Γράφει η Κωνσταντίνα Γεωργίου
Η περιοχή της Μέσης Ανατολής και της Ανατολικής Μεσογείου αποτελεί μία από τις σημαντικότερες και πιο καθοριστικές γεωπολιτικά περιοχές, καθώς διαθέτει σχεδόν τα μισά αποθέματα πετρελαίου του πλανήτη, σημαντικό μέγεθος αποθεμάτων φυσικού αερίου και κρίσιμες θαλάσσιες διόδους (Κόκκινος, 2015). Με βάση τις πρόσφατες εξελίξεις στις τιμές του πετρελαίου, εξαιτίας των εντάσεων μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν, μπορούμε να συνάγουμε πως η συγκεκριμένη περιφέρεια συνδέεται άρρηκτα με γεωπολιτικά συμφέροντα αλλά και με την έννοια της ενεργειακής ασφάλειας. Ο ρόλος των υδρογονανθράκων στη διαμόρφωση των γεωπολιτικών δυναμικών της Μέσης Ανατολής και της Ανατολικής Μεσογείου είναι ιδιαίτερα σημαντικός, ιδίως υπό το πρίσμα της θεωρίας του κράτους-εισοδηματία, Rentier State Theory (εφεξής RST) και τις σύγχρονες εξελίξεις της ενεργειακής μετάβασης, κρίνεται αξιοσημείωτος (Beblawi, 1987).
Η θεωρία που αποτυπώνει και ερμηνεύει την πολιτική οικονομία των κρατών της περιφέρειας της Μέσης Ανατολής είναι αυτή του κράτους-εισοδηματία. Ειδικότερα, σύμφωνα με τους Beblawi και Luciani, σε κράτη των οποίων τα εθνικά έσοδα προκύπτουν σε μεγάλο βαθμό από είσπραξη «προσόδου» για τη χρήση των φυσικών τους πόρων, εμφανίζονται δομές διακυβέρνησης ασταθείς, με χαμηλό ποσοστό δημοκρατικής λογοδοσίας προς τους πολίτες τους (Beblawi, 1987). Η έννοια της «προσόδου» αναφέρεται στα έσοδα που προκύπτουν από την εκμετάλλευση φυσικών πόρων και όχι από την παραγωγική διαδικασία της οικονομίας (Sustainability Directory, n.d.). Κατά συνέπεια, το κράτος βασίζεται σε εξωγενώς παραγόμενο πλούτο, που προέρχεται κυρίως από τις διεθνείς ενεργειακές αγορές (Sustainability Directory, n.d.).
Καθώς τα έσοδα από την ενέργεια διοχετεύονται απευθείας στο κράτος, η ανάγκη για φορολόγηση των πολιτών μειώνεται σημαντικά. Έτσι, ο έλεγχος των πηγών υδρογονανθράκων συνεπάγεται και έλεγχο της οικονομίας, χωρίς να απαιτείται η ίδια πολιτική νομιμοποίηση που χαρακτηρίζει άλλα οικονομικά μοντέλα (Tagliapietra, 2017). Με αυτό τον τρόπο αποδυναμώνεται η κλασική σχέση μεταξύ φορολόγησης και πολιτικής εκπροσώπησης, η οποία ιστορικά αποτελεί θεμέλιο της δημοκρατικής διακυβέρνησης (Tagliapietra, 2017).
Το συγκεκριμένο μοντέλο ανάπτυξης ενέχει σημαντικούς κινδύνους για τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των κρατών αυτών. Η εξάρτηση από τους υδρογονάνθρακες καθιστά τις χώρες ευάλωτες απέναντι στις διακυμάνσεις των ενεργειακών αγορών, ενώ η παγκόσμια τάση προς την απ-ανθρακοποίηση ενδέχεται να μειώσει τη σημασία του πετρελαίου και του φυσικού αερίου στις διεθνείς αγορές (IMF, 2024). Ορισμένα κράτη του Κόλπου έχουν επιχειρήσει να αντιμετωπίσουν αυτή την πρόκληση μέσω της δημιουργίας μεγάλων κρατικών επενδυτικών ταμείων, που λειτουργούν ως μηχανισμοί απορρόφησης οικονομικών κραδασμών (POMEPS, 2019). Ωστόσο, η μονομερής εξάρτηση από τον ενεργειακό τομέα περιορίζει την ανάπτυξη άλλων οικονομικών δραστηριοτήτων (IMF, 2024). Σε αυτό το πλαίσιο, τα κράτη-εισοδηματίες της Μέσης Ανατολής εντοπίζουν ένα επερχόμενο κενό ισχύος και καλούνται να αναπτύξουν νέους παραγωγικούς τομείς.
Η σημασία των υδρογονανθράκων εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί η Μέση Ανατολή έχει αποτελέσει ιστορικά πεδίο έντονου γεωπολιτικού ανταγωνισμού και συγκρούσεων. Η επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου υπήρξε κομβική για την εξωτερική πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής (εφεξής ΗΠΑ) στη Μέση Ανατολή. Η επέμβαση στο Ιράκ το 2003 παρουσιάστηκε επισήμως ως προσπάθεια αντιμετώπισης των όπλων μαζικής καταστροφής και της τρομοκρατίας (Κόκκινος, 2015). Ωστόσο, το γεγονός ότι το Ιράκ κατείχε τότε το δεύτερο μεγαλύτερο επιβεβαιωμένο απόθεμα πετρελαίου παγκοσμίως δεν μπορεί να αγνοηθεί (Yergin, 2011). Η Σαουδική Αραβία και ο Οργανισμός Εξαγωγών Πετρελαιοπαραγωγών Χωρών (εφεξής ΟΠΕΚ) αποτελούσαν ένα απειλητικό για τις ΗΠΑ μονοπώλιο, το οποίο θα μπορούσε να αποδυναμωθεί με την εισαγωγή ενός ενεργειακού γίγαντα υπό αμερικανικό έλεγχο στην αγορά (Κόκκινος, 2015). Η επανένταξη του Ιράκ υποσχόταν διαφοροποίηση της προσφοράς ενέργειας αλλά και σταθεροποίηση των τιμών παγκοσμίως, ενώ ο πολιτικός του έλεγχος από τις ΗΠΑ συνεπαγόταν έμμεση επιρροή προς τον ΟΠΕΚ (Klare, 2004).
Από το 2009 και έπειτα, στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου, ανακαλύφθηκαν σημαντικά υπεράκτια αποθέματα φυσικού αερίου, ενισχύοντας το ενεργειακό γεωπολιτικό ενδιαφέρον (Litsas & Tziampiris, 2019). Ειδικότερα, κοιτάσματα, όπως το Tamar και το Leviathan στα ανοικτά των ακτών του Ισραήλ, το Zohr στην Αίγυπτο και το Aphrodite στα ανοικτά των ακτών της Κύπρου δημιούργησαν νέες προσδοκίες για την ενεργειακή ανάπτυξη και περιφερειακή συνεργασία (Litsas & Tziampiris, 2019).
Οι ανακαλύψεις αυτές, ωστόσο, συνέπεσαν χρονικά με την ανάπτυξη της πολιτικής του net-zero και της ενεργειακής μετάβασης από τα ορυκτά καύσιμα προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (Ellinas, 2022). Η δημιουργία, το 2019, του Φόρουμ για το Φυσικό Αέριο της Ανατολικής Μεσογείου, East Mediterranean Gas Forum (εφεξής EMGF), στόχευε να ρυθμίσει και να ενισχύσει τη συνεργασία μεταξύ των κρατών παραγωγής και διαμετακόμισης της περιφέρειας (Ellinas, 2022). Όμως, το φόρουμ δε λειτούργησε σύμφωνα με τις προσδοκίες δημιουργίας του και εξελίχθηκε σε ένα πεδίο γεωπολιτικής διαμάχης και παγκόσμιου ανταγωνισμού (Ellinas, 2022).
Οι ανακαλύψεις φυσικού αερίου στην Ανατολική Μεσόγειο προκάλεσαν, στην αρχή, συγκρατημένο ενθουσιασμό βασισμένο στην προσδοκία ότι η οικονομική αλληλεξάρτηση θα μπορούσε να μετριάσει τις περιφερειακές συγκρούσεις (Ellinas, 2022). Ωστόσο, η συνεχιζόμενη βία μετά τις επιθέσεις του Οκτωβρίου 2023 και ο πόλεμος στη Γάζα, τον οποίο η UN Independent International Commission of Inquiry χαρακτήρισε ως γενοκτονία (OHCHR, 2025), αποκλείει κάθε ενδεχόμενο μελλοντικής συνεργασίας. Η σύγκρουση αφενός προκαλεί μια άνευ προηγουμένου ανθρωπιστική καταστροφή και αφετέρου, έχει καταστήσει ακόμη πιο δυσχερή και πολιτικά αμφισβητούμενη τη μελλοντική αξιοποίηση των παλαιστινιακών κοιτασμάτων φυσικού αερίου της Ανατολικής Μεσογείου και ιδιαίτερα προς το κοίτασμα φυσικού αερίου Gaza Marine, που ανακαλύφθηκε το 1999 στα ανοικτά της Παλαιστίνης (UNCTAD, 2019).
Έπειτα, η χρόνια αντιπαράθεση ανάμεσα σε Ιράν και Σαουδική Αραβία μπορεί να ερμηνευθεί ως χαρακτηριστικό του ρόλου που έχει η ενέργεια στη γεωπολιτική αντιπαλότητα της περιφέρειας. Αξίζει να τονιστεί ότι οι υδρογονάνθρακες διακρίνονται ως παράγοντες και όχι ως μοναδικές αιτίες συγκρούσεων. Αρχικά, οι οικονομίες και των δύο κρατών βασίζονται στους υδρογονάνθρακες και ερμηνεύονται από τη θεωρία του κράτους-εισοδηματία. Από τη μία, η Σαουδική Αραβία είναι ο μεγαλύτερος εξαγωγέας πετρελαίου στον κόσμο και η βασικότερη φωνή εντός του ΟΠΕΚ (Κουίκ, 2026). Από την άλλη, το Ιράν περιορίζεται από διεθνείς κυρώσεις, αλλά ελέγχει το στενό του Ορμούζ ως διαπραγματευτικό όπλο, αποκτώντας δομική επιρροή (Κουίκ, 2026). Η αντιπαράθεση των δύο κρατών εκδηλώνεται συχνά σε χώρες όπως η Υεμένη, η Συρία και το Ιράκ.. Ο αγώνας για περιφερειακή ηγεμονία αλλά και η εμπλοκή τρίτων κρατών στην περιφέρεια, όπως οι ΗΠΑ και το Ισραήλ, δείχνουν ότι η κατοχή υδρογονανθράκων δεν αποτελεί απλώς οικονομικό πόρο, αλλά και ένα εργαλείο πολιτικής ισχύος, διαμόρφωσης συμμαχιών και επιλογής πολεμικών στρατηγικών (Κουίκ, 2026).
Η ενεργειακή κρίση που προέκυψε μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 ανέδειξε τη σημασία της διαφοροποίησης των ενεργειακών προμηθευτών για την Ευρωπαϊκή Ένωση (εφεξής ΕΕ) (European Commission, 2022). Έτσι, η ΕΕ θεώρησε ότι τα κοιτάσματα της Ανατολικής Μεσογείου θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως ένα μέσο απεξάρτησης από το ρωσικό αέριο, με το Aphrodite να αξιοποιείται από τη Chevron και με την παραχώρηση θαλάσσιων blocks νοτίως της Κρήτης στην ExxonMobil και τη Hellenic Energy για έρευνες (ΕΛΙΑΜΕΠ, 2024). Ενώ, η ΕΕ προσπαθεί να ηγηθεί στην πράσινη μετάβαση, η επένδυση σε νέες υποδομές ορυκτών καυσίμων ενδέχεται να δημιουργήσει ένα νέο carbon lock-in με την ΕΕ να επιλέγει τη βραχυπρόθεσμη ενεργειακή ασφάλεια έναντι της μακροπρόθεσμης απανθρακοποίησης.
Η γεωπολιτική κατάσταση της Μέσης Ανατολής και της Ανατολικής Μεσογείου αποδεικνύει ότι η παρουσία φυσικών πόρων και δη υδρογονανθράκων, δεν εγγυάται πολιτική σταθερότητα και οικονομική ανάπτυξη. Αντιθέτως, η ύπαρξη μεγάλων ενεργειακών κοιτασμάτων συχνά εντείνει τον γεωπολιτικό ανταγωνισμό, τροφοδοτεί τις περιφερειακές διαμάχες και καθιστά τα κράτη πεδία άσκησης ανταγωνιστικών στρατηγικών των μεγάλων δυνάμεων. Παράλληλα, η παγκόσμια ενεργειακή μετάβαση προς καθαρότερες μορφές ενέργειας δημιουργεί ένα περίπλοκο περιβάλλον, στο οποίο οι ενεργειακοί πόροι εξακολουθούν να αποτελούν σημαντικό παράγοντα ισχύος. Υπό αυτό το πρίσμα, ακόμη και η Ευρωπαϊκή Ένωση εμφανίζεται συχνά να θέτει σε προτεραιότητα τη βραχυπρόθεσμη ενεργειακή ασφάλεια έναντι της μακροπρόθεσμης απανθρακοποίησης.
Βιβλιογραφία/Πηγές
Βιβλία
Beblawi, H. (1987). The rentier state in the Arab world. In H. Beblawi & G. Luciani (Eds.), The rentier state. Croom Helm.
Klare, M. (2004). Blood and oil: The dangers and consequences of America’s growing petroleum dependency. Metropolitan Books.
Yergin, D. (2011). The Quest: Energy, security, and the remaking of the modern world. Penguin Press.
Κόκκινος, Δ.,Β. (2015). Γεωπολιτική της ενέργειας στο σύστημα Ευρώπη–Ασία–Μέση Ανατολή. Εκδόσεις Λειμών.
Άρθρα
ΕΛΙΑΜΕΠ. (2024). Ενεργειακή μετάβαση στην Ανατολική Μεσόγειο: Μετατρέποντας το φόρουμ φυσικού αερίου της Ανατολικής Μεσογείου (EMGF) σε μια περιφερειακή ευκαιρία (Policy Paper 154). Διαθέσιμο σε: https://www.eliamep.gr/wp-content/uploads/2024/02/Policy-paper-154-final.pdf
Ellinas, C. (Φεβρουάριος 2022). Energy and geopolitics in the Eastern Mediterranean (Issue Brief). Atlantic Council, Global Energy Center. Διαθέσιμο σε: https://www.atlanticcouncil.org/wp-content/uploads/2022/03/Eastern-Mediterranean_Final.pdf
European Commission. (2022). REPowerEU: A plan to rapidly reduce dependence on Russian fossil fuels and fast forward the green transition (COM/2022/230 final). Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=COM%3A2022%3A230%3AFIN
International Monetary Fund. (2024). Key challenges faced by fossil fuel exporters during the energy transition (IMF Staff Climate Note, No. 2024/001). Διαθέσιμο σε: https://www.imf.org/-/media/files/publications/staff-climate-notes/2024/english/clnea2024001.pdf
Litsas, S. N., & Tziampiris, A. (Eds.). (2019). The new Eastern Mediterranean: Theory, politics and states in a volatile era. Springer. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1007/978-3-319-90758-1
Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. (2025). Israel has committed genocide in the Gaza Strip, UN Commission finds [Δελτίο τύπου]. Διαθέσιμο σε: https://www.ohchr.org/en/press-releases/2025/09/israel-has-committed-genocide-gaza-strip-un-commission-finds
POMEPS. (2019). Introduction: The politics of rentier states in the Gulf. Διαθέσιμο σε: https://pomeps.org/introduction-the-politics-of-rentier-states-in-the-gulf
Sustainability Directory. (n.d.). Rentier state theory. Retrieved March 5, 2026. Διαθέσιμο σε: https://energy.sustainability-directory.com/term/rentier-state-theory/
Tagliapietra, S. (2017). The political economy of Middle East and North Africa oil exporters in times of global decarbonisation (Bruegel Policy Contribution No. 05/2017). Bruegel. Διαθέσιμο σε: https://www.bruegel.org/working-paper/political-economy-middle-east-and-north-africa-oil-exporters-times-global
United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD). (2019). The economic costs of the Israeli occupation for the Palestinian people: The unrealized oil and natural gas potential (UNCTAD/GDS/APP/2019/1). United Nations. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.18356/f6313738-en
Κουίκ, Τ. (3 Μαρτίου 2026). Γιατί το Ιράν χτυπά τις αραβικές χώρες του Κόλπου. HuffPost Greece. Διαθέσιμο σε: https://www.huffingtonpost.gr/diethnes/giati-to-iran-chtypa-tis-aravikes-chores-tou-kolpou/
Πηγή εικόνας:
Notteboom, T., Pallis, A., & Rodrigue, J.-P. (2022). Shipping lanes, strategic passages and oil production in the Middle East. Port Economics, Management and Policy. Διαθέσιμο σε: https://porteconomicsmanagement.org/pemp/contents/part5/ports-and-energy/shipping-lanes-strategic-passages-oil-production-middle-east/