Γράφει η Μαρία Λειβαδιώτου
Η εκλογή του Donald Trump το 2016 σηματοδότησε όχι μόνο μια πολιτική αλλαγή, αλλά και μια ευρύτερη μετατόπιση, στον τρόπο με τον οποίο οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιλαμβάνονται τη θέση τους στο διεθνές σύστημα. Κατά την περίοδο 2017–2021, η πολιτική «America First» έθεσε σε πρώτο πλάνο το εθνικό συμφέρον, επαναξιολογώντας τη συμμετοχή της χώρας σε διεθνείς οργανισμούς που μέχρι τότε θεωρούνταν ακρογωνιαίοι λίθοι της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Αυτή η στροφή ήρθε σε ευθεία σύγκρουση με τη φιλελεύθερη διεθνή τάξη πραγμάτων, η οποία επί δεκαετίες στηριζόταν στην αμερικανική ηγεμονία και στη λογική του θεσμικού φιλελευθερισμού.Στην πραγματικότητα, η διεθνής τάξη βρέθηκε μπροστά σε έναν σκληρό ρεαλισμό. Η στροφή προς τη Realpolitik, όπου η ισχύς και τα άμεσα εθνικά πλεονεκτήματα προτάσσονται των συλλογικών δεσμεύσεων, προκάλεσε φόβο στη διατλαντική συμμαχία, αποσταθεροποιώντας, βεβαίως, το μεταπολεμικό, μετά το 1945, οικοδόμημα ασφαλείας. Το ερώτημα που προκύπτει είναι αν αυτές οι αλλαγές είναι προσωρινές ή αν έχουν αλλάξει μόνιμα το διεθνές σύστημα.
Η διαδικασία αυτής της αποδόμησης ξεκίνησε με μια σειρά από θεαματικές αποχωρήσεις από διεθνείς συμφωνίες που αποτελούσαν τα σύμβολα και τα πρότυπα της παγκόσμιας διακυβέρνησης και ισορροπίας. Η έξοδος από τη Συνθήκη των Παρισίων για το κλίμα το 2017 (Τhe White House, 2017 a)και η άμεση απόσυρση από τη Σύμπραξη του Ειρηνικού (The White House, 2017b) έστειλαν ένα σαφές μήνυμα: η Αμερική δεν ήταν πλέον διατεθειμένη να αποδέχεται δεσμεύσεις που, κατά την άποψή της, περιόριζαν την οικονομική της ανταγωνιστικότητα ή ευνοούσαν δυσανάλογα τους ανταγωνιστές της. Για τη διοίκηση Trump, η πολυμέρεια δεν ήταν πλέον μια επένδυση, αλλά ένα περιττό βάρος που περιόριζε το εθνικό συμφέρον (The White House, 2026). Η ίδια λογική εφαρμόστηκε με ακόμη μεγαλύτερη ένταση στο πεδίο της ασφάλειας και της γεωπολιτικής στρατηγικής. Η μονομερής ακύρωση της συμφωνίας για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν το 2018 (Kerr & Thomas, 2018), παρά τις απεγνωσμένες προσπάθειες των Ευρωπαίων εταίρων να τη διασώσουν, αποτέλεσε το πρώτο μεγάλο πλήγμα για τη διατλαντική διπλωματία. (Leggett, 2019). Ακόμα, η αποχώρηση από το Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΗΕ την ίδια χρονιά, επιβεβαίωσε την εδραίωση μιας πολιτικής «επιλεκτικής συμμετοχής», όπου οι ΗΠΑ θα συμμετείχαν σε διεθνείς φορείς μόνο όταν αυτό εξυπηρετούσε άμεσα τις επιδιώξεις τους. Για την Ευρώπη, αυτές οι κινήσεις δεν ήταν απλώς πολιτικές διαφωνίες, αλλά μια σκληρή ένδειξη ότι ο παραδοσιακός εγγυητής είχε αποφασίσει να ακολουθήσει έναν μοναχικό και για εκείνους, απρόβλεπτο δρόμο.
Ωστόσο, στο πλαίσιο του America First, η αποδέσμευση από τους θεσμούς ήταν μόνο η μία πλευρά του νομίσματος. Η άλλη ήταν η υιοθέτηση και η έμπρακτη εφαρμογή του δόγματος «Peace through Strength» (Ειρήνη μέσω Ισχύος). Σε αυτό το πλαίσιο, η στρατιωτική υπεροχή των Ηνωμένων Πολιτειών έπαψε να λειτουργεί ως το έσχατο μέσο αποτροπής και μετατράπηκε στο κύριο εργαλείο άσκησης εξωτερικής πολιτικής και επιβολής όρων (Finkelnstein, 2021). Η εξόντωση του Ιρανού στρατηγού των Φρουρών της Επανάστασης Qasem Soleimani από αμερικανικά drone το 2020, αποτέλεσε το πρώτο δείγμα μιας «καταναγκαστικής διπλωματίας» που περιφρονούσε τις παραδοσιακές οδούς του ΟΗΕ και βασιζόταν στην επίδειξη ισχύος (Galbraith, 2020). Η τάση αυτή, κορυφώθηκε κατά τη δεύτερη θητεία της κυβέρνησης Trump, με τη στρατιωτική επέμβαση στη Βενεζουέλα, την 3η Ιανουαρίου του 2026 (Bildt, 2026). Η κίνηση αυτή, κρίθηκε, από πλευράς ΗΠΑ, ως αναγκαία για την προστασία των αμερικανικών ενεργειακών συμφερόντων και την εκδίωξη ξένων επιρροών από το δυτικό ημισφαίριο, επαναφέροντας το Δόγμα Μονρόε με τον πιο επιθετικό τρόπο στην ιστορία του 21ου αιώνα (U.S. Department of State, n.d.).
Η απομάκρυνση από τις «παραδοσιακές» διπλωματικές συζητήσεις έγινε ακόμη πιο ορατή στην κρίση που προκάλεσε ο θάνατος του Αγιατολάχ Χαμενεΐ, ανώτατου ηγέτη του Ιράν, ο οποίος σκοτώθηκε την 28η Φεβρουαρίου του 2026 από συντονισμένη αμερικανική στρατιωτική επιχείρηση (U.S. Embassy & Consulates in China, 2026). Όσο από πλευράς Ευρωπαϊκής Ένωσης, αναζητούνταν δίαυλοι επικοινωνίας για να αποτρέψουν μια γενικευμένη σύρραξη στη Μέση Ανατολή, η Ουάσιγκτον χρησιμοποίησε τη μεταβατική περίοδο ως μοχλό «Μέγιστης Πίεσης» (The White House, 2025). Η ενίσχυση της στρατιωτικής παρουσίας υπογράμμισε την οριστική εγκατάλειψη της διατλαντικής συνεργασίας στα ζητήματα ασφάλειας, αφήνοντας την Ευρώπη να προσπαθεί μόνη της να διαχειριστεί τις μεταναστευτικές και ενεργειακές συνέπειες μιας ενδεχόμενης κλιμάκωσης της κρίσης.
Η πολιτική αυτή ωστόσο επηρέασε την Ευρωπϊκή συμμετοχή στο ΝΑΤΟ και τη γενικότερη συλλογική άμυνα. Η Συμμαχία, που κάποτε θεωρούνταν ο δεσμός της Δύσης, έπαψε να αντιμετωπίζεται ως κοινότητα κοινών αξιών και μετατράπηκε σε μια ψυχρή συναλλακτική σχέση. Συγκεκριμένα, η έντονη και διαρκής πίεση για αύξηση των αμυντικών δαπανών, η οποία έφτασε στην απαίτηση για το 5% του ΑΕΠ έως το 2035 (ΝΑΤΟ, 2026), συνοδεύτηκε από την πρωτοφανή αμφισβήτηση του Άρθρου 5. Το εν λόγω άρθρο ορίζει ρητά πως: α) «Τα Μέρη συμφωνούν ότι μια ένοπλη επίθεση εναντίον ενός ή περισσοτέρων από αυτά στην Ευρώπη ή τη Βόρεια Αμερική θα θεωρείται επίθεση εναντίον όλων τους» και κατά συνέπεια, συμφωνούν ότι, εάν συμβεί μια τέτοια ένοπλη επίθεση, β) «καθένα από αυτά, ασκώντας το δικαίωμα της ατομικής ή συλλογικής αυτοάμυνας που αναγνωρίζεται από το Άρθρο 51 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, θα βοηθήσει το Μέρος ή τα Μέρη που δέχονται την επίθεση» γ) «λαμβάνοντας αμέσως, ατομικά και σε συνεννόηση με τα άλλα Μέρη, τα μέτρα που κρίνουν απαραίτητα, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης ένοπλης βίας, για την αποκατάσταση και διατήρηση της ασφάλειας της περιοχής του Βορείου Ατλαντικού» (NATO, 1949).
Ευλόγως λοιπόν, η σκέψη ότι η αμερικανική συνδρομή σε περίπτωση επίθεσης θα εξαρτάται από το αν ο σύμμαχος τηρεί ή όχι τις οικονομικές υποχρεώσεις του, δημιούργησε ένα αίσθημα υπαρξιακής αβεβαιότητας στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Επιπροσθέτως, η αμφισβήτηση αυτή δεν περιορίστηκε μόνο στο οικονομικό κομμάτι, αλλά επεκτάθηκε και σε εδαφικές διεκδικήσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η περίπτωση της Δανίας σε συνάρτηση με τη Γροιλανδία. Οι ΗΠΑ συνέδεσαν την αμυντική κάλυψη της περιοχής της Αρκτικής με την παραχώρηση κυριαρχικών δικαιωμάτων ή την πώληση της νήσου, υποστηρίζοντας ότι εφόσον οι ίδιοι επωμίζονται το κόστος της προστασίας του Βορρά, δικαιούνται και τον έλεγχό του. Συγκεκριμένα, όπως ο πρόεδρος Trump ανέφερε στο πρόσφατο NATO Summit στην Άγκυρα, την 7η-8η Ιουλίου 2026, η Αμερική ξοδεύει πολλά περισσότερα χρήματα στη Γροιλανδία σε σύγκριση με τη Δανία και επιπλέον η αμερικανική κυριαρχία στη περιοχή είναι κρίσιμη τόσο για την αμερικανική εθνική ασφάλεια, όσο και για τη παγκόσμια (Breuninger & Meredith, 2026; Østhagen 2026). Η γεωπολιτική τους προσέγγιση κατέστησε σαφές στους Ευρωπαίους ότι η αμερικανική εγγύηση ασφάλειας έχει πλέον ένα τίμημα που μπορεί να αγγίζει ακόμη και την εθνική τους κυριαρχία. Η Ευρώπη, έτσι, συνειδητοποίησε με τον πιο απρόσμενο τρόπο, ότι η «αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας» δεν είναι πλέον δεδομένη, αλλά συνοδεύεται από αυστηρές προϋποθέσεις και όρους.
Η συστηματική υπονόμευση των διατλαντικών σχέσεων επέφερε μια βαθιά αλλαγή στον τρόπο λειτουργίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο ευρωπαϊκός στρατηγικός εφησυχασμός, που βασιζόταν στην πεποίθηση ότι οι ΗΠΑ θα εγγυώνται πάντα την ασφάλεια της ηπείρου, έλαβε τέλος. Η ανάγκη για ανάπτυξη αυτόνομων αμυντικών δυνατοτήτων και η ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας έπαψαν να είναι θεωρητικές συζητήσεις και έγιναν επιτακτική αναγκαιότητα επιβίωσης (Clapp, 2026). Έτσι, μέσα σε αυτό το κλίμα υπαρξιακής πίεσης, η Ε.Ε. πέρασε από τη θεωρία στη πράξη, με πρωτοβουλίες ενίσχυσης της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας, ενεργοποιώντας το πρόγραμμα SAFE (Security Action for Europe). Πρόκειται για ένα χρηματοδοτικό εργαλείο ύψους 150 δισεκατομμυρίων ευρώ, το οποίο λειτουργεί ως ο κεντρικός πυλώνας για την ενίσχυση της αμυντικής βάσης της ευρωπαϊκής ηπείρου (Figlarz & Kulbacki, 2026). Έτσι, η πολιτική «America First» λειτούργησε, τελικά, ως ο απόλυτος καταλύτης για την ευρωπαϊκή «στρατηγική αφύπνιση». Ανάγκασε την Ευρώπη να διαχειριστεί τις αδυναμίες της και να επαναπροσδιορίσει τη θέση της σε ένα διεθνές σύστημα όπου οι κανόνες υποχωρούν έναντι της ισχύος των μεγάλων δυνάμεων.
Παράλληλα, ο οικονομικός προστατευτισμός και η εργαλειοποίηση των δασμών ως μέσο πίεσης κατά των ευρωπαϊκών προϊόντων, με το πρόσχημα της εθνικής ασφάλειας, διέρρηξαν περαιτέρω τους εμπορικούς δεσμούς. Η Ευρώπη βρέθηκε στη δύσκολη θέση να πρέπει να ισορροπήσει ανάμεσα σε μια επιθετική αμερικανική οικονομική πολιτική και την άνοδο της Κίνας, χωρίς να έχει την πολυτέλεια της αμερικανικής στήριξης (Garcia-Herrero & Xu, 2022). Αυτό, οδήγησε φυσικά, στην ενίσχυση της ανάγκης για οικονομική κυριαρχία και στην προσπάθεια απεξάρτησης από την αμερικανική τεχνολογική και οικονομική ηγεμονία. Είναι φανερό, ότι ο Donald Trump, αποτελεί την τέλεια σύγχρονη έκφραση της παλιάς Τζακσονιανής παράδοσης του 19ου αιώνα (Dimitrova, 2017).
Εν κατακλείδι, τα αποτελέσματα αυτής της περιόδου δεν αποτυπώνονται μόνο στους εξασθενημένους διεθνείς θεσμούς ή τις συμφωνίες, αλλά κυρίως στην ανάδυση μιας νέας διεθνούς πραγματικότητας, όπου η συνεργασία είναι εύθραυστη και η ασφάλεια δεν μπορεί πλέον να θεωρείται δεδομένη. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον παγκόσμιας αστάθειας και ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων, οι επιπτώσεις της πολιτικής του Donald Trump υπήρξαν καταλυτικές, καθώς αποδυνάμωσαν την πολυμερή συνεργασία, ενίσχυσαν τις μονομερείς πρακτικές και αναδιαμόρφωσαν την παγκόσμια ισορροπία ισχύος. Η Ευρώπη, μπροστά στο φάσμα της στρατηγικής απομόνωσης, οδηγήθηκε σε μια επιτακτική ωρίμανση και καλείται πλέον να προχωρήσει σε ανασυγκρότηση, ενισχύοντας τη στρατηγική της αυτονομία. Η στρατηγική «America First» μπορεί να ξεκίνησε ως μια προσπάθεια ενδυνάμωσης των Ηνωμένων Πολιτειών εις βάρος των υπολοίπων, αλλά το ιστορικό της αποτύπωμα αποδεικνύεται τελικά θετικό για την Ευρώπη, αφού την ανάγκασε να βρει τον δικό της αυτόνομο δρόμο. Σε αυτόν τον νέο κόσμο, ο διατλαντικός δεσμός παραμένει σημαντικός, αλλά δεν αποτελεί πλέον τον μοναδικό ούτε τον αδιαμφισβήτητο οδηγό των ευρωπαϊκών συμφερόντων. Συνεπώς, η μετάβαση από την απόλυτη εξάρτηση στη σταδιακή αυτονόμηση συνιστά την πιο κρίσιμη συνέπεια αυτής της περιόδου, έναν μονόδρομο, προκειμένου η Ευρώπη να μην παραμείνει απλώς παρατηρητής, αλλά να ενεργός “παίκτης” και να χρησιμοποιήσει τα “οφέλη” του αμερικανικού απομονωτισμού, για να να προασπίσει αποτελεσματικότερα τις αξίες, την άμυνα, την ενεργειακή ασφάλεια και την εξωτερική του πολιτική κατά τις επόμενες δεκαετίες (Ottaviano, 2024).
Βιβλιογραφία
Bildt, C. (2026). Trump strikes Venezuela: Three conclusions for Europe. European Council on Foreign Relations (ECFR). Διαθέσιμο σε: https://ecfr.eu/article/trump-strikes-venezuela-three-conclusions-for-europe/
Breuninger, K., & Meredith, S. (2026). Trump renews calls for US to control Greenland, warns of troop withdrawal from Europe. CNBC. Διαθέσιμο σε: https://www.cnbc.com/2026/07/07/trump-nato-summit-greenland-us-troops-europe.html
Clapp, S. (2026). European defence industry. European Parliamentary ResearchService. Διαθέσιμο σε: https://epthinktank.eu/2026/02/09/european-defence-industry/
Dimitrova, A. (2017). Trump’s America First foreign policy: The resurgence of the Jacksonian tradition. Διαθέσιμο σε: file:///C:/Users/livad/Downloads/dimitrova-2017-trumps-america-first-foreign-policy-the-resurgence-of-the-jacksonian-tradition.pdf
Figlarz, K., & Kulbacki, M. (2026). SAFE in Europe: Poland stands out. XYZ. Διαθέσιμο σε: https://xyz.pl/poland-unpacked/safe-in-europe-poland-stands-out-2083/
Finkelstein, P. (2021). Peace through strength: Doctrine, dilemma, or delusion? SAIS Review of International Affairs. Διαθέσιμο σε: https://saisreview.sais.jhu.edu/peace-through-strength-doctrine-dilemma-or-delusion/
Galbraith, J. (2020). U.S. drone strike in Iraq kills Iranian military leader Qasem Soleimani. American Journal of International Law. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1017/ajil.2020.15
Garcia-Herrero, A., & Xu, J. (2022). EU–China trade: A review of the facts and where we stand. In China and the Belt and Road Initiative (pp. 1-14). Διαθέσιμο σε: https://www.researchgate.net/publication/357503749_EU-China_Trade_A_Review_of_the_Facts_and_Where_We_Stand
Kerr, P. K., & Thomas, C. (2018). Iran nuclear agreement and U.S. exit. Congressional Research Service. Διαθέσιμο σε: https://www.congress.gov/crs-product/R43333
Leggett, J. A. (2019). U.S. withdrawal from international agreements. Congressional Research Service. Διαθέσιμο σε: https://www.congress.gov/crs-product/IF10668
Mathew, J. (2024). America First: Donald Trump’s foreign policy. ResearchGate. Διαθέσιμο σε: https://www.researchgate.net/publication/384679764_America_First_Donald_Trump%27s_Foreign_Policy
North Atlantic Treaty Organization. (1949). The North Atlantic Treaty. Διαθέσιμο σε: https://www.nato.int/en/about-us/official-texts-and-resources/official-texts/1949/04/04/the-north-atlantic-treaty
North Atlantic Treaty Organization. (2026). Defense expenditures and NATO’s 5% commitment. Διαθέσιμο σε: https://www.nato.int/en/what-we-do/introduction-to-nato/defence-expenditures-and-natos-5-commitment
Østhagen, A. (2026). Trump & Greenland: Is There Logic in the Chaos? The Arctic Institute Center for Circumpolar Security Studies. Διαθέσιμο σε: https://www.thearcticinstitute.org/trump-greenland-logic-chaos/
Ottaviano, G. (2024). European consequences of the “America First” approach. Bocconi University. Διαθέσιμο σε: https://www.unibocconi.it/en/news/european-consequences-america-first-approach
U.S. Department of State, Office of the Historian. (n.d.). The Monroe Doctrine, 1823. Διαθέσιμο σε: https://history.state.gov/milestones/1801-1829/monroe
U.S. Embassy & Consulates in China. (2026). President Donald Trump issues statement on the death of Iran’s Supreme Leader Khamenei. Διαθέσιμο σε: https://china.usembassy-china.org.cn/president-donald-trump-issues-statement-on-the-death-of-irans-supreme-leader-khamenei/
The White House. (2017a). Statement by President Trump on the Paris Climate Accord. Διαθέσιμο σε: https://trumpwhitehouse.archives.gov/briefings-statements/statement-president-trump-paris-climate-accord/
The White House. (2017b). Presidential memorandum regarding withdrawal of the United States from the Trans-Pacific Partnership negotiations and agreement. Διαθέσιμο σε: https://trumpwhitehouse.archives.gov/presidential-actions/presidential-memorandum-regarding-withdrawal-united-states-trans-pacific-partnership-negotiations-agreement/
The White House. (2018). President Donald J. Trump is ending United States participation in an unacceptable Iran deal. Διαθέσιμο σε; https://trumpwhitehouse.archives.gov/briefings-statements/president-donald-j-trump-ending-united-states-participation-unacceptable-iran-deal/
The White House. (2025). Fact sheet: President Donald J. Trump restores maximum pressure on Iran. Διαθέσιμο σε: https://www.whitehouse.gov/fact-sheets/2025/02/fact-sheet-president-donald-j-trump-restores-maximum-pressure-on-iran/
The White House. (2026). Withdrawing the United States from international organizations, conventions, and treaties that are contrary to the interests of the United States. Διαθέσιμο σε: https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2026/01/withdrawing-the-united-states-from-international-organizations-conventions-and-treaties-that-are-contrary-to-the-interests-of-the-united-states/
Πηγή εικόνας: Olivier, A. (2025). Présidence de Donald Trump : quelles conséquences pour l’Europe et la France ?. Toute l’Europe. Διαθέσιμο σε: https://www.touteleurope.eu/l-ue-dans-le-monde/election-de-donald-trump-quelles-consequences-pour-l-europe-et-la-france/