου, προκάλεσε μαζικές κινητοποιήσεις στην Ισπανία, και την Χώρα των Βάσκων, εξαπολύοντας μια κοινωνική αντίθεση προς την οργάνωση (Zurdo & Soldevilla, 2021). Αν και κηρύχθηκε εκεχειρία το 1998 στο πλαίσιο του Συμφώνου της Εστέλλα, οι δολοφονίες συνεχίστηκαν, μειώνοντας την κοινωνική υποστήριξη όλο και περισσότερο (Zurdo & Soldevilla, 2021).
Κατά τη δεκαετία του 2000, η ΕΤΑ αποδυναμώθηκε σταθερά σε επιχειρησιακό, πολιτικό και κοινωνικό επίπεδο. Η φθορά της οφειλόταν στη στενότερη αστυνομική και δικαστική συνεργασία Ισπανίας-Γαλλίας, που οδηγούσε σε διαδοχικές εξαρθρώσεις δομών, στην απόρριψη της βίας από την κοινωνική της βάση, που την απομόνωσε, και στην απαγόρευση του πολιτικού της βραχίονα, που περιόρισε δραστικά την επιρροή της (Zurdo & Soldevilla, 2021). Η οργάνωση κήρυξε τελικά «μόνιμη κατάπαυση του πυρός» τον Μάρτιο του 2006, όμως, η εκεχειρία τερματίστηκε τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους μετά την έκρηξη βόμβας στο αεροδρόμιο Μπαράχας της Μαδρίτης, που προκάλεσε δύο θανάτους και 52 τραυματίες. H κατάρρευση της ειρηνευτικής διαδικασίας του 2006, σε συνδυασμό με την αποξένωση της κοινωνικής βάσης από την πολιτική βία και την εδραίωση της πεποίθησης ότι οι βασκικές διεκδικήσεις μπορούσαν να προωθηθούν δια μέσου πολιτικών μέσων, υπήρξαν καταλύτες για την σταδιακή εγκατάλειψη του ένοπλου αγώνα (Murua Uria,2014).
Η πορεία προς το οριστικό τέλος της ETA ολοκληρώθηκε σε τρία διακριτά στάδια. Αρχικά, τον Οκτώβριο του 2011, η οργάνωση ανακοίνωσε την παύση της ένοπλης δραστηριότητάς της, σηματοδοτώντας το τέλος της ένοπλης δράσης που είχε ξεκινήσει το 1959 (Muria Uria,2014). Η ανακοίνωση, όπως προηγούμενες δημόσιες ανακοινώσεις της οργάνωσης, μεταδόθηκε μέσω βιντεοσκοπημένου μηνύματος με τρεις μαυροντυμένους κουκουλοφόρους μπροστά από το έμβλημα της ETA και βασκικές σημαίες, εικόνα η οποία αποτελεί χαρακτηριστική και ιστορική εικόνα της οργάνωσης(BBC News, 2014). Ακολούθησε, στις 7 Απριλίου 2017, ο πλήρης αφοπλισμός της, με την παράδοση στις γαλλικές αρχές των τοποθεσιών όπου βρίσκονταν κρυμμένα όπλα και εκρηκτικά (The Guardian, 2017). Τέλος, στις 3 Μαΐου 2018, δημοσιοποιήθηκε η ανακοίνωση της οριστικής διάλυσης όλων των δομών της ETA, ολοκληρώνοντας θεσμικά τη διαδικασία (Chislett, 2018). Συνολικά, κατά την περίοδο της ένοπλης δράσης της, η ETA ευθύνεται για 854 θανάτους, χιλιάδες τραυματισμούς και 79 απαγωγές (Chislett, 2018). Αξίζει να σημειωθεί πως, σύμφωνα με έρευνες, σχεδόν οι μισοί εκ των θυμάτων αποτελούσαν αμάχους, μεταξύ των οποίων πολιτικοί, δημοσιογράφοι, δικαστικοί, επιχειρηματίες, αλλά και πολίτες χωρίς άμεση σύνδεση με τους στόχους της οργάνωσης (Ceberio Belaza, 2018).
Σήμερα, η Χώρα των Βάσκων αποτελεί μία από τις Αυτόνομες Κοινότητες της Ισπανίας, διαθέτοντας ένα εκτεταμένο καθεστώς αυτοδιοίκησης, με δικούς της θεσμούς και σημαντικές νομοθετικές, διοικητικές και δημοσιονομικές αρμοδιότητες (Gobierno Vasco, 2016). Η αυτονομία αυτή αντλείται από το άρθρο 2 του Ισπανικού Συντάγματος του 1978, το οποίο κατοχυρώνει την αυτονομία των εθνικοτήτων και περιφερειών της επικράτειας [Ισπανικό Σύνταγμα (1978), όπ. αναφ. στην δημοσιευμένη πηγή του 2012]. Η συνταγματική αυτή πρόβλεψη εξειδικεύεται και υλοποιείται μέσω του Καταστατικού Αυτονομίας της Χώρας των Βάσκων του 1979, γνωστού και ως Καταστατικό της Γκερνίκα, το οποίο εγκρίθηκε με δημοψήφισμα βάσει των διαδικασιών του άρθρου 151 του Συντάγματος (Gobierno Vasco, 2016).
Σχεδόν δύο δεκαετίες μετά τον πλήρη αφοπλισμό της ETA, η εξέλιξη αυτή προσφέρεται για μια πολυεπίπεδη αποτίμηση, καθώς δύναται να ιδωθεί υπό το πρίσμα της πολιτικής, της ειρήνης και της δημοκρατίας, αλλά και υπό το πρίσμα της αντιμετώπισης της πολιτικής βίας και της τρομοκρατίας. Παράλληλα, αναδεικνύει τον καθοριστικό ρόλο της κοινωνίας στη διαδικασία υπέρβασης της σύγκρουσης, καθώς και τις βαθύτερες και μακροχρόνιες επιπτώσεις που η πολυετής περίοδος βίας άφησε στο κοινωνικό σώμα.
Αρχικά, όπως αναλύεται σε έκθεση του Ινστιτούτου για την Ειρήνη του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών (2015), κρίνεται απαραίτητη η βαθύτερη κατανόηση της φύσεως ενός τέτοιου ζητήματος, καθώς οι ποικίλες ερμηνείες σχετικά με τη φύση της απειλής που συνιστούσε η ETA δυσκόλεψαν σημαντικά την Ισπανία να χαράξει μια ενιαία πολιτική στρατηγική. Η σύγχυση αυτή πήγαζε από βαθιές, ίσως αγεφύρωτες, διαφορές στην πρόσληψη της βασκικής ιστορίας και ταυτότητας, ενώ επιδεινώθηκε από την υπεραπλουστευμένη κυβερνητική ρητορική περί «πολέμου κατά της τρομοκρατίας». Για παράδειγμα, οι Zurdo και Soldevilla (2021) εξηγούν πως η άποψη ότι η ETA ήταν αποκλειστικά αντίδραση στη δικτατορία του Φράνκο δεν ευσταθεί ιστορικά. Στην ανάλυση αναφέρεται πως αν και η οργάνωση αναδύθηκε επί Φρανκισμού, η καταστολή στη Χώρα των Βάσκων ήταν αριθμητικά πολύ μικρότερη από άλλες περιοχές της Ισπανίας, όπως για παράδειγμα στην Σεβίλλη, ενώ τα περισσότερα θύματα δεν ήταν εθνικιστές. Τονίζεται ,λοιπόν, ότι πρωταρχικός στόχος της ETA δεν ήταν η κατάλυση της δικτατορίας, αλλά η εθνική ανεξαρτησία. Αυτό εξηγεί και το γεγονός πως η πλειονότητα των δολοφονιών της πραγματοποιήθηκε μετά τον θάνατο του Φράνκο, κατά τη μεταπολίτευση (Zurdo & Soldevilla, 2021).
Συμπεραίνεται ακόμη, πως η κοινωνία των πολιτών και οι κοινωνικές δυνάμεις ευρύτερα φέρουν ευθύνη και διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη νομιμοποίηση ή την αμφισβήτηση του ένοπλου αγώνα. Στη συγκεκριμένη μελέτη περίπτωσης, η κοινωνία λειτούργησε αμφίδρομα, καθώς ενώ αρχικά συνέβαλε σημαντικά στη νομιμοποίηση του αγώνα, σταδιακά μετατοπίστηκε προς την αποστασιοποίηση και την καταδίκη της βίας (Murua Uria, 2014).
Καταλήγοντας, όπως εξηγεί το προαναφερθέν Ινστιτούτο (2015), το βασκικό παράδειγμα επιβεβαιώνει ότι, αν και τα μέτρα καταστολής είναι θεμιτά, η άσκηση πολιτικής συνιστά αδήριτη αναγκαιότητα για τη διασφάλιση μιας βιώσιμης ειρήνης. Υπό αυτή την έννοια, ο διάλογος και η εμπλοκή δεν πρέπει να δαιμονοποιούνται ως «συνομιλία με τρομοκράτες» ούτε να συγχέονται με τη διαπραγμάτευση. Η βασκική περίπτωση,λοιπόν, αναδεικνύει πως το κρίσιμο διακύβευμα για τα δημοκρατικά κράτη δεν έγκειται στην άρνηση των επαφών με μια ένοπλη οργάνωση, αλλά στο πώς, πότε και με ποιον στόχο αυτές θα επιδιωχθούν.
Βιβλιογραφία/Πηγές
Βιβλία
Davies, A. (2012). Landscape and identities in the basque country. Liverpool University Press eBooks, 60–81. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.2307/j.ctt5vjmtd.8
Mees, L. (2003). Nationalism, Violence and Democracy: The Basque Clash of Identities. Palgrave Macmillan.
Woodworth, P. (2001). Dirty war, clean hands. Yale University Press. Διαθέσιμο σε: https://www.jstor.org/stable/j.ctt5vm3xz
Άρθρα από ακαδημαϊκές πηγές
Compains, E. (2020). Navarra y La ikurriña: Análisis jurídico de una relación conflictiva. Revista D’estudis Autonòmics I Federals, 32, 115–145. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.2436/20.8080.01.55
De la Granja Sainz, J. L. (2007). El nacimiento de Euskadi: El estatuto de 1936 y el primer Gobierno Vasco. Historia Contemporánea, (35). Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1387/hc.4099
Kintana, X. (2017). La agonía del euskara en Bilbao. Diagnosis socio lingüística: 1901-2001. Bidebarrieta, (11).Διαθέσιμο σε:https://ojs.ehu.eus/index.php/Bidebarrieta/article/view/18461
Murua Uria, I. (2014). The end of ETA (2007-2011): Narratives from the media and from the actors.Academia.Edu.Διαθέσιμο σε:https://www.academia.edu/81669307/The_end_of_ETA_2007_2011_narratives_from_the_media_and_from_the_actors
Savelle, M. A. (1931). Basque nationalism. Current History (19161940), 34(3), 334–336. JSTOR.Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.2307/45336811
Zubiaga Arana, E. (2016). La formación del régimen franquista en Bizkaia. Represión, políticas de captación y actitudes sociales (1937-1945). Universidad Del Pais Vasco Digital Archive. Διαθέσιμο σε: https://addi.ehu.eus/handle/10810/24888
Zurdo, D. M., & Soldevilla, G. F. (2021). Una historia de ETA: Origen y derrota (1959-2011). Nómadas: Critical Journal of Social and Juridical Sciences, 62(2), 135–188. Διαθέσιμο σε: https://www.revcienciapolitica.com.ar/num44art1.php
Μπακρατσάς, Θ. (2022). Ο αφοπλισμός της E.T.A. και οι επιπτώσεις της στην Ισπανία και την Ευρώπη. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Παρατηρητήριο Διεθνών και Ευρωπαϊκών Θεμάτων. Διαθέσιμο σε: https://eur-int.polsci.auth.gr/2022/02/28/%CE%BF-%CE%B1%CF%86%CE%BF%CF%80%CE%BB%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82-%CF%84%CE%B7%CF%82-e-t-a-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%BF%CE%B9-%CE%B5%CF%80%CE%B9%CF%80%CF%84%CF%8E%CF%83%CE%B5%CE%B9%CF%82-%CF%84%CE%B7/
Πρωτογενείς πηγές
Gobierno Vasco. (2016). El Estatuto De Autonomía, La Norma Institucional Básica del País Vasco. Www.Euskadi.Eus. Διαθέσιμο σε: https://www.euskadi.eus/estatuto-de-autonomia-del-pais-vasco/web01-s1ezaleh/es/
Ισπανικό Σύνταγμα. (2012). Constitución Española. Διαθέσιμο σε: http://www.lamoncloa.gob.es/documents/constitucion_es1.pdf
Ειδησεογραφικές πηγές, άρθρα από blog
BBC News. (2014). Basque eta “puts arms beyond use” – BBC News [Video]. YouTube. Διαθέσιμο σε: https://www.youtube.com/watch?v=ENdCs-eOytY
Ceberio Belaza, M. (2018). The enduring pain of ETA’s victims: Struck by terrorism, ignored by society. EL PAÍS English. Διαθέσιμο σε: https://english.elpais.com/elpais/2018/05/04/inenglish/1525417207_291362.html
Chislett, W. (2018). Globalización, desarrollo y gobernanza. Elcano Royal Institute. Διαθέσιμο σε:https://www.realinstitutoelcano.org/en/commentaries/basque-terrorist-group-eta-disbands-after-60-years/
Encyclopaedia Britannica. (n.d.). Antiterrorist liberation groups | Spanish paramilitary organization | Βritannica. Encyclopedia. Retrieved September 22, 2026. Διαθέσιμο σε: https://www.britannica.com/topic/Antiterrorist-Liberation-Groups
The Guardian. (2017). “It has been done”: Eta hands over weapons in France. The Guardian. Διαθέσιμο σε:https://www.theguardian.com/world/2017/apr/08/it-has-been-done-eta-hands-over-weapons-in-france
Πηγή εικόνας: Global Geography org. (2016). Independence of the basques. Global-Geography. Διαθέσιμο σε: https://global-geography.org/af/Geography/Europe/Spain/Pictures/Bilbao/Independence_of_the_Basques