Γράφει ο Γιάννης Γεωργιάδης
Η ίδρυση της ΕΚΑΧ, το 1952, φέρνει στο προσκήνιο έναν κομβικό ρόλο στη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (εφεξής ΕΕ): εκείνον της «Ομάδας των Έξι». Ακόμα κι αν άλλαξαν μερικά μέλη μέχρι σήμερα, η επιθυμία των “Big 6” να καθιερωθούν ως θεσμός στο ενωσιακό σύστημα προκαλεί διαταραχές στην ισορροπία της ΕΕ. Κι αυτό αποδεικνύεται μέσα από τον συμπεριφορικό «Σιδηρούν Νόμο της Ολιγαρχίας», όπως τον εξέφρασε ο Robert Michels στο βιβλίο του “Political Parties” (1919).
Πράγματι, ο Σιδηρούς Νόμος της Ολιγαρχίας (εν συντομία, Νόμος) έχει αναγνωριστεί ως μία θεωρία που εκφράζει τον Συμπεριφορισμό (Behavioraism). Πρόκειται για μία επιστημονική τάση που αναδύθηκε κυρίως μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και υποστηρίζει ότι οι κοινωνικές θεωρίες θα πρέπει να κατασκευάζονται μόνο με βάση την παρατηρούμενη συμπεριφορά του ατόμου (Heywood, 2014, σ. 16). Η παρατήρηση δε λαμβάνει χώρα άπαξ* αντιθέτως, σύμφωνα με τον Karl Popper το 1959, «διατρέχει» κάθε φορά μια κατάσταση Διαψευσιμότητας, η οποία, για τον Alfred Ayer, ενισχύεται μέσα από χρήσιμες ταυτολογίες και εμπειρικές δηλώσεις (Lowndes, Marsh, Stoker, 2020, σ. 59). Η ελιτιστική θεωρία του Michels, επομένως, ανάγεται στον Συμπεριφορισμό, έχοντας επηρεαστεί από τους Vilfredo Pareto και Gaetano Mosca.
Μελετώντας το γερμανικό Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα (SPD), ο Michels αποτύπωσε τη συμπεριφορά των ελίτ σε οργανισμούς που διεκδικούν τη δημοκρατική διακυβέρνηση. Ξεκινώντας, ο Michels είχε στον νου του μία εικόνα για την ελίτ όπως την εξέφραζε ο Pareto: η κορυφαία τάξη που αποτελείται από άτομα με υψηλό βαθμό ευφυίας, χαρακτήρα και ικανότητας (Delican, 2020, σ. 323). Η ελίτ αυτή βρίσκεται σε κάθε κεντρική εξουσία, πάντα στο εσωτερικό της κυριαρχεί ανταγωνιστικότητα και διαμοιράζει τις υποχρεώσεις σε μια Γραφειοκρατία. Ο διαμοιρασμός αυτός οδηγεί στη ρήση «εκείνος που μιλά για οργάνωση, μιλά για ολιγαρχία» (Leach, 2005, σ. 312) ξεδιπλώνοντας τις συνθήκες για μια οργανωσιακή ολιγαρχία (Sluyter-Beltrão, 2017).
Λέγεται ότι ο Νόμος δεν έχει πολλά εμπειρικά παραδείγματα και αντιμετωπίζει αμφισβήτησης. Ίσως, όμως, το παράδειγμα της ΕΕ να μπορεί να επιβεβαιώσει τον Michels. Σήμερα στην ΕΕ υπάρχει η ομάδα των «Μεγάλων Έξι» (εφεξής Ε6), η οποία επιδιώκει τη θέσπισή της ως ξεχωριστό όργανο, ικανό να διαχειρίζεται υποθέσεις. Στις 27 Ιανουαρίου, ο Αντικαγκελάριος της Γερμανίας, Lars Klingbeil, βλέπει την αποτελεσματικότητα της ΕΕ να χρήζει αλλαγή της οργάνωσης: η πορεία της ΕΕ αποκτά «διφασικό» ρόλο (two-speed Europe), με τους Ε6 (Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία, Πολωνία, Ισπανία, Ολλανδία) να διαθέτουν μεγαλύτερες ταχύτητες (Duval, 2026). Αργότερα, σε συνάντηση των Ε6 στο Βερολίνο, συζητήθηκε μία τροποποίηση στον έλεγχο της κεφαλαιακής αγοράς. Η κοινή πρόταση διαμορφώνει την αγορά αυτή στα μέτρα εκείνης των ΗΠΑ (Sorgi, 2026), με προϋπόθεση, ωστόσο, να ενσωματωθούν και τα υπόλοιπα 21 κράτη-μέλη της ΕΕ, όπως δήλωσε ο Klingbeil (Martinez, 2026). Παρά την πρόθεση του Αντικαγκελαρίου, ο «κίνδυνος» για αποκλειστικότητα των Ε6 ελλοχεύει, γεγονός που οδηγεί τη μελέτη της ΕΕ υπό τον φακό του Νόμου σε τρεις τομείς: την Οργάνωση, τη Γραφειοκρατία και την Αποτελεσματικότητα.
Πρώτη απ’ όλες τις έννοιες, η Οργάνωση διευθετεί με τρόπο που εξασφαλίζει και τη Γραφειοκρατία και την Αποτελεσματικότητα. Για τον Michels, η «μαεστρία» της ελίτ ενέχει ντετερμινισμό, τεχνικό και ψυχολογικό (technical and psychological causes), ο οποίος, όπως παρατηρεί ο C. W. Cassinelli (1953), επιφέρει την Εξειδίκευση των Λειτουργιών (Specialization of Functions) σε μια Οργάνωση. Μάλιστα, ο Cassinelli βρίσκει ταύτιση με τον Weber (Cassinelli, 1953, σ. 776), ο οποίος ενστερνίζεται την άποψη πως σε μία Εταιρική Οργάνωση (corporative organization) υφίσταται επιμερισμός των δημοσίων λειτουργών σε ειδικευμένους και «πολιτικούς» υπαλλήλους (2019 [1919], σ. 35). Την Οργάνωση αυτή έχει σχεδιάσει «αρχιτεκτονικά» και πρωτότυπα η ΕΕ με τη Συνθήκη για την ΕΕ (ΣΕΕ) και τη Συνθήκη για τη Λειτουργία της (ΣΛΕΕ). Σε αμφότερες τις συνθήκες προβλέπεται η ύπαρξη, η σύνθεση, οι αρμοδιότητες και η λειτουργία κάθε θεσμού, καθένας από τους οποίους έχει τους “πολιτικούς” υπαλλήλους που ψηφίζουν τη νομοθεσία και τους ειδικευμένους υπαλλήλους, που εργάζεται στις Γενικές Διευθύνσεις (DGs), στις Εθνικές Αντιπροσωπείες και γενικότερα στη «δημόσια διοίκηση» της ΕΕ.
Την ώρα που η Οργάνωση «τακτοποιεί» το εσωτερικό της με την Εξειδίκευση, η εξωστρέφειά της συνδέεται με τη μετάβαση από τη δημοκρατία σε μια συναινετική ολιγαρχία. Σε αυτή τη μετάβαση ο John D. May υπογραμμίζει τη σημασία του κόμματος, στο οποίο χρειάζεται να υπάρχει μια αρμονική κατεύθυνση μεταξύ των ανταγωνιστών προς όμοιους στόχους και πρακτικές (1965, σ. 420), ειδάλλως το κόμμα μοιάζει περισσότερο με μια Οργάνωση, η οποία, σύμφωνα με τον Gaetano Mosca, φύσει υπάρχει σε μια μειοψηφία (Delican, 2020, σ. 326) κι ως εκ τούτου συμβάλλει όχι μόνο στην απόκλιση αλλά και στην καταστροφή της Άμεσης Δημοκρατίας (May, 1965, σ. 419). Η δράση της ΕΕ γίνεται κατόπιν συμφωνίας όλων των κρατών-μελών και οι αποφάσεις συζητούνται και ξανασυζητούνται μεταξύ των θεσμών ώστε να υπάρξει ένας ενιαίος κανονισμός. Με την ίδρυση, όμως, του θεσμού των Ε6, η δυνατότητα αυτή θα παυθεί για ένα μέρος των ευθυνών και ως εκ τούτου, η μειοψηφία φέρνει μια «εμβόλιμη» Οργάνωση που διακόπτει μια περίοδο δημοκρατίας.
Όπως προαναφέρθηκε, ο θεσμός των Ε6 θα φέρει, με τη σειρά του, τη δική του Οργάνωση, δηλαδή τη δική του Γραφειοκρατία. Στον LaVenia, οι όροι ταυτίζονται (2019, σ. 120) και ενισχύουν τον συντηρητισμό εντός μαζικών κοινοβουλευτικών κομμάτων. Τον συντηρητισμό αυτό αντιμετωπίζουν τα συνδικάτα διεκδικώντας μια «εργατική» Άμεση Δημοκρατία. Ωστόσο, η τελευταία σύντομα καταρρέει μακροπρόθεσμα και καθιστά αναγκαία μια ηγεσία που να ελέγχει τις μάζες (LaVenia, 2019, σ. 129). Η οπτική του LaVenia διασταυρώνεται με αυτή των Ε6 και ορισμένων μελετητών: οι γεωπολιτικές εξελίξεις έχουν επιφέρει εσωτερικά ζητήματα στην ΕΕ, με αποτέλεσμα είτε να καταρρεύσει (λόγω έλλειψης «μόνιμης» ηγεσίας) είτε να θεσμοθετήσει έναν οργανισμό για «ικανά» κράτη, όπως οι Ε6. Μάλιστα, ο θεσμός των Ε6 συνάδει με τα τεχνικά και ψυχολογικά αίτια που εντοπίζει ο Cassinelli (1953, σ. 782) στον Michels. Στα μεν ανήκουν «γραφειοκρατικά» στοιχεία, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζει το μέγεθος. Αυτό η ΕΕ ήδη το ξεπερνά, καθώς ο Cassinelli «οριοθετεί» το μέγεθος στα 1000-10000 μέλη προκειμένου να ισχύει ο Νόμος. Από την άλλη, η αίσθηση αναντικαθιστότητας της ελίτ (εδώ, των Ε6) είναι χαρακτηριστικό των Ε6 που πιθανότατα θα επιφέρει ο θεσμός τους.
Ταυτόχρονα, τα τεχνικά και ψυχολογικά αίτια έχουν αντίκτυπο στην Αποτελεσματικότητα της Οργάνωσης. Με αυτή ασχολήθηκαν οι Herrera και Martinelli, διαμορφώνοντας ένα οικονομικο-μαθηματικό μοντέλο στα μέτρα του Michels. Αναλυτικότερα, μέσα από υπολογισμούς γίνεται κατανοητή η «Κρατική Ικανότητα» (state capacity), ήτοι η δυνατότητα να ρυθμίζεται η οικονομική δραστηριότητα. Σύμφωνα με το μοντέλο, η ανανέωση της ελίτ είναι ανάλογη της επένδυσης σε Κρατική Ικανότητα (2013, σ. 184), με σημαντικό παράγοντα να αποτελεί το Σύνταγμα, το οποίο καθορίζει το μέγεθος (γ). Εντούτοις, η ήδη ολιγαρχική ή δημοκρατική κοινωνία βρίσκεται σε «απορροφούσα κατάσταση» (absorbing state) (ο.π., σ. 181), γεγονός που δεν επιφέρει αλλαγές. Στην ΕΕ, η Κρατική Ικανότητα υποβαθμίζεται από τις ΗΠΑ, που προσφέρουν περίπου τα 4/5 των υπηρεσιών cloud, και από την Κίνα, που έχει προκαλέσει το φαινόμενο της Υπερκάλυψης (overcapacity). Ενώ, λοιπόν, η ΕΕ αναζητά διέξοδο από τις ΗΠΑ μέσω του νέου Κανονισμού για την Ανάπτυξη Υποδομών Cloud και Τεχνητής Νοημοσύνης (CADA) (Βουδούρη, 2026), τείνει σε εμπορικό πόλεμο με την Κίνα, αν δεν επιλύσει τις διαφορές της μέχρι το φθινόπωρο, όπως δήλωσε ο Manfred Weber, πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος (Tadeo, 2026).
Μέσα από την ανάλυση της Οργάνωσης, της Γραφειοκρατίας και της Αποτελεσματικότητας γίνεται κατανοητό ότι ο Νόμος υποδεικνύει μερικά χαρακτηριστικά που χρειάζονται ώστε να επικρατεί δημοκρατία. Επηρεαζόμενος από τον Robert Dahl, ο Bernard Crick αναγνωρίζει ότι οι δημοκρατικοί θεσμοί οφείλουν να έχουν εκλεγμένους αντιπροσώπους με ελεύθερες, τίμιες και συχνές εκλογές, ελευθερία έκφρασης, πρόσβαση σε εναλλακτικές, ανεξάρτητες πηγές ενημέρωσης, αυτόνομες ενώσεις και μη επιλεκτική απόδοση πολιτικών δικαιωμάτων (2006, σ. 138-141). Βέβαια, η αποτελεσματικότητα της δημοκρατίας συνδέεται και με τη μη ύπαρξη αφηρημένης ή ακαδημαϊκής περιεκτικής γνώσης (2006, σ. 138), κάτι με το οποίος διαφωνεί ο LaVenia, ορίζοντας ως στόχο του Νόμου τη δημιουργία συστημάτων ως ανοιχτά ερωτήματα που μεταφέρουν τη γνώση και όχι η εύρεση μιας λύσης (2019, σ. 129). Ήδη όλες αυτές οι πληροφορίες δημιουργούν ερωτήματα για τη δομή και τον τρόπο λειτουργίας ενός θεσμού των Ε6 που είναι φύσει μη δημοκρατικός και διαταράσσει την αρμονία των κρατών-μελών της ΕΕ.
Συμπεραίνοντας, ο Νόμος της Ολιγαρχίας αποκτά ως Υπόθεση Εργασίας την προοπτική ίδρυσης ενός θεσμού των Ε6 εντός της ΕΕ. Η δημοκρατία είναι ταυτισμένη με την ΕΕ από την αρχή της λειτουργίας της, το 1952, και οι «Big 6» δεν αποτελούν λύση, παρά «μακελάρη» της ευρωπαϊκής δημοκρατίας.
Πηγές:
– Βιβλία:
Crick, B. (2006[2002]). Δημοκρατία. Η Εποχή μας σε 15 λεπτά [Μετάφραση: Δρ. Γιώργος Στείρης]. Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα (ένθετο με την εφημερίδα «ΤΟ ΒΗΜΑ»).
Heywood, A. (2014). Εισαγωγή στην Πολιτική [Τέταρτη Έκδοση]. Θεσσαλονίκη, Εκδόσεις Επίκεντρο.
Lowndes, V., Marsh, D., Stoker, G. (2020). Θεωρία και Μέθοδοι της Πολιτικής Επιστήμης. Αθήνα, Εκδόσεις Πεδίο.
Weber, M. (2019[1919]). Η Πολιτική ως Κάλεσμα και Επάγγελμα (Κ. Κουτσουρέλης, Μετφρ.). Αθήνα, Εκδόσεις Δώμα.
– Άρθρα από ακαδημαϊκές πηγές:
Cassinelli, C. W. (1953). The Law of Oligarchy. The American Political Science Review, 47(3), 773–784. Διαθέσιμο σε: https://www.jstor.org/stable/1952904
Darcy K. Leach. (2005). The Iron Law of What Again? Conceptualizing Oligarchy across Organizational Forms. Sociological Theory, 23(3), 312–337. Διαθέσιμο σε: http://www.jstor.org/stable/4148876
Delican, M. (2000). Elite theories of pareto, mosca and michels. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, (43-44).
Duval, G. (February 2026). Tomorrow, a Europe of Six?. Institut Jacques Delors. Διαθέσιμο σε: https://institutdelors.eu/en/publications/tomorrow-a-europe-of-six/
Herrera, H., & Martinelli, C. (2013). Oligarchy, democracy, and state capacity. Economic Theory, 52(1), 165–186. Διαθέσιμο σε: http://www.jstor.org/stable/23470328
LaVenia, P. A. (2019). Rethinking Robert Michels στο History of Political Thought, 40(1), σ. 111–137. Διαθέσιμο σε: https://www.jstor.org/stable/26606393
May, J. D. (1965). Democracy, Organization, Michels. The American Political Science Review, 59(2), 417–429. Διαθέσιμο σε: https://www.jstor.org/stable/1953059
– Λήμματα:
Sluyter-Beltrão, J. (2017, 23 Ιουνίου). Iron Law of Oligarchy στο Encyclopedia Britannica. Διαθέσιμο σε: https://www.britannica.com/topic/iron-law-of-oligarchy
– Άρθρα:
Βουδούρη, Α. (2026, 4 Ιουνίου). Ε.Ε.: Ημιαγωγοί, data centers και ΑΙ στη μάχη κατά της εξάρτησης από ΗΠΑ και Κίνα. Η Καθημερινή. Διαθέσιμο σε: https://www.kathimerini.gr/world/564264511/e-e-imiagogoi-data-centre-kai-ai-sti-machi-kata-tis-exartisis-apo-ipa-kai-kina/
Martinez, M. (2026, 28 Μαΐου). E6 states seek common position on capital market supervision. Reuters. Διαθέσιμο σε: https://www.reuters.com/business/finance/e6-countries-want-find-common-position-supervision-2026-05-28/
Sorgi, G. (2026, 28 Μαΐου). EU’s big six reach deal on key markets package. Politico. Διαθέσιμο σε: https://www.politico.eu/article/eus-big-six-reach-deal-on-key-markets-package/
Tadeo, M. (2026, 1 Ιουλίου). EU set for trade ‘conflict’ with China unless deal reached by autumn, EPP chief Weber tells Euronews. Euronews. Διαθέσιμο σε: https://www.euronews.com/my-europe/2026/07/01/exclusive-eu-heads-for-trade-conflict-with-china-unless-deal-reached-by-autumn-epp-chief-w
Εικόνα:
Smith-Mayer, B., Sorgi, G. (2026, 29 Μαΐου). EU’s big 6 pitch a rival to Wall Street. Politico. Διαθέσιμο σε: https://www.politico.eu/article/eu-supergroup-faces-uphill-battle-sell-strategy-rival-wall-street/