Γράφει η Χριστιάνα Ρηγοπούλου
Η θέσπιση της ευρωπαϊκής ιθαγένειας αποτελεί ένα εκ των σημαντικότερων επιτευγμάτων του εγχειρήματος της ολοκλήρωσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Συγκεκριμένα, η ευρωπαϊκή ιθαγένεια ειδικεύεται από το άρθρο 20 έως 25 της Συνθήκης για την Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Με τον όρο ευρωπαϊκή ιθαγένεια αναφερόμαστε, λοιπόν, στους πολίτες της Ένωσης όπως αυτοί ορίζονται ως κάθε πρόσωπο που έχει την υπηκοότητα ενός κράτους-μέλους (Άρθρο 20, ΣΛΕΕ). Είναι σημαντικό να επισημανθεί πως η απόκτηση της ευρωπαϊκής ιθαγένειας δεν συνεπάγεται την απώλεια, για τους υπηκόους, της ιθαγένειας του εκάστοτε κράτους-μέλους προέλευσης, αλλά λειτουργεί συμπληρωματικά. Έτσι, για παράδειγμα, ένας Ισπανός υπήκοος και πολίτης, έχει τόσο την ισπανική ιθαγένεια όσο και την ευρωπαϊκή. Συνεπώς, με την εισαγωγή της ευρωπαϊκής ιθαγένειας σηματοδοτήθηκε γ αποδέσμευση του Ευρωπαίου από ένα αποκλειστικό οικονομικό πλαίσιο της εσωτερικής αγοράς σε citoyen (όρος που χρησιμοποιείται λόγω της ισπανικής πρότασης περί ιθαγένειας) της Ένωσης (Παπαγιάννης, 2016). Παράλληλα, στο άρθρο 20 της Συνθήκης της Λισαβόνας εισάγονται και τα ανάλογα πολιτικά δικαιώματα που συνεπάγονται την ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης, όπως το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι, της προξενικής προστασίας σε τρίτη χώρα αλλά κυρίως το σημαντικότατο δικαίωμα της ελεύθερης κυκλοφορίας και εγκατάστασης εντός της Ένωσης (Άρθρο 20, ΣΛΕΕ).
Καθίσταται προφανές πως η απόκτηση της ευρωπαϊκής ιθαγένειας συνεπάγεται και την απόκτηση όλων των πολύτιμων δικαιωμάτων και υποχρεώσεων που απορρέουν από το πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο και ειδικά τις Συνθήκες. Ταυτόχρονα, γίνεται σαφές πως τα θεσμικά όργανα της Ε.Ε. καθίστανται ιδιαίτερα προσεκτικά σε ό,τι αφορά την απονομή αυτής της ιθαγένειας αλλά και στην αποτροπή και διόρθωση των περιπτώσεων καταστρατήγησης της συγκεκριμένης ιδιότητας, εκ μέρους των κρατών-μελών και ιδίως της εμπορευματοποίησης της προς το οικονομικό τους όφελος. Χαρακτηριστικό παράδειγμα της εκμετάλλευσης του δικαιώματος απονομής της ιδιότητας του πολίτη της Ένωσης αλλά και της αποφασιστικής αντίδρασης εκ μέρους της Επιτροπής, αποτελεί το ζήτημα της “χρυσής ιθαγένειας” εκ μέρους της Δημοκρατίας της Μάλτας και την προσφυγή, για το εν λόγω ζήτημα, στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης από την Επιτροπή, μόλις το 2023.
Ειδικότερα, η Μάλτα είχε εφαρμόσει πρόγραμμα σύμφωνα με το οποίο θα μπορούσε να χορηγηθεί μαλτέζικη ιθαγένεια σε επενδυτές έναντι προκαθορισμένων πληρωμών και μελλοντικών επενδύσεων γεγονός που προκάλεσε την ανησυχία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, καθώς η “εμπορευματοποίηση” της ιθαγένειας ενός κράτους-μέλους, και συνεπώς της ευρωπαϊκής ιθαγένειας, θα μπορούσε να υπονομεύσει σημαντικά το κοινό επίτευγμα της ιθαγένειας της Ένωσης κατά παραβίαση της αρχής της καλόπιστης συνεργασίας μεταξύ της Ένωσης και των κρατών μελών (Άρθρο 4, ΣΕΕ). Ακολούθησαν προειδοποιητικές επιστολές και αιτιολογημένες γνώμες, χωρίς ωστόσο την συμμόρφωση του μαλτέζικου κράτους ενώ τελικά η Επιτροπή οδηγήθηκε σε προσφυγή κατά της Δημοκρατίας της Μάλτας λόγω παραβίασης την Παραγράφου 3, του άρθρου 4 της ΣΕΕ, αναφορικά με την αρχή της καλόπιστης συνεργασίας καθώς επίσης και του άρθρου 20 της ΣΛΕΕ σχετικά με την ευρωπαϊκή ιθαγένεια.
Η Επιτροπή, η οποία τελικά δικαιώθηκε από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τόνισε πως το ζήτημα της κτήσης ή και απώλειας της ιθαγένειας ενός κράτους-μέλους της Ε.Ε. εμπίπτει στην αρμοδιότητα των ίδιων των κρατών-μελών. Ωστόσο, αυτή η αρμοδιότητα θα πρέπει να ασκείται πάντα σε πλαίσια συμφωνίας με το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεδομένου μάλιστα πως η κτήση της ιθαγένειας ενός κράτους-μέλους συνεπάγεται και την κτήση της ευρωπαϊκής ιθαγένειας ενός πολίτη της Ένωσης. Επομένως, κατά τη διαδικασία άσκησης της αρμοδιότητας κτήσης της ιθαγένειας ενός κράτους-μέλους, δεν θα πρέπει να υπονομεύεται η ουσία, η αξία και η ακεραιότητα της ιθαγένειας της Ένωσης, έτσι ώστε να διαφυλάσσεται η αμοιβαία εμπιστοσύνη στην οποία στηρίζεται η ιδιότητα αυτή, απαιτήσεις που προέρχονται από την αρχή της καλόπιστης συνεργασίας όπως ορίζει το άρθρο 4, παράγραφος 3 της ΣΕΕ και από την ιδιότητα του πολίτη της Ένωσης όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 20 ΣΛΕΕ (ΔΕΕ, Απόφαση Υπόθεσης C-181/23). Παράλληλα, υποστήριξε πως, η ιθαγένεια θα πρέπει να αποτελεί εκδήλωση πραγματικού δεσμού μεταξύ του κράτους-μέλους και των υπηκόων του, πράγμα το οποίο δεν ίσχυε στην εν λόγω υπόθεση καθώς η ιθαγένεια χορηγούταν ως επί το πλείστον στην βάση πραγματοποίησης επενδύσεων προκαθορισμένων μάλιστα ποσών. Άρα υπήρξε εμπορευματοποίησή της, καθώς συνεπάγεται την χορήγηση όχι μόνο εξαιρετικά σημαντικών οικονομικων δικαιωμάτων αλλά και εξίσου σημαντικών πολιτικών δικαιωμάτων όπως αναφέρθηκαν παραπάνω, απειλώντας ολόκληρη την συνοχή και συνεκτικότητα της Ένωσης και υπονομεύοντας τον σκοπό και την αποστολή της ΕΕ (Απόφαση Υπόθεσης C-181/23).
Η συγκεκριμένη υπόθεση αποτελεί υπόθεση “κλειδί” για το ζήτημα της εμπορευματοποίησης και γενικά της ευρωπαϊκής ιθαγένειας και η δικαίωση στο Δικαστήριο, της Επιτροπής έναντι της Δημοκρατίας της Μάλτας καταδεικνύει όχι μόνο την αξία της ευρωπαϊκής ιθαγένειας αλλά κυρίως την σημασία της διαφύλαξης αυτής της ιδιότητας η οποία συνδέεται σχεδόν, αν όχι με όλες, τις ενωσιακές πτυχές και δραστηριότητες. Τέλος, καταδεικνύει την αποφασιστικότητα της Επιτροπής και εν γένει ολόκληρου του ευρωπαϊκού θεσμικού οικοσυστήματος στην διαφύλαξη αυτής της ιδιότητας και στην αποτροπή της εμπορευματοποίησής της και αντιμετώπισης των παραβατών των ενωσιακών διατάξεων αλλά και αξιών, δια μέσου της ενωσιακής δικαστικής οδού.
Παρόλο που μόνο η υπόθεση της Δημοκρατίας της Μάλτας έφτασε τελικά στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δεν αποτελεί την μοναδική περίπτωση που κράτος-μέλος προσπάθησε να επωφεληθεί από τα “χρυσά διαβατήρια”. Η Επιτροπή, μάλιστα, είχε ξεκινήσει διαδικασία επί παραβάσει κατά της Δημοκρατίας της Κύπρου, μαζί με την Μάλτα, λόγω επενδυτικού προγράμματος το οποίο έμμεσα “πωλούσε” την ευρωπαϊκή ιθαγένεια. Στην προειδοποιητική επιστολή της, η Επιτροπή τονίζει το πως η χορήγηση ιθαγένειας έναντι προκαθορισμένων πληρωμών υπονομεύει το πνεύμα της κοινότητας και την όλη αξία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, κάνοντας, επίσης, την πολύ σημαντική διευκρίνιση πως τα “χρυσά διαβατήρια” αποτελούν εντελώς διαφορετική υπόθεση από την “χρυσή βίζα” την οποία τα κράτη-μέλη νομίμως μπορούν να χορηγούν υπό προϋποθέσεις (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2020). Η Δημοκρατία της Κύπρου, σε αντίθεση με την Μάλτα ανέστειλε το εν λόγω επενδυτικό πρόγραμμα.
Σημειωτέον, τελικά, πως οι υποθέσεις αυτές έθεσαν το υπόβαθρο για την υιοθέτηση της νομοθετικης πρωτοβουλίας εκ μέρους του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, για τη θεσμοθέτηση της απαγόρευσης του “χρυσού διαβατηρίου” αλλά και την περαιτέρω ρύθμιση της “χρυσής βίζας” (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, 2022), επιβεβαιώνοντας για ακόμα μια φορά την αποφασιστικότητα της Ένωσης να προστατεύσει το οικοδόμημα του ευρωπαϊκού ενωσιακού χώρου και την διασφάλιση της μη καταστρατήγησης των δικαιωμάτων που αυτό προσφέρει.
Πηγές.
Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Υπόθεση C-181/23: Ευρωπαϊκή Επιτροπή κατά Δημοκρατία της Μάλτας, Απόφαση του Δικαστηρίου (τμήμα μείζονος συνθέσεως) της 29ης Απριλίου 2025. Cylaw. Διαθέσιμο σε: Cylaw
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (2022) Απαγόρευση των “Χρυσών Διαβατηρίων” και Κανόνες της Ε.Ε. για τις “Χρυσές Βίζα”. Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Δελτίο Τύπου. Διαθέσιμο σε: https://www.europarl.europa.eu/news/el/press-room/20220211IPR23114/apagoreusi-ton-chruson-diavatirion-kai-kanones-tis-ee-gia-tis-chruses-viza
Παπαγιάννης Δ. (2016) Ευρωπαϊκό Δίκαιο. Νομική Βιβλιοθήκη, Αθήνα, 5η Έκδοση.
Συνθήκη για την Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (2007). Ε.Ε. C 326.
Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση (1992). Ε.Ε. C 326.
Court of Justice of the European Union. Case C-181/23. Judgment of the Court (Grand Chamber) of 29 April 2025. European Commission v Republic of Malta. ECLI:EU:C:2025:283, Έγγραφο 62023CJ0181. EUR-Lex. Διαθέσιμο σε: EUR-Lex – 62023CJ0181 – EN – EUR-Lex
European Commission (2020). Investor Citizenship Schemes: European Commission opens infringements against Cyprus and Malta for “selling” EU citizenship. European Commission, Δελτίο Τύπου. Διαθέσιμο σε: https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_20_1925
Για την εικόνα: Dell’Anna A. (2026). EU Citizenship: Which Countries are Issuing the Most Passports to Non-EU Nationals?. Euro News. Διαθέσιμο: https://www.euronews.com/my-europe/2026/03/31/eu-citizenship-which-countries-are-issuing-the-most-passports-to-non-eu-nationals