Γράφει ο Δουλγερίδης Ευκλείδης
Τα τελευταία χρόνια, η έννοια της γκρίζας ζώνης έχει γίνει πιο δημοφιλής στην ακαδημαϊκή κοινότητα. Λόγω του Ρωσοουκρανικού πολέμου, οι τακτικές γκρίζας ζώνης έχουν εμφανιστεί σε όλη την ευρωπαϊκή ήπειρο. Οι πρόσφατες επιθέσεις σε κρίσιμες υποδομές, όπως σιδηρόδρομοι, φράγματα, αποθήκες πυρομαχικών, καθώς και κυβερνοεπιχειρήσεις εναντίον ευρωπαϊκών επιχειρήσεων, αναδεικνύουν τη σημασία αυτής της ανάλυσης. Γι’ αυτόν τον λόγο, το παρόν άρθρο εστιάζει σε τακτικές γκρίζας ζώνης, ιδιαίτερα σε ρωσικές κυβερνοεπιχειρήσεις, δολιοφθορές μέσω proxies, και επιχειρήσεις παραπληροφόρησης μέσω κρατικών μέσων ενημέρωσης και μη. Η εστίαση σε αυτές τις τακτικές είναι κρίσιμη, καθώς αποτελούν μερικά από τα πιο χρησιμοποιούμενα και αποτελεσματικά εργαλεία που έχουν αναπτυχθεί σε επιθέσεις σε όλη την Ευρώπη. Όροι όπως η “gig economy”, η “plausible deniability” και ο υβριδικός πόλεμος είναι απαραίτητοι για να στηρίξουν αυτή την ανάλυση και την επιχειρηματολογία της.
Σύμφωνα με τον Mazarr (2015), η γκρίζα ζώνη είναι ένας χώρος μεταξύ πολέμου και ειρήνης, όπου τακτικές όπως η δολιοφθορά, οι επιχειρήσεις παραπληροφόρησης και η χρήση proxies χρησιμοποιούνται για να επιτύχουν στρατηγικούς στόχους αντί για ανοιχτές στρατιωτικές επιχειρήσεις, με σκοπό να αποφευχθεί η απόδοση ευθύνης (σ. 2). Ο Brands (2016) συμφωνεί ότι οι συγκρούσεις γκρίζας ζώνης σχεδιάζονται να λειτουργούν κάτω από το κατώφλι του πολέμου, αλλά υποστηρίζει ότι ο κύριος στόχος είναι η τροποποίηση του status quo και όχι η πλήρης ανατροπή του (σ. 1). Ενώ και οι δύο συγγραφείς συμφωνούν στον ίδιο τον όρο, διαφωνούν ως προς τον κύριο στόχο των κρατών που χρησιμοποιούν αυτές τις τακτικές, με τον Brands να υποστηρίζει ότι οι τακτικές γκρίζας ζώνης είναι ταυτόχρονα όπλα των αδυνάτων και των δυνατών (Brands, 2016). Οι εκστρατείες γκρίζας ζώνης είναι αργές, μια διαδικασία γνωστή ως “salami– slicing”, όπου μια εκστρατεία χτίζεται βήμα προς βήμα χρησιμοποιώντας τακτικές που δεν μπορούν να θεωρηθούν casus belli (Mazarr, 2015, σ. 2). Αυτό έχει σημασία διότι τα βασικά χαρακτηριστικά της γκρίζας ζώνης είναι ότι αυτές οι τακτικές παραμένουν κάτω από το όριο της ένοπλης σύγκρουσης με βάση το άρθρο 5 του North Atlantic Treaty Organization (εφεξής ΝΑΤΟ) λόγω μυστικότητας, ενώ η δυσκολία απόδοσης ευθύνης λόγω της “(im)plausible deniability” δημιουργεί τελικά στρατηγική ασάφεια (Cormac & Aldrich, 2018, σ. 478).
Στο πεδίο των κυβερνοεπιχειρήσεων, τα τελευταία χρόνια έχει εμφανιστεί ένα νέο κύμα επιθέσεων εναντίον δημοκρατιών και ιδιωτικών εταιρειών στην Ευρώπη. Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022, πολλές κυβερνοεπιχειρήσεις πραγματοποιήθηκαν σε όλη την ήπειρο, στοχεύοντας υποδομές όπως φράγματα, κέντρα δεδομένων και εκλογές, με σκοπό είτε την πρόκληση διατάραξης είτε την παράνομη απόκτηση και διαρροή ευαίσθητων δεδομένων του πληθυσμού και των πολιτικών του. Οι ρωσικές υπηρεσίες πληροφοριών χρησιμοποιούν τις στρατιωτικές υπηρεσίες πληροφοριών τους, οι οποίες ειδικεύονται σε αυτό το είδος επιχειρήσεων. Οι υπηρεσίες αυτές εκμεταλλεύονται ευπάθειες σε διαφορετικούς τομείς του κυβερνοχώρου (Jones, 2025, σ. 3). Χρησιμοποιώντας εργαλεία όπως κακόβουλο λογισμικό, DDoS και spear phishing, αποκτούν πρόσβαση σε αυτές τις υποδομές (ENISA, 2024). Ο στόχος είναι να υποσκάψουν τις ευρωπαϊκές αμυντικές ικανότητες και να χρησιμοποιήσουν τα ευαίσθητα δεδομένα προς το δικό τους συμφέρον, μια πρακτική γνωστή ως “active measures” (Galeotti, 2019). Γνωστά παραδείγματα ρωσικών κυβερνοεπιχειρήσεων περιλαμβάνουν την παρέμβαση στις ρουμανικές εκλογές και επιθέσεις σε πολωνικά φράγματα (Politico, 2025; Beek, 2025). Η αποτελεσματικότητα αυτών των επιχειρήσεων μπορεί να αποδοθεί σε δύο παράγοντες: πρώτον, στη δυσκολία απόδοσης ευθύνης, καθώς είναι δύσκολο να εντοπιστεί η ψηφιακή ταυτότητα του δράστη, και δεύτερον, στο γεγονός ότι οι ρωσικές μυστικές υπηρεσίες εκπαιδεύονται εδώ και πολλά χρόνια σε αυτόν τον τομέα, κάνοντας αυτές τις μονάδες αποτελεσματικές στη δημιουργία στρατηγικής ασάφειας (Rid & Buchanan, 2015, σ. 5).
Οι επιχειρήσεις παραπληροφόρησης δεν αποτελούν επίσης κάποιο νέο εργαλείο. Χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου από τους Σοβιετικούς, γνωστές ως “active measures”, και η επανεμφάνισή τους σήμερα αναδεικνύει την ιδιαιτερότητα αυτών των τακτικών (Cormac & Aldrich, 2018, σσ. 484-485). Χρησιμοποιώντας κρατικά μέσα όπως το RT και το Sputnik, ή proxies όπως η Internet Research Agency (IRA), η οποία επηρέασε τις αμερικανικές εκλογές του 2016, οι ρωσικές μυστικές υπηρεσίες κατασκευάζουν αφηγήσεις με στόχο την καθοδήγηση πληθυσμών και τη δημιουργία στρατηγικής ασάφειας (McCombie et al., 2020, σσ. 96-98). Ένα αξιοσημείωτο παράδειγμα είναι η δραστηριότητα των ρωσικών μέσων στις Βαλτικές χώρες, όπου προωθείται προπαγάνδα εναντίον των κρατών καθ’ εαυτών (Chivvis, 2017, σσ. 6-7). Πιο συγκεκριμένα, αυτές οι αφηγήσεις στοχεύουν τους ρωσόφωνους πληθυσμούς παρουσιάζοντας τις χώρες υποδοχής ως «ρωσοφοβικές», συχνά επικαλούμενες περιορισμούς στη διδασκαλία της ρωσικής γλώσσας στα σχολεία (Hoyle et al., 2023). Αυτό δείχνει ότι χώρες με ρωσόφωνες μειονότητες είναι ιδιαίτερα ευάλωτες σε εκστρατείες παραπληροφόρησης που σχεδιάζονται για να καλλιεργούν αρνητικά συναισθήματα προς το κράτος υποδοχής. Ένα πιο επικίνδυνο παράδειγμα για τη δημοκρατία είναι η ξένη παρέμβαση σε εκλογές, όπου ο στόχος είναι η επιρροή ή η υπονόμευση των εκλογικών αποτελεσμάτων. Εκτός από την εμπλοκή της IRA το 2016, παρόμοιες ρωσικές επιχειρήσεις έχουν παρατηρηθεί στη Ρουμανία, όπου οι τακτικές περιλάμβαναν διατάραξη της εκλογικής διαδικασίας μέσω εκστρατειών παραπληροφόρησης που στόχευαν πολιτικούς ενώ προωθούσαν φιλορωσικούς υποψηφίους (Chivvis, 2017, σ. 3; Politico, 2025).
Το τρίτο εργαλείο που εξετάζεται εδώ είναι αυτό που η Richterova (2024) αποκαλεί «gig economy» του υβριδικού πολέμου, το οποίο χρησιμοποιείται όλο και περισσότερο από τις ρωσικές μυστικές υπηρεσίες. Η χρήση proxies είναι φθηνότερη, έμμεση και αποτελεσματική, καθώς η σύνδεση μεταξύ του proxy και του κράτους παραμένει μυστική και δύσκολη να εντοπιστεί (Richterova et al., 2024, σσ. 17–19). Οι ρωσικές μυστικές υπηρεσίες προσλαμβάνουν ανθρώπους διαδικτυακά και τους πληρώνουν για εργασίες που κυμαίνονται από την τοποθέτηση αντι-ΝΑΤΟϊκών αυτοκόλλητων σε δημόσιους χώρους έως πιο σύνθετες πράξεις, όπως εμπρησμούς σε αποθήκες πυρομαχικών ή εταιρείες που παράγουν μη επανδρωμένα αεροσκάφη σε όλη την Ευρώπη. Αυτό το μοντέλο είναι επικίνδυνο ακριβώς επειδή είναι φθηνό. Οι στρατολογηθέντες συχνά δεν γνωρίζουν ποιος τους πληρώνει πραγματικά. Παράλληλα, οι ρωσικές μυστικές υπηρεσίες μπορούν να κινητοποιήσουν μεγάλο αριθμό ανθρώπων για διαφορετικές εργασίες ταυτόχρονα, υπονομεύοντας τις ικανότητες, διασπείροντας αφηγήσεις ή δολιοφθείροντας υποδομές (Richterova et al., 2024, σ. 14). Όταν υπάρχουν ενδείξεις ότι οι ρωσικές μυστικές υπηρεσίες βρίσκονται πίσω από τέτοιες δραστηριότητες, μπορούν να βασιστούν σε αυτό που οι Cormac και Aldrich (2018, σσ. 490–492) αποκαλούν “implausible deniability” – μια άρνηση που και οι δύο πλευρές γνωρίζουν ότι είναι ψευδής, αλλά που στερείται των συγκεκριμένων αποδείξεων που απαιτούνται για επίσημη απόδοση ευθύνης, διατηρώντας τη στρατηγική ασάφεια.
Αυτές οι τακτικές είναι πιο επικίνδυνες όταν συνδυάζονται παρά όταν χρησιμοποιούνται μεμονωμένα. Οι ρωσικές μυστικές υπηρεσίες συνήθως πραγματοποιούν κυβερνοεπιχειρήσεις για να διαταράξουν υποδομές ή να κλέψουν και να διαρρεύσουν ευαίσθητα δεδομένα, τα οποία στη συνέχεια τροφοδοτούν αφηγήσεις παραπληροφόρησης που διαδίδονται μέσω κρατικών μέσων και φάρμες τρολ, ενώ τα δίκτυα proxies ενισχύουν και εκτελούν φυσικά αυτές τις επιχειρήσεις (Jones, 2025, σ. 6; Richterova et al., 2024, σ. 14). Μαζί, αυτές οι τακτικές δημιουργούν μια στρατηγική ασάφεια στην οποία οι δημοκρατίες δυσκολεύονται να ανταποκριθούν αποτελεσματικά, καθώς κάθε μεμονωμένη επιχείρηση παραμένει κάτω από το όριο που θα ενεργοποιούσε τις υποχρεώσεις συλλογικής άμυνας του Άρθρου 5 του ΝΑΤΟ (Jones, 2025, σ. 3). Αυτό συμφωνεί με το επιχείρημα του Mazarr (2015) ότι αναθεωρητικά κράτη όπως η Ρωσία, η Κίνα ή το Ιράν, όντας στρατιωτικά αδύναμες έναντι των Ηνωμένων Πολιτειών, βασίζονται στο “salami-slicing” ακριβώς επειδή λειτουργεί κάτω από το όριο του πολέμου διατηρώντας παράλληλα την ασάφεια (σ. 10).
Γιατί οι δημοκρατίες είναι ιδιαίτερα ευάλωτες σε αυτή τη μορφή σύγκρουσης; Ένας λόγος έγκειται στις ίδιες τις αξίες που ορίζουν τη δημοκρατική διακυβέρνηση. Τα δημοκρατικά κράτη προστατεύουν την ελευθερία του λόγου που φιλοξενεί ένα ευρύ φάσμα μέσων ενημέρωσης και απόψεων, κάτι που οι ρωσικές μυστικές υπηρεσίες εκμεταλλεύονται προωθώντας ανταγωνιστικές στρατηγικές αφηγήσεις σχεδιασμένες να καταστρέφουν, να καταπιέζουν ή να ανακατευθύνουν τη δημόσια γνώμη προς το συμφέρον τους (Hoyle et al., 2023, σ. 2; Hellman & Wagnsson, 2017, σ. 155). Έρευνα των Hoyle et al. (2023, σσ. 364–365) δείχνει ότι η έκθεση σε προπαγάνδα του RT και του Sputnik αυξάνει τον δημόσιο θυμό προς τους ευρωπαϊκούς θεσμούς, ενώ ταυτόχρονα αυξάνει την ευνοϊκή στάση προς τη Ρωσική Ομοσπονδία, δημιουργώντας πόλωση. Ένας ακόμα λόγος είναι ότι οι δημοκρατίες δεσμεύονται από το κράτος δικαίου και ως εκ τούτου αποφεύγουν τη διεξαγωγή αντεπιχειρήσεων, κάτι που οι ρωσικές μυστικές υπηρεσίες ερμηνεύουν ως σημάδι αδυναμίας. Όπως υποστηρίζει ο Jones (2025, σ. 3), επειδή αυτές οι επιχειρήσεις δεν κατατάσσονται ως ένοπλες επιθέσεις σύμφωνα με το Άρθρο 5 της Συνθήκης του ΝΑΤΟ, τα ευρωπαϊκά κράτη περιορίζονται σε μεγάλο βαθμό σε αμυντικά μέτρα αντί για επιθετικά αντίμετρα, επιτρέποντας στη Ρωσία να συνεχίσει την εκστρατεία της ενώ επικαλείται “implausible deniability” (Edwards, 2025, σ. 2; Cormac & Aldrich, 2018).
Η βιβλιογραφία περιέχει επίσης σημαντικά κενά. Ο ίδιος ο Mazarr (2015) υποστηρίζει ότι οι τακτικές γκρίζας ζώνης δεν είναι νέες, σημειώνοντας ότι η πιο σημαντική ιστορική χρήση τους έλαβε χώρα κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου μέσω των σοβιετικών “active measures” (Riehle, 2024, σ. 865). Ωστόσο, αναγνωρίζει επίσης ότι η έννοια επικαλύπτεται σημαντικά με τον υβριδικό πόλεμο, και οι μελετητές συχνά συγχέουν τους δύο όρους, με αποτέλεσμα την ασυνεπή χρήση στη βιβλιογραφία. Η αποσαφήνιση αυτής της ορολογίας παραμένει σημαντική για την πρόοδο του πεδίου. Ένα ακόμα κενό είναι ότι η πλειονότητα της βιβλιογραφίας για τη γκρίζα ζώνη είναι δυτικοκεντρική, εστιάζοντας κυρίως στο ρωσικό τρόπο διεξαγωγής υβριδικού πολέμου εναντίον της Δύσης, παραμελώντας άλλες χώρες. Τέλος, η δημιουργία μιας ολοκληρωμένης βάσης δεδομένων ρωσικών κυβερνοεπιχειρήσεων, εκστρατειών παραπληροφόρησης και δολιοφθοράς θα ωφελούσε τη μελλοντική έρευνα, αν και αυτό παραμένει δύσκολο ακριβώς επειδή η απόδοση ευθύνης είναι τόσο δυσχερής, δεδομένης της μυστικότητας και της χρήσης proxies (Jones, 2025, σ. 9).
Συνοψίζοντας, η παρούσα ανάλυση εξέτασε από τι αποτελείται η εργαλειοθήκη της γκρίζας ζώνης, πώς συνδυάζονται αυτές οι τακτικές και γιατί οι δημοκρατίες παραμένουν δομικά ευάλωτες σε αυτές. Οι ρωσικές μυστικές υπηρεσίες αναπτύσσουν μικρής κλίμακας επιχειρήσεις που εκτείνονται από κυβερνοεπιθέσεις έως παραπληροφόρηση και δολιοφθορά μέσω proxies, αυξάνοντας σταδιακά τη συχνότητά τους εναντίον ευρωπαϊκών κρατών και εταιρειών. Αυτές οι τακτικές είναι αποτελεσματικές σε μεγάλο βαθμό επειδή εκμεταλλεύονται τις δημοκρατικές αξίες και το κράτος δικαίου: η ελευθερία λόγου επιτρέπει την κυκλοφορία εχθρικών αφηγήσεων, ενώ η μυστικότητα των δικτύων proxies και η χρήση της “implausible deniability” καθιστούν δυσχερή την απόδοση ευθύνης, διατηρώντας τη στρατηγική ασάφεια. Η βελτίωση της απόδοσης ευθύνης θα απαιτήσει πιο ολοκληρωμένες βάσεις δεδομένων αυτών των επιχειρήσεων και ένα λιγότερο δυτικοκεντρικό σώμα έρευνας σχετικά με τη γκρίζα ζώνη.
Βιβλιογραφία
Mazarr, M. J. (2015). Mastering the gray zone: Understanding a changing era of conflict. US Army War College Press. https://press.armywarcollege.edu/monographs/428
Άρθρα
Beek, K. (2025, August 20). Russian hacktivists claim to disrupt Polish power plant. Dark Reading. https://www.darkreading.com/cyberattacks-data-breaches/russian-hacktivists-polish-power-plant-attack
Brands, H. (2016, February). Paradoxes of the gray zone. Foreign Policy Research Institute. https://www.fpri.org/article/2016/02/paradoxes-gray-zone/
Carmen, P. (2025, May 4). Russia hacker group claims election day attacks on Romania’s constitutional court. Politico Europe. https://www.politico.eu/article/russia-hacker-group-romania-election-day-constitutional-court-vote/
Chivvis, C. S. (2017). Testimony: Understanding Russian “hybrid warfare” and what can be done about it. RAND Corporation.
Cormac, R., & Aldrich, R. J. (2018). Grey is the new black: Covert action and implausible deniability. International Affairs, 94(3), 477–494. https://doi.org/10.1093/ia/iiy067
Edwards, C., & Seidenstein, N. (2025). The scale of Russian sabotage operations against Europe’s critical infrastructure. International Institute for Strategic Studies. https://www.iiss.org/research-paper/2025/08/the-scale-of-russian-sabotage-operations-against-europes-critical-infrastructure/
ENISA. (2024). ENISA threat landscape 2024. European Union Agency for Cybersecurity. https://www.enisa.europa.eu/publications/enisa-threat-landscape-2024
Galeotti, M. (2019). Active measures: Russia’s covert geopolitical operations. Marshall Center Security Insight, 31. https://www.marshallcenter.org/en/publications/security-insights/active-measures-russias-covert-geopolitical-operations-0
Hoyle, A., Van Den Berg, H., Doosje, B., & Kitzen, M. (2023a). Portrait of liberal chaos: RT’s antagonistic strategic narration about the Netherlands. Media, War & Conflict, 16(2), 209–227. https://doi.org/10.1177/17506352211064705
Hoyle, A., Wagnsson, C., Van Den Berg, H., Doosje, B., & Kitzen, M. (2023b). Cognitive and emotional responses to Russian state-sponsored media narratives in international audiences. Journal of Media Psychology, 35(6), 362–374. https://doi.org/10.1027/1864-1105/a000371
Jones, S. G. (2025, March 18). Russia’s shadow war against the West. Center for Strategic and International Studies. https://www.csis.org/analysis/russias-shadow-war-against-west
McCombie, S., Uhlmann, A. J., & Morrison, S. (2020). The US 2016 presidential election & Russia’s troll farms. Intelligence and National Security, 35(1), 95–114. https://doi.org/10.1080/02684527.2019.1673940
Richterova, D., Grossfeld, E., Long, M., & Bury, P. (2024). Russian sabotage in the gig-economy era. The RUSI Journal, 169(5), 10–21. https://doi.org/10.1080/03071847.2024.2401232
Riehle, K. P. (2024). Ignorance, indifference, or incompetence: Why are Russian covert actions so easily unmasked? Intelligence and National Security, 39(5), 864–878. https://doi.org/10.1080/02684527.2023.2300165
Wagnsson, C., & Barzanje, C. (2021). A framework for analysing antagonistic narrative strategies: A Russian tale of Swedish decline. Media, War & Conflict, 14(2), 239–257. https://doi.org/10.1177/1750635219884343