Γράφει η Άρτεμις Νικολάου
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν πλέον μία από τις βασικές πηγές ενημέρωσης για τους νέους στην Ευρώπη, μεταβάλλοντας σημαντικά τη διαδικασία κοινωνικοποίησης τους. Οι έφηβοι σήμερα συχνά περιγράφονται ως η πρώτη γενιά των λεγόμενων “social natives”, ένας όρος αρκετά πρόσφατος, που προέκυψε σταδιακά μετά το 2010 στο πλαίσιο της ανάπτυξης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Χρησιμοποιείται σε αναφορές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, σε θέματα ψηφιακής παιδείας στα μέσα μαζικής ενημέρωσης (ΜΜΕ) και ψηφιακής συμπεριφοράς των νέων, αλλά και από οργανισμούς, όπως ο ΟΟΣΑ σε θέματα ψηφιακών περιβαλλόντων και νεολαίας. Ως έννοια λοιπόν χρησιμοποιείται για να περιγράψει άτομα, όπου η κατανάλωση πληροφορίας, η επικοινωνία και η διαμόρφωση ταυτότητας πραγματοποιούνται κυρίως μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, γεγονός που επηρεάζει τον τρόπο πρόσληψης της πληροφορίας και ενισχύει την ανάγκη για ανάπτυξη δεξιοτήτων κριτικής αξιολόγησης.
Σύμφωνα με στοιχεία του Ευρωβαρόμετρου, η πλειονότητα των νέων ηλικίας 15 με 24 ετών δηλώνει ότι ενημερώνεται κυρίως μέσω ψηφιακών πλατφορμών, γεγονός που υποδηλώνει τη μετατόπιση από τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης προς τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (Eurobarometer survey, 2025), κάτι το οποίο αυξάνεται ραγδαία, με το 25% να θεωρεί ότι τον τελευταίο χρόνο αυξήθηκε η σημασία τους.
Ωστόσο, η κατανάλωση πληροφορίας μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης δεν συνοδεύεται πάντα από επαρκή διαδικασία επαλήθευσης, το γνωστό fact-checking. Πρόσφατες έρευνες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (Flash Eurobarometer, 2023–2025) δείχνουν ότι λιγότεροι από τους σχεδόν μισούς χρήστες διασταυρώνουν πληροφορίες που βλέπουν διαδικτυακά με άλλες πηγές, ενώ περίπου το 40% ελέγχει αν η πηγή είναι αξιόπιστη. Παράλληλα, αναφορές του European Digital Media Observatory (2023–2024) καταδεικνύουν ότι η έκθεση των χρηστών είναι συχνά παθητική (scrolling) και όχι αποτέλεσμα ενεργής αναζήτησης, όπως επίσης και ότι το περιεχόμενο παραπληροφόρησης μπορεί να αποκτήσει γρήγορη διάδοση, ιδίως όταν είναι συναισθηματικά φορτισμένο ή προσαρμοσμένο στη λογική του “viral” περιεχομένου. Το γεγονός αυτό ενισχύει την αναπαραγωγή του από τους ίδιους τους χρήστες. Συγκεκριμένα, η λογική αυτή γίνεται ιδιαίτερα εμφανής σε πλατφόρμες σύντομης μορφής περιεχομένου, όπως το TikTok, οι οποίες βασίζονται σε αλγοριθμική σύσταση περιεχομένου, κάτι που ενισχύει την παθητική κατανάλωση. Το European Fact-Checking Standards Network αναφέρει ότι το TikTok οργανώνεται γύρω από σύντομα βίντεο, τάσεις και προκλήσεις και το “For You” feed με αλγοριθμική επιλογή. (European Fact-Checking Standards Network, 2024).
Σε αυτό το πλαίσιο, είναι σημαντικό να γίνει διάκριση μεταξύ των διαφορετικών μορφών παραπληροφόρησης που συναντώνται στο ψηφιακό περιβάλλον. Σύμφωνα με τη τυπολογία του Council of Europe, η έννοια του misinformation αναφέρεται σε ψευδείς ή ανακριβείς πληροφορίες που διαδίδονται χωρίς πρόθεση εξαπάτησης, συχνά ως αποτέλεσμα ανεπαρκούς επαλήθευσης από τους χρήστες. Αντίθετα, το disinformation αφορά σκόπιμα παραπλανητικό περιεχόμενο που δημιουργείται και διαδίδεται με στόχο τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης ή την πρόκληση σύγχυσης. Ακόμη, το malinformation περιγράφει την περίπτωση κατά την οποία αληθείς πληροφορίες χρησιμοποιούνται εκτός πλαισίου ή επιλεκτικά, με σκοπό την πρόκληση βλάβης ή τη δυσφήμιση (Council of Europe, 2017). Η διάκριση αυτή υιοθετείται και σε σύγχρονες προσεγγίσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (European Commission, 2023) και του ΟΟΣΑ, οι οποίες αναδεικνύουν ότι τα όρια μεταξύ των κατηγοριών αυτών δεν είναι πάντα σαφή στην πράξη. Συγκεκριμένα, τα δύο αυτά φαινόμενα, disinformation και misinformation, συχνά αλληλεπικαλύπτονται, καθώς περιεχόμενο που παράγεται ως disinformation μπορεί να διαδοθεί περαιτέρω ως misinformation μέσω των χρηστών, οι οποίοι συχνά το αναπαράγουν χωρίς να γνωρίζουν την προέλευσή του (OECD, 2024). Η δυναμική αυτή ενισχύεται από την έλλειψη συστηματικού fact-checking, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο οι χρήστες καταναλώνουν και διαμοιράζονται περιεχόμενο, συχνά χωρίς να αξιολογούν την αξιοπιστία των πηγών. Ως αποτέλεσμα, η πληροφορία που κυκλοφορεί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν αξιολογείται πάντοτε με βάση την εγκυρότητά της, αλλά με βάση την απήχηση και την αλληλεπίδραση που προκαλεί, γεγονός που συμβάλλει στη διαμόρφωση ενός περιβάλλοντος επιλεκτικής έκθεσης των χρηστών.
Επιπλέον, σημαντικό ζήτημα αποτελεί το χάσμα μεταξύ της αντιλαμβανόμενης και της πραγματικής ικανότητας των χρηστών να αναγνωρίζουν την παραπληροφόρηση. Σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής επιτροπής το 36% των Ευρωπαίων δηλώνει ότι εκτέθηκε αρκετά ή αρκετά πολύ σε παραπληροφόρηση μέσα στις προηγούμενες επτά ημέρες, ενώ σχεδόν το ένα τρίτο δεν αισθάνεται σίγουρο ότι μπορεί να την αναγνωρίσει (European Commission, 2023). Η διάσταση αυτή καθίσταται ακόμη πιο έντονη στις νεότερες ηλικιακές ομάδες, καθώς, σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, οι νέοι με χαμηλά επίπεδα παιδείας στα ΜΜΕ εμφανίζουν αυξημένη ευαλωτότητα σε mis- και disinformation (OECD, 2024). Ειδικότερα, περίπου το 28% των 15χρονων δεν συγκρίνει διαφορετικές πηγές κατά την αναζήτηση πληροφοριών στο διαδίκτυο, γεγονός που περιορίζει σημαντικά την ικανότητά τους να αξιολογούν την αξιοπιστία του περιεχομένου (OECD, 2021). Παράλληλα, οι σύγχρονες ψηφιακές πλατφόρμες οργανώνουν την προβολή της πληροφορίας με βάση αλγοριθμικά κριτήρια, όπως η αλληλεπίδραση, ο χρόνος θέασης και οι προηγούμενες προτιμήσεις των χρηστών, ενισχύοντας ένα περιβάλλον ταχείας και αποσπασματικής κατανάλωσης περιεχομένου, το οποίο δεν ευνοεί την κριτική επεξεργασία της πληροφορίας (European Commission, 2023).
Η επιλεκτική αυτή έκθεση ενισχύεται περαιτέρω από τη λειτουργία των αλγορίθμων των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, οδηγώντας στη δημιουργία των λεγόμενων «θαλάμων αντήχησης» (echo chambers). Οι θάλαμοι αντήχησης αποτελούν ψηφιακά περιβάλλοντα στα οποία οι χρήστες εκτίθενται κυρίως σε πληροφορίες και απόψεις που επιβεβαιώνουν τις ήδη υπάρχουσες πεποιθήσεις τους, περιορίζοντας σημαντικά την επαφή τους με εναλλακτικές οπτικές. Η τάση αυτή συνδέεται άμεσα με την έννοια της επιλεκτικής έκθεσης, σύμφωνα με την οποία τα άτομα τείνουν να αναζητούν και να καταναλώνουν περιεχόμενο που συμφωνεί με τις απόψεις τους, αποφεύγοντας αντικρουόμενες πληροφορίες.
Οι διαδικτυακές κοινότητες οργανώνονται συχνά γύρω από ομοιογενή δίκτυα πληροφόρησης, στα οποία κυριαρχούν κοινά αφηγήματα και ενισχύεται η αναπαραγωγή παρόμοιου περιεχομένου (Cinelli et al., 2021). Η συγκεκριμένη μελέτη δείχνει ότι οι χρήστες αλληλοεπιδρούν κυρίως με περιεχόμενο που επιβεβαιώνει τις πεποιθήσεις τους, ενώ η έκθεση σε αντίθετες απόψεις παραμένει περιορισμένη. Επιπρόσθετα, οι αλγόριθμοι των πλατφορμών ενισχύουν αυτή τη δυναμική, καθώς οργανώνουν την προβολή της πληροφορίας με βάση την προηγούμενη συμπεριφορά των χρηστών, όπως αυτά που δήλωσαν ότι τους αρέσουν, τις κοινοποιήσεις, τον χρόνο θέασης και τις αλληλεπιδράσεις, δημιουργώντας ένα προσωποποιημένο πληροφοριακό περιβάλλον (European Commission, 2023).
Αυτή η αλγοριθμική, φιλτραρισμένη έκθεση δεν είναι ουδέτερη, αλλά συμβάλλει στη σταδιακή ενίσχυση της γνωστικής μεροληψίας (confirmation bias), καθώς οι χρήστες εκτίθενται επανειλημμένα σε παρόμοια περιεχόμενα που επιβεβαιώνουν τις αντιλήψεις τους. Ως αποτέλεσμα, διαμορφώνονται κλειστά πληροφοριακά οικοσυστήματα, στα οποία η διάκριση μεταξύ αξιόπιστης και μη αξιόπιστης πληροφορίας καθίσταται δυσκολότερη, ιδιαίτερα όταν η παραπληροφόρηση ενσωματώνεται σε περιεχόμενο που εμφανίζεται ως οικείο ή ευθυγραμμισμένο με τις υφιστάμενες απόψεις των χρηστών. Επιπλέον, η συνεχής έκθεση σε ομοιογενές περιεχόμενο ενισχύει την αίσθηση επιβεβαίωσης των απόψεων, δημιουργώντας τους την ψευδαίσθηση ότι αυτές αποτελούν την κυρίαρχη ή ακόμα και την «σωστή» ερμηνεία της πραγματικότητας.
Η δυναμική αυτή συνδέεται άμεσα με την ενίσχυση της κοινωνικής και πολιτικής πόλωσης. Όπως επισημαίνεται σε αναφορές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η περιορισμένη έκθεση σε διαφορετικές απόψεις οδηγεί σε μείωση της ανεκτικότητας προς αντίθετες θέσεις και σε ενίσχυση των διχαστικών αντιλήψεων (European Commission, 2023). Κατά συνέπεια, οι χρήστες τείνουν να αντιλαμβάνονται τις κοινωνικές και πολιτικές διαφορές με πιο απόλυτο τρόπο, γεγονός που ενισχύει τη δημιουργία διακριτών και συχνά συγκρουόμενων «πληροφοριακών κοινοτήτων». Συνολικά, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν λειτουργούν απλώς ως ουδέτερα κανάλια διάδοσης πληροφορίας, αλλά ως ενεργά περιβάλλοντα διαμόρφωσης της δημόσιας σφαίρας, στα οποία οι αλγοριθμικές πρακτικές, σε συνδυασμό με τη συμπεριφορά των χρηστών, συμβάλλουν στη διαμόρφωση συνθηκών που ευνοούν την ενίσχυση των θαλάμων αντήχησης και κατ’ επέκταση, την όξυνση της πόλωσης.
Συνοψίζοντας, η αυξανόμενη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης ως βασικών πηγών ενημέρωσης από τους νέους μετασχηματίζει ουσιαστικά τον τρόπο πρόσληψης και αξιολόγησης της πληροφορίας. Η κυριαρχία των ψηφιακών πλατφορμών, σε συνδυασμό με την περιορισμένη εφαρμογή διαδικασιών επαλήθευσης από τους χρήστες, ενισχύει την έκθεση σε παραπληροφόρηση και καθιστά δυσκολότερη τη διάκριση μεταξύ αξιόπιστου και μη αξιόπιστου περιεχομένου. Όπως προαναφέρθηκε, η διάχυση της παραπληροφόρησης δεν οφείλεται αποκλειστικά στην ύπαρξη ψευδούς περιεχομένου, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο αυτό καταναλώνεται και αναπαράγεται από τους ίδιους τους χρήστες. Παράλληλα, η λειτουργία των αλγορίθμων και η προσωποποιημένη προβολή περιεχομένου ενισχύουν τη δημιουργία θαλάμων αντήχησης, περιορίζοντας την έκθεση σε διαφορετικές απόψεις και συμβάλλοντας στην όξυνση της κοινωνικής και πολιτικής πόλωσης. Καθίσταται, επομένως, σαφές ότι η αντιμετώπιση του φαινομένου απαιτεί όχι μόνο τεχνολογικές και θεσμικές παρεμβάσεις, αλλά και την ενίσχυση των ψηφιακής παιδείας στα ΜΜΕ, ώστε οι χρήστες να μπορούν να αξιολογούν κριτικά την πληροφορία και να συμμετέχουν πιο συνειδητά στο ψηφιακό περιβάλλον. Η ανάπτυξη αυτών των δεξιοτήτων αποτελεί κρίσιμο παράγοντα για τη διασφάλιση μιας πιο ενημερωμένης και δημοκρατικής ψηφιακής δημόσιας σφαίρας για τους νέους. Τέλος, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν αποτελούν απλώς εργαλεία ενημέρωσης, αλλά καθοριστικοί μηχανισμοί διαμόρφωσης πολιτικής συνείδησης, των οποίων η επίδραση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το επίπεδο κριτικής ικανότητας και ψηφιακού εγγραμματισμού των νέων χρηστών.
Βιβλιογραφικές αναφορές:
Cinelli, M., Quattrociocchi, W., Galeazzi, A., et al. (2021). The echo chamber effect on social media. Proceedings of the National Academy of Sciences. Διαθέσιμο σε: https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.2023301118
Council of Europe. (2017). Information disorder: Toward an interdisciplinary framework. Διαθέσιμο σε: https://rm.coe.int/information-disorder-report-2017/1680764666
European Commission. (2025). Social Media Survey 2025, Eurobarometer Survey on youth and social media. Διαθέσιμο σε: https://europa.eu/eurobarometer/surveys/detail/3592
European Commission. (2023). Disinformation. Διαθέσιμο σε: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/disinformation
European Commission. (2023). Spotting disinformation: How confident are Europeans in the digital age? Διαθέσιμο σε: https://data.europa.eu/en/publications/datastories/spotting-disinformation-how-confident-are-europeans-digital-age
European Fact-Checking Standards Network. (2024). Disinformation on TikTok: Research and content moderation policies. Διαθέσιμο σε: https://www.disinfo.eu/wp-content/uploads/2024/02/20240205_TikTok_factsheet.pdf
OECD. (2024). Facts not fakes: Tackling disinformation. Διαθέσιμο σε: https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2024/03/facts-not-fakes-tackling-disinformation-strengthening-information-integrity_ff96d19f/d909ff7a-en.pdf
OECD. (2021). How’s life for children in the digital age? Διαθέσιμο σε: https://www.oecd.org/en/publications/how-s-life-for-children-in-the-digital-age_0854b900-en/full-report/how-children-use-digital-media_a8d3a6d0.html
Prensky, M. (2001). Digital natives, digital immigrants.
Διαθέσιμο σε: https://cosc-480-ucd-f16.github.io/COSC-480-UCD/files/Prensky2001-DigitalNativesDigitalImmigrants.pdf
Εικόνα Unsplash Διαθέσιμη σε: https://unsplash.com/photos/person-holding-black-phone-FPt10LXK0cg