Γράφει ο Ιωάννης Γερωνυμάκης
Τα τελευταία χρόνια, μια από τις συζητήσεις που κυριαρχούν στον δημόσιο διάλογο είναι το αν και σε ποιο βαθμό η δημοκρατία παραμένει ποιοτική και αποτελεσματική. Η σχετική βιβλιογραφία εξετάζει το ζήτημα σε διαφορετικά επίπεδα, από τα επιμέρους χαρακτηριστικά της δημοκρατικής λειτουργίας, μέχρι το πλήθος των κρατών που λειτουργούν υπό δημοκρατικά καθεστώτα και τον αριθμό των ανθρώπων που ζουν σε δημοκρατικές συνθήκες. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η παρούσα ανάλυση εστιάζει στην τελευταία διάσταση, η οποία αποτυπώνεται καθαρά στα στοιχεία του V-Dem Democracy Report 2026. Ειδικότερα, επιχειρεί να προσεγγίσει το ζήτημα της δημοκρατίας μέσα από μια πληθυσμιακή οπτική, εξετάζοντας πώς αλλάζει η αποτύπωσή της ανάλογα με το επίπεδο ανάλυσης και τη μονάδα μέτρησης. Η επιλογή αυτή δεν αποσκοπεί στην πλήρη αξιολόγηση κάθε επιμέρους καθεστώτος, αλλά στην ανάδειξη της έκτασης της δημοκρατικής εμπειρίας σε παγκόσμιο επίπεδο.
Η αφετηρία της παρούσας ανάλυσης συνδέεται με το ζήτημα του τρόπου με τον οποίο αποτιμάται η κατάσταση της δημοκρατίας. Η μελέτη ενός σύνθετου και ιδιαίτερα επιδραστικού φαινομένου, όπως η δημοκρατία, δεν μπορεί να γίνεται μονοδιάστατα. Στη βιβλιογραφία επισημαίνεται ότι το ερώτημα περί κρίσης της δημοκρατίας δεν μπορεί να απαντηθεί αποκλειστικά μέσα από θεωρητικές προσεγγίσεις ή αποκλειστικά μέσα από εμπειρικές παρατηρήσεις, αλλά απαιτεί τη σύνδεση των δύο επιπέδων και την αποσαφήνιση των βασικών εννοιών που χρησιμοποιούνται (Merkel, 2018). Επιπλέον, είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η δημοκρατία μπορεί να αντιμετωπιστεί τόσο ως κατηγορική ταξινόμηση, δηλαδή ως διάκριση μεταξύ δημοκρατικών και μη δημοκρατικών καθεστώτων, όσο και ως συνεχής μεταβλητή, καθώς τα επιμέρους χαρακτηριστικά ενός καθεστώτος μπορούν να διαφέρουν σε ένταση και ποιότητα (Diamond, 2015).
Οι Little και Meng υποστηρίζουν ότι οι γενικοί ισχυρισμοί περί παγκόσμιας δημοκρατικής υποχώρησης απαιτούν αξιόπιστους τρόπους μέτρησης, καθώς δεν υπάρχει πλήρης συμφωνία ούτε ως προς τον ορισμό της δημοκρατίας ούτε ως προς τη μέτρηση βασικών χαρακτηριστικών της. Στο πλαίσιο αυτό, οι ίδιοι κάνουν μια διάκριση ανάμεσα σε υποκειμενικούς και αντικειμενικούς δείκτες μέτρησης (Little & Meng, 2024). Οι παραπάνω μελέτες συνοψίζουν την πολυπλοκότητα του φαινομένου και δείχνουν ότι τα συμπεράσματα για την πορεία της δημοκρατίας μπορούν να διαφοροποιηθούν ανάλογα με την προσέγγιση και τη μεθοδολογική επιλογή που χρησιμοποιείται.
Λαμβάνοντας υπόψη αυτή την οπτική, και σε συνδυασμό με τα στοιχεία της έρευνας του V-Dem για το 2026, το βασικό ερώτημα που τίθεται είναι πώς μεταβάλλεται η εικόνα της δημοκρατίας όταν η έμφαση μετατοπίζεται από το πλήθος των κρατών που ταξινομούνται ως δημοκρατικά στο ποσοστό του παγκόσμιου πληθυσμού που ζει σε δημοκρατικές συνθήκες. Εάν εξεταστούν τα δεδομένα σε επίπεδο χωρών, διαπιστώνεται ότι η κατανομή είναι σχεδόν ισορροπημένη. Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με το V-Dem Democracy Report 2026, στο τέλος του 2025 καταγράφονται 87 δημοκρατίες και 92 αυταρχικά καθεστώτα. Ωστόσο, η πληθυσμιακή διάσταση παρουσιάζει μια αρκετά διαφορετική πραγματικότητα. Σύμφωνα με την ίδια πηγή, μόλις το 26% του συνολικού παγκόσμιου πληθυσμού ζει σε δημοκρατίες, ενώ το 74% ζει σε αυταρχίες (Nord et al., 2026). Με βάση τα παραπάνω στοιχεία, η δημοκρατία εμφανίζεται σχεδόν ισορροπημένη σε επίπεδο κρατών, αλλά μειοψηφική σε επίπεδο πληθυσμού.
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο σαφής όταν εξεταστούν οι επιμέρους κατηγορίες καθεστώτων. Σύμφωνα με το V-Dem, μόλις το 7% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει σε φιλελεύθερες δημοκρατίες, ενώ το 19% ζει σε εκλογικές δημοκρατίες. Αντίθετα, η εκλογική αυταρχία αποτελεί την πολυπληθέστερη κατηγορία καθεστώτος, καλύπτοντας το 46% του παγκόσμιου πληθυσμού (Nord et al., 2026). Το στοιχείο αυτό δείχνει ότι το ζήτημα δεν περιορίζεται στην ύπαρξη κλειστών αυταρχικών καθεστώτων, αλλά περιλαμβάνει και την σημαντική παρουσία καθεστώτων που διατηρούν εκλογικές διαδικασίες χωρίς να διασφαλίζουν ουσιαστικά τη δημοκρατική λειτουργία.
Η σημασία αυτών των στοιχείων δεν βρίσκεται μόνο στη διάκριση ανάμεσα σε δημοκρατίες και αυταρχίες, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο κατανέμεται ο παγκόσμιος πληθυσμός ανάμεσα στους διαφορετικούς τύπους καθεστώτων. Η κρατοκεντρική αποτύπωση δείχνει ότι οι δημοκρατίες εξακολουθούν να αποτελούν σημαντικό μέρος του διεθνούς συστήματος. Ωστόσο, η πληθυσμιακή αποτύπωση δείχνει ότι η δημοκρατική εμπειρία αφορά μικρότερο μέρος της ανθρωπότητας από αυτό που θα μπορούσε να υποτεθεί αν εξεταζόταν μόνο ο αριθμός των κρατών. Με αυτή την έννοια, η διαφορά ανάμεσα στα δύο επίπεδα ανάλυσης δεν είναι απλώς τεχνική, αλλά επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο γίνεται αντιληπτή η θέση της δημοκρατίας στον σύγχρονο κόσμο.
Παράλληλα, η πληθυσμιακή οπτική χρειάζεται να διαβαστεί με προσοχή, καθώς δεν δείχνει την ατομική εμπειρία κάθε πολίτη ούτε αποτυπώνει τις εσωτερικές διαφοροποιήσεις που μπορεί να υπάρχουν στο εσωτερικό ενός κράτους. Αντίθετα, παρουσιάζει σε ποιον τύπο καθεστώτος ζει το μεγαλύτερο μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού, με βάση την ταξινόμηση που χρησιμοποιεί το V-Dem. Με αυτόν τον τρόπο, στηρίζεται μια πιο ανθρωποκεντρική παράμετρος στη μελέτη της δημοκρατικής διακυβέρνησης σε παγκόσμιο επίπεδο.
Συνολικά, οι μετρήσεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η κατανόηση της δημοκρατίας στο σημερινό διεθνές πολιτικό περιβάλλον εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το επίπεδο στο οποίο πραγματοποιείται η ανάλυση. Η βασική διαπίστωση που προκύπτει δεν είναι ότι η δημοκρατία έχει χάσει τη θεσμική ή πολιτική της σημασία, αλλά ότι η αποτίμησή της χρειάζεται να λαμβάνει υπόψη διαφορετικές παραμέτρους και να εξετάζεται συνδυαστικά. Τα τελευταία δεδομένα του V-Dem προσθέτουν μια ακόμη διάσταση στην συζήτηση για τη δημοκρατία.
Βιβλιογραφία/Πηγές
Diamond, L. (2015). Facing Up to the Democratic Recession. Journal of Democracy, 26(1), 141–155.
Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1353/jod.2015.0009
Little, A. T., & Meng, A. (2024). Measuring Democratic Backsliding. PS: Political Science & Politics, 57(2), 149-161.
Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1017/S104909652300063X
Merkel, W., & Kneip, S. (Eds.). (2018). Democracy and crisis: Challenges in turbulent times. Springer.
Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1007/978-3-319-72559-8
Nord, Marina, David Altman, Tiago Fernandes, Ana Good God, and Staffan I. Lindberg. 2026. Democracy Report 2026: Unraveling The Democratic Era? University of Gothenburg: V-Dem Institute
Διαθέσιμο σε: https://www.v-dem.net/documents/75/V-Dem_Institute_Democracy_Report_2026_lowres.pdf
Πηγή Εικόνας
Η εικόνα αποτελεί προσωπική οπτική επεξεργασία του αναλυτή με χρήση εργαλείου τεχνητής νοημοσύνης.