Γράφει η Καλιρρόη Γραμμόζη
Στον σύγχρονο κόσμο η ενέργεια δεν είναι απλώς ένα οικονομικό αγαθό, αλλά η πρόσβαση σε αυτή και ο έλεγχός της συνιστούν καθοριστικούς παράγοντες γεωπολιτικής ισχύος. Οι διεθνείς αναταράξεις των τελευταίων ετών, ειδικά η Ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και οι πολεμικές συρράξεις στη Μέση Ανατολή, έχουν αναδείξει τον ρόλο της ενέργειας ως ενός μέσου στρατηγικής που καθορίζει τις ισορροπίες ισχύος και διαμορφώνει την χάραξη εξωτερικής πολιτικής στο διεθνές σύστημα.
Με την έναρξη του Ρώσο-Ουκρανικού πολέμου, το 2022, η δυναμική αυτή αποδεικνύεται στην πράξη, καθώς η Ρωσία αξιοποιώντας τη θέση της ως βασικού προμηθευτή ενέργειας της Ευρώπης, ενίσχυσε τη διαπραγματευτική της ισχύ και την ικανότητά της να ασκεί επιρροή στην ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή μέσω της διαχείρισης των ενεργειακών ροών και των διακυμάνσεων των τιμών (International Energy Agency [IEA], 2022). Μάλιστα παρά τις διεθνείς κυρώσεις, η Ρωσία διατήρησε την οικονομική της ανθεκτικότητα, βασιζόμενη σε μεγάλο βαθμό στα έσοδα από τις εξαγωγές ενεργειακών πόρων (International Monetary Fund [IMF], 2023). Η διατήρηση υψηλών τιμών πετρελαίου και φυσικού αερίου, σε συνδυασμό με την συνέχιση των εξαγωγών προς άλλες αγορές, επιτρέπει στη Ρωσία να στηρίζει την οικονομία της και συνεπώς να διαμορφώνει ανεπηρέαστη την εξωτερική της πολιτική (World Bank, 2024).
Παράλληλα, η τρέχουσα γεωπολιτική αστάθεια στη Μέση Ανατολή κλυδωνίζει τις διεθνείς αγορές πετρελαίου (International Monetary Fund [IMF], 2024). Η κλιμάκωση της έντασης στην περιοχή, και ειδικότερα ο κίνδυνος παρατεταμένης διακοπής της κυκλοφορίας στα στενά του Ορμούζ, από όπου διέρχεται το ένα πέμπτο της παγκόσμια παραγωγής, απειλεί να εκτινάξει τις τιμές του αργού πετρελαίου πάνω από 100 δολάρια ανά βαρέλι, τιμές που απειλούν την ευρωπαϊκή οικονομική σταθερότητα (U.S. Energy Information Administration [EIA], 2023α). Η κατάσταση αυτή επιδεινώνεται από τη στάση του ΟΠΕΚ+, ο οποίος όχι μόνο διατηρεί τη στενή συνεργασία του με τη Ρωσία, αλλά προχώρησε και σε αποφάσεις για μείωση της παραγωγής (International Energy Agency [IEA], 2023).
Για την ευρωπαϊκή οικονομία, η εξάρτηση από έναν οργανισμό που ευθυγραμμίζεται με τα συμφέροντα της Μόσχας μεταφράζεται σε άμεσο κίνδυνο, καθώς κάθε μείωση της προσφοράς σε περιόδους κρίσης ενισχύει την ενεργειακή ανασφάλεια (European Central Bank [ECB], 2023). Έτσι, η απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα της περιοχής καθίσταται πλέον όχι μόνο περιβαλλοντική, αλλά κυρίως εθνική και στρατηγική αναγκαιότητα για την επιβίωση της Ένωσης (European Council, 2022α). Η στροφή της Ευρώπης προς την ενεργειακή αυτονομία κρίνεται πιο απαραίτητη από ποτέ με καθοριστικά βήματα προς αυτή την κατεύθυνση να έχουν ήδη δρομολογηθεί (European Commission, 2022).
Στο πλαίσιο αυτό, η Ευρωπαϊκή Ένωση προχώρησε σε μια ριζική αναθεώρηση της ενεργειακής της διπλωματίας, θέτοντας ως προτεραιότητα τη διαφοροποίηση των πηγών και των οδών εφοδιασμού (Council of the European Union, 2023). Κεντρικό ρόλο σε αυτή τη μετάβαση διαδραματίζει η σημαντική αύξηση των εισαγωγών υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG), με τις Ηνωμένες Πολιτείες να αναδεικνύονται σε στρατηγικό εταίρο, καλύπτοντας μεγάλο μέρος του κενού που άφησε το ρωσικό φυσικό αέριο (U.S. Energy Information Administration [EIA], 2023β). Παράλληλα, η Ευρώπη επιδιώκει τη σύναψη νέων, μακροπρόθεσμων ενεργειακών συμφωνιών με αξιόπιστους προμηθευτές από τη Βόρεια Αφρική, όπως η Αλγερία και η Αίγυπτος, καθώς και με χώρες της περιοχής της Κασπίας και της Μέσης Ανατολής (π.χ. Κατάρ) (International Energy Agency [IEA], 2023). Αυτή η πολυδιάστατη προσέγγιση δεν αποσκοπεί μόνο στην άμεση κάλυψη των αναγκών, αλλά στη δημιουργία μιας πολυφωνικής αγοράς, η οποία θα μειώνει την έκθεση της Ένωσης σε μονοπωλιακές πιέσεις και θα ενισχύει την ανθεκτικότητα της ευρωπαϊκής ενεργειακής ασφάλειας (European Parliamentary Research Service [EPRS], 2024).
Πέρα από τη διαφοροποίηση των εισαγωγών, ο ακρογωνιαίος λίθος της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την οριστική ενεργειακή κυριαρχία είναι η επιτάχυνση της πράσινης μετάβασης (European Council, 2022β). Μέσω του φιλόδοξου σχεδίου «REPowerEU», η Ευρωπαϊκή Ένωση στοχεύει στην ταχεία μείωση της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα, καθώς και επιταχύνει την εφαρμογή της οδηγίας RED III (Renewable Energy Directive), η οποία αυξάνει τον δεσμευτικό στόχο για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας στο 42,5% έως το 2030. Παράλληλα, η πρωτοβουλία «EU Solar Rooftop» καθιστά υποχρεωτική την εγκατάσταση φωτοβολταϊκών σε νέα κτίρια, προωθώντας την παραγωγή ενέργειας σε τοπικό επίπεδο (European Commission, 2022). Η στροφή αυτή δεν εξυπηρετεί μόνο τους κλιματικούς στόχους της Πράσινης Συμφωνίας, αλλά λειτουργεί ως εγγύηση ενεργειακής ασφάλειας, καθώς η παραγωγή ενέργειας από εγχώριους, ανανεώσιμους πόρους περιορίζει την έκθεση στις διακυμάνσεις των διεθνών τιμών και στους γεωπολιτικούς εκβιασμούς (European Parliament, 2023). Παράλληλα, οι επενδύσεις σε νέες τεχνολογίες, όπως το πράσινο υδρογόνο και η αναβάθμιση των δικτύων μεταφοράς, διαμορφώνουν ένα νέο ενεργειακό μοντέλο, όπου η ενεργειακή απόδοση και η βιωσιμότητα καθίστανται οι βασικοί πυλώνες της οικονομικής ανθεκτικότητας της Ευρώπης (European Investment Bank [EIB], 2023).
Ακόμα, βασική προϋπόθεση για την ολοκλήρωση του ευρωπαϊκού σχεδιασμού, αποτελεί η δημιουργία σύγχρονων και ανθεκτικών υποδομών. Χωρίς το κατάλληλο δίκτυο η ενεργειακή αυτονομία παραμένει ένα ημιτελές έργο (International Energy Agency [IEA], 2023). Ήδη, ο Κανονισμός (ΕΕ) 2022/1032 επέβαλε στα κράτη-μέλη την υποχρέωση πλήρωσης των αποθηκών φυσικού αερίου στο 90% πριν από τον χειμώνα (European Parliament & Council of the European Union, 2022). Παράλληλα, έργα κοινού ενδιαφέροντος (PCIs), όπως ο αγωγός IGB και ο πλωτός τερματικός σταθμός FSRU στην Αλεξανδρούπολη, αποτελούν απτά παραδείγματα ενίσχυσης της ενεργειακής ασφάλειας. Αυτές οι νέες διασυνδέσεις επιτρέπουν την άμεση μεταφορά ενέργειας και μειώνουν την απομόνωση των εθνικών αγορών (European Union Agency for the Cooperation of Energy Regulators [ACER], 2023). Με τη θεσμοθέτηση τέτοιων υποδομών, η Ένωση δημιουργεί ένα ενιαίο και θωρακισμένο δίκτυο. Η επένδυση αυτή διασφαλίζει ότι η Ευρώπη μπορεί να διαχειριστεί μελλοντικές κρίσεις, διασφαλίζοντας τη σταθερότητα για όλους τους πολίτες (European Parliamentary Research Service [EPRS], 2024).
Βέβαια, όλες οι παραπάνω κινήσεις, από τις νέες υποδομές μέχρι την πράσινη μετάβαση, χρειάζεται να βασίζονται σε ένα αυστηρό και ενιαίο ρυθμιστικό πλαίσιο προκειμένου να αποδώσουν. Κεντρικό ρόλο σε αυτό παίζει ο Οργανισμός για τη Συνεργασία των Ρυθμιστικών Αρχών Ενέργειας (ACER), ο οποίος διασφαλίζει τη σωστή λειτουργία της ενιαίας αγοράς ενέργειας και την αποφυγή φαινομένων χειραγώγησης των τιμών (European Union Agency for the Cooperation of Energy Regulators [ACER], 2023). Παράλληλα, η πρόσφατη Μεταρρύθμιση του Σχεδιασμού της Αγοράς Ηλεκτρικής Ενέργειας της ΕΕ στοχεύει στην προστασία των καταναλωτών από τις απότομες διακυμάνσεις των διεθνών αγορών (European Commission, 2023). Μέσω εργαλείων, όπως οι Συμβάσεις Αγοραπωλησίας Ηλεκτρικής Ενέργειας (PPAs), η Ένωση σταθεροποιεί τις τιμές και ενισχύει την προβλεψιμότητα για τις επιχειρήσεις (International Energy Agency [IEA], 2024). Αυτή η ρυθμιστική θωράκιση κρίνεται απαραίτητη για τη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής. Με αυτόν τον τρόπο, το όραμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης για ολοκλήρωση της ενεργειακής αυτονομίας υποστηρίζεται από συγκεκριμένους κανόνες δικαίου, δημιουργώντας ένα ασφαλές περιβάλλον για τις απαραίτητες ενεργειακές επενδύσεις (European Parliamentary Research Service [EPRS], 2024).
Ανακεφαλαιώνοντας, καθίσταται σαφές ότι η ενέργεια αποτελεί θεμελιώδες εργαλείο άσκησης στρατηγικής και πολιτικής ισχύος στο σύγχρονο διεθνές σύστημα. Η περίπτωση της Ευρώπης την τελευταία πενταετία ανέδειξε με τον πιο έντονο τρόπο τις προκλήσεις που συνεπάγεται η ενεργειακή εξάρτηση, καθώς και την ανάγκη αναπροσαρμογής της ενεργειακής της πολιτικής. Παρότι δεν έχει ακόμη επιτευχθεί η πλήρης ενεργειακή αυτονόμηση, η στροφή της Ευρωπαϊκής πολιτικής σηματοδοτεί μια ουσιαστική μεταβολή: από μια κατάσταση ευαλωτότητας προς μια πορεία μεγαλύτερης αυτονομίας και γεωπολιτικής ενίσχυσης. Εν τέλει, η ενεργειακή πολιτική δεν αφορά πλέον μόνο την οικονομία, αλλά διαμορφώνει καθοριστικά τη θέση της Ευρώπης στο διεθνές περιβάλλον.
Βιβλιογραφία/Πηγές
Council of the European Union. (2023). Council conclusions on EU energy diplomacy: Accelerating the energy transition through external policy. Διαθέσιμο σε: https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2023/06/19/council-conclusions-on-eu-energy-diplomacy/
European Central Bank. (2023). Economic Bulletin, Issue 4 / 2023: The impact of energy supply shocks on euro area financial stability. Διαθέσιμο σε: https://www.ecb.europa.eu/pub/pdf/ecbu/eb202304.en.pdf
European Commission. (2022). REPowerEU Plan: Joint European Action for more affordable, secure and sustainable energy. Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=COM%3A2022%3A230%3AFIN
European Commission. (2023). Proposal for a Regulation of the European Parliament and of the Council to improve the Union’s electricity market design. Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A52023PC0148
European Council. (2022α). Versailles Declaration: Joint statement on reducing energy dependencies and strengthening strategic autonomy. Διαθέσιμο σε: https://www.consilium.europa.eu/media/54773/20220311-versailles-declaration-en.pdf
European Council. (2022β). European Council conclusions on Ukraine, energy, defense and food security. Διαθέσιμο σε: https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2022/05/31/european-council-conclusions-30-31-may-2022/
European Investment Bank. (2023). EIB Group Energy Lending Policy: Supporting clean energy innovation and transport grids. Διαθέσιμο σε: https://www.eib.org/attachments/lucalli/20230164_eib_energy_lending_policy_en.pdf
European Parliament. (2023). Revision of the Renewable Energy Directive: Parliament adopts new targets for 2030 (RED III). Διαθέσιμο σε: https://www.europarl.europa.eu/legislative-train/package-fit-for-55/file-revision-of-the-renewable-energy-directive?sid=7301
European Parliament & Council of the European Union. (2022). Regulation (EU) 2022/1032 of the European Parliament and of the Council amending Regulations (EU) 2017/1938 and (EC) No 715/2009 with regard to gas storage. Official Journal of the European Union. Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A32022R1032
European Parliamentary Research Service. (2024). Security of energy supply (Briefing). European Parliament. Διαθέσιμο σε: https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2024/762410/EPRS_BRI(2024)762410_EN.pdf
European Union Agency for the Cooperation of Energy Regulators. (2023). ACER Market Monitoring Report on the European Wholesale Electricity Market. Διαθέσιμο σε: https://www.acer.europa.eu/monitoring/MMR
International Energy Agency. (2022). World Energy Outlook 2022: Energy market impacts of Russia’s invasion of Ukraine. Διαθέσιμο σε: https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2022
International Energy Agency. (2023). World Energy Outlook 2023. Διαθέσιμο σε: https://www.iea.org/reports/world-energy-outlook-2023
International Energy Agency. (2024). Electricity Market Report 2024: Analysis and forecast to 2026. Διαθέσιμο σε: https://www.iea.org/reports/electricity-2024/executive-summary
International Monetary Fund. (2023). World Economic Outlook, April 2023: A Rocky Recovery. Διαθέσιμο σε: https://www.imf.org/en/Publications/WEO/Issues/2023/04/11/world-economic-outlook-april-2023
International Monetary Fund. (2024). World Economic Outlook: Steady Growth amid Regional Conflicts and Geopolitical Tensions. Διαθέσιμο σε: https://www.imf.org/en/Publications/WEO/Issues/2024/04/16/world-economic-outlook-april-2024
U.S. Energy Information Administration. (2023α). The Strait of Hormuz is the world’s most important oil transit chokepoint. U.S. Department of Energy. Διαθέσιμο σε: https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=61002
U.S. Energy Information Administration. (2023β). Europe was the main destination for U.S. liquefied natural gas exports in 2022. U.S. Department of Energy. Διαθέσιμο σε: https://www.eia.gov/todayinenergy/detail.php?id=56100
World Bank. (2024). Global Economic Prospects, June 2024. World Bank Group. Διαθέσιμο σε: https://www.worldbank.org/en/publication/global-economic-prospects
Πηγή Εικόνας:
EnergyMag. (2024). IEA: Οι ΑΠΕ δεν θα επιτύχουν τον στόχο του ΟΗΕ για τριπλασιασμό μέχρι το 2030. EnergyMag. Διαθέσιμο σε: https://www.energymag.gr/energeia/ape/100994_iea-oi-ape-den-tha-epityhoyn-ton-stoho-toy-oie-gia-triplasiasmo-mehri-2030