Γράφει ο Συμεών Βερβενιώτης
Τα αναπαραγωγικά δικαιώματα των γυναικών αποτελούν αναπόσπαστο στοιχείο των βασικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Μερικά από αυτά είναι το δικαίωμα στην ασφαλή άμβλωση, την αντισύλληψη, την σεξουαλική και αναπαραγωγική υγεία καθώς και την ολοκληρωμένη σεξουαλική εκπαίδευση. Κατά συνέπεια, η κατοχύρωση και εφαρμογή των συγκεκριμένων δικαιωμάτων σχετίζεται αναμφίβολα με θεματικές, όπως είναι η ισότητα των φύλων αλλά και η υγεία και ευημερία του γυναικείου πληθυσμού, ενώ η διασφάλισή τους έχει συνδεθεί και με άλλες πτυχές της κοινωνικής προόδου. Χαρακτηριστικά, διεθνείς οργανισμοί όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (Π.Ο.Υ.) και το Ταμείο των Ηνωμένων Εθνών για τον Πληθυσμό τα αναγνωρίζουν ως θεμελιώδη για την βιώσιμη ανάπτυξη (Kanem, 2018). Η παρούσα ανάλυση εξετάζει την κατάσταση αλλά και την ποιότητα των αναπαραγωγικών δικαιωμάτων των γυναικών στα διαφορετικά κοινωνικά και ιδίως νομοθετικά πλαίσια, της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε.Ε), των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής (Η.Π.Α.) και των αναπτυσσόμενων χωρών, μελετώντας και αναλύοντας δράσεις, νομοθετικά πλαίσια, προκλήσεις αλλά και βέλτιστες πρακτικές.
Αρχικά, αναφορικά με το διεθνές πλαίσιο, υπάρχει πληθώρα διεθνών οργανισμών και δεσμευτικών συμβάσεων, που μάχονται για την προστασία των αναπαραγωγικών δικαιωμάτων των γυναικών. Η Σύμβαση για την Εξάλειψη Όλων των Μορφών Διακρίσεων κατά των Γυναικών (C.E.D.A.W.) και ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (Ο.Η.Ε.), μέσα από κατευθυντήριες γραμμές από τον Π.Ο.Υ., υπερασπίζονται την ακεραιότητα θεμελιωδών αναπαραγωγικών δικαιωμάτων, όπως είναι η αναπαραγωγική αυτονομία, η εξάλειψη των διακρίσεων με βάση το φύλο και η καθολική πρόσβαση σε υγειονομικές δομές (United Nations, 1979). Παράλληλα, αναγνωρίζεται ευρέως ότι τα αναπαραγωγικά δικαιώματα συνδέονται άμεσα με την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την ισότητα (United Nations Human Rights Council, n.d.).
Ωστόσο, συγκρίνοντας το θεσμικό πλαίσιο στο οποίο υπόκεινται τα αναπαραγωγικά δικαιώματα σε διάφορα μέρη του πλανήτη, μπορεί κανείς να αποκτήσει μια πιο ολοκληρωμένη οπτική επί του σύνθετου αυτού ζητήματος. Στην Ευρώπη και πιο συγκεκριμένα στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε.Ε.), τα αναπαραγωγικά δικαιώματα των γυναικών κατοχυρώνονται νομοθετικά, μέσω διαφόρων θεσμικών κειμένων, όπως ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων. Ο τελευταίος κατοχυρώνει δικαιώματα όπως η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, η ισότητα και η υγειονομική φροντίδα (European Union, 2012). Ταυτόχρονα, πρωτοβουλίες όπως το πρόγραμμα EU4Health, ενισχύουν την χρηματοδότηση δράσεων για την πρόληψη αλλά και ενημέρωση σχετικά με την αναπαραγωγική υγεία των γυναικών (European Commission, 2021),
Εντούτοις, παρατηρούνται σημαντικές διαφοροποιήσεις στην ουσιαστική εφαρμογή των συγκεκριμένων δικαιωμάτων μεταξύ των κρατών-μελών της Ε.Ε. Πιο συγκεκριμένα, το ζήτημα των αμβλώσεων στην Πολωνία υπόκειται σε ιδιαίτερα αυστηρούς περιορισμούς (Guttmacher Institute, 2023), γεγονός που συνδέεται και με την ισχυρή επιρροή συντηρητικών και ακροδεξιών πολιτικών δυνάμεων στη διαμόρφωση της κυβερνητικής ατζέντας. Αντίθετα, στην Ολλανδία η άμβλωση αντιμετωπίζεται σε μεγαλύτερο βαθμό ως μια κανονικοποιημένη ιατρική πρακτική, κάτι που σχετίζεται τόσο με την εκτεταμένη πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας και σεξουαλικής αγωγής, όσο και με την επικράτηση μιας πιο φιλελεύθερης κοινωνικοπολιτικής προσέγγισης (Guttmacher Institute, 2023). Αντίστοιχα, χώρες εκτός της Ε.Ε, όπως η Τουρκία, αντιμετωπίζουν προβλήματα στην παροχή ευρείας πρόσβασης σε υπηρεσίες υγείας, που σε συνδυασμό με την πολιτική και κοινωνική αστάθεια και την ισχυρή προσήλωση σε θρησκευτικές πεποιθήσεις αποτελούν επιπρόσθετο εμπόδιο για την προώθηση των αναπαραγωγικών δικαιωμάτων των γυναικών(Öntaş et al., 2024).
Η κατάσταση στις Ηνωμένες Πολιτείες διαφέρει σημαντικά από αυτήν που επικρατεί στην ευρωπαϊκή ήπειρο. Μέχρι το 2022, το δικαίωμα στην άμβλωση προστατευόταν σε ομοσπονδιακό επίπεδο από την απόφαση Roe v. Wade (Supreme Court of the United States, 1973). Ωστόσο, με την απόφαση Dobbs v. Jackson Women’s Health Organization (2022), το δικαίωμα αυτό έπαψε να κατοχυρώνεται ομοσπονδιακά, επιτρέποντας σε κάθε πολιτεία να θεσπίζει τη δική της νομοθεσία. Ως αποτέλεσμα, ορισμένες πολιτείες έχουν επιβάλει πλήρη απαγόρευση ή αυστηρούς περιορισμούς στις αμβλώσεις, ενώ άλλες συνεχίζουν να διασφαλίζουν την πρόσβαση σε αυτές τις ιατρικές υπηρεσίες. (Supreme Court of the United States, 2022). Παράλληλα, η απόφαση αυτή προκάλεσε αξιοσημείωτες διαφοροποιήσεις στην αντιμετώπιση των αναπαραγωγικών δικαιωμάτων μεταξύ των διαφόρων πολιτειών. Πιο συγκεκριμένα, σε πιο προοδευτικές πολιτείες όπως η Καλιφόρνια αλλά και η Νέα Υόρκη, διασφαλίζεται η ευρεία πρόσβαση στις συγκεκριμένες υπηρεσίες (McCann & Schoenfeld Walker, 2024), ενώ αντίθετα σε πολιτείες όπως το Τέξας που θεωρούνται πιο συντηρητικές, η πρόσβαση είναι σαφώς πιο περιορισμένη (Klibanoff, 2022). Όπως γίνεται αντιληπτό οι συγκεκριμένες εξελίξεις έχουν σοβαρό αντίκτυπο στην αμερικανική κοινωνία. Η αύξηση των ανεπιθύμητων κυήσεων, αλλά και η δυσκολία πρόσβασης των γυναικών με χαμηλό εισόδημα στις παροχές υγείας δημιουργεί το αίσθημα της ανισότητας και της απελπισίας (World Health Organization, 2021), γεγονός που αναδεικνύει την ανάγκη για ενίσχυση της προστασίας των συγκεκριμένων δικαιωμάτων, καθώς και την απαραίτητη ευαισθητοποίηση του αμερικανικού πληθυσμού πάνω σε τέτοια θέματα.
Από μία διαφορετική οπτική γωνία, στις αναπτυσσόμενες χώρες τα αναπαραγωγικά δικαιώματα των γυναικών είναι πλήρως περιορισμένα για μια πληθώρα λόγων. Σύμφωνα με τον Π.Ο.Υ. αλλά και το Ταμείο των Ηνωμένων Εθνών για τον Πληθυσμό, η ανεπαρκής πρόσβαση σε υπηρεσίες όπως η άμβλωση, η αντισύλληψη αλλά και η προγεννητική φροντίδα, επηρεάζουν δυσανάλογα τις γυναίκες των συγκεκριμένων περιοχών (United Nations Population Fund, 2023· World Health Organization, 2023). Κοινωνικοπολιτισμικοί παράγοντες, όπως οι παραδοσιακές και συνήθως αναχρονιστικές θρησκευτικές πεποιθήσεις, ο αναλφαβητισμός και η πατριαρχία δυσχεραίνουν ακόμα περισσότερο τις ήδη αντίξοες συνθήκες που επικρατούν (United Nations Population Fund, 2023). Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Ελ Σαλβαδόρ, όπου η άμβλωση απαγορεύεται πλήρως από τη νομοθεσία, ακόμη και σε περιπτώσεις βιασμού ή κινδύνου για την υγεία της γυναίκας, γεγονός που οδηγεί πολλές γυναίκες σε μη ασφαλείς και παράτυπες διαδικασίες (Human Rights Watch, 2024).
Οι επιπτώσεις που επιφέρουν οι προαναφερθείσες αντιξοότητες είναι εξαιρετικά δυσμενείς, με χαρακτηριστικά επακόλουθα την υψηλή μητρική θνησιμότητα, τα συνεχώς ανοδικά ποσοστά ανεπιθύμητων κυήσεων, καθώς και τη διαρκή υποτίμηση της θέσης της γυναίκας στις αναπτυσσόμενες χώρες. Από τα πιο επιφανή παραδείγματα αποτελούν οι αναπαραγωγικές συνθήκες για τις γυναίκες σε κράτη όπως, η Ινδία, το Πακιστάν αλλά και η Νιγηρία, οι οποίες εντούτοις τα τελευταία χρόνια, μέσω εκπαιδευτικών προγραμμάτων και ενημέρωσης έχουν δείξει μία σταδιακή βελτίωση ως προς την πρόσβαση στις συγκεκριμένες υπηρεσίες (World Bank, 2023· World Health Organization, 2023).
Παρά τις νομοθετικές εγγυήσεις που έχουν επικρατήσει στον τομέα των αναπαραγωγικών δικαιωμάτων τόσο στην Ε.Ε. αλλά και στις Η.Π.Α., παρατηρούνται ακόμη ανισότητες στην πρόσβαση στις συγκεκριμένες υπηρεσίες (Say & Raine, 2007). Για παράδειγμα, σύμφωνα με το Ταμείο των Ηνωμένων Εθνών για τον Πληθυσμό, περίπου 257 εκατομμύρια γυναίκες παγκοσμίως που επιθυμούν να αποφύγουν ή να καθυστερήσουν μια εγκυμοσύνη δεν χρησιμοποιούν σύγχρονες και ασφαλείς μεθόδους αντισύλληψης, γεγονός που επηρεάζει κυρίως γυναίκες χαμηλότερου κοινωνικοοικονομικού και μορφωτικού επιπέδου (United Nations Population Fund, 2023). Οι τελευταίες πλήττονται δυσανάλογα, με αποτέλεσμα να αντιμετωπίζουν μεγαλύτερα εμπόδια στην άσκηση των αναπαραγωγικών τους δικαιωμάτων. Από την άλλη πλευρά, στις αναπτυσσόμενες χώρες οι διαφοροποιήσεις και η ανισότητα μεταξύ των κοινωνικών ομάδων εξακολουθούν να εντείνονται, εξαιτίας της έλλειψης οικονομικών πόρων, σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης αλλά και την άκρως περιορισμένη πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας (Goldenberg et al., 2018·Jeganathan et al., 2024). Έτσι, παρά τις διαφοροποιήσεις που παρατηρούνται σε διεθνές επίπεδο, η ενίσχυση της αναπαραγωγικής αυτονομίας, η πρόληψη και η εκπαίδευση παραμένουν κοινός στόχος για όλες τις χώρες, ανεξαρτήτως κοινωνικοοικονομικών διαφορών (Lukwa et al., 2022).
Συμπερασματικά, γίνεται ευρέως αντιληπτό ότι η προστασία των αναπαραγωγικών δικαιωμάτων των γυναικών αποτελεί κρίσιμη πτυχή για την προώθηση τόσο της κοινωνικής δικαιοσύνης αλλά και της ισότητας των φύλων. Η συγκριτική ανάλυση μεταξύ της Ε.Ε, των Η.Π.Α. και των αναπτυσσόμενων χωρών αναδεικνύει τόσο τις προκλήσεις, αλλά και τις καλές πρακτικές που έχουν εφαρμοστεί. Ωστόσο, πέρα από τα βήματα προόδου που έχουν σημειωθεί οι ανισότητα στην πρόσβαση στις υγειονομικές δομές αλλά και η δυσκολία κατοχύρωσης και εφαρμογής των συγκεκριμένων δικαιωμάτων, καθιστούν αναγκαία την διεθνή συνεργασία, την ενημέρωση και την υιοθέτηση αποτελεσματικών πολιτικών. Για κάθε πολιτεία ισότητας και ευημερίας, η προστασία των αναπαραγωγικών δικαιωμάτων, αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση της κοινωνικής προόδου και της δημοκρατικής ανάπτυξης.
Βιβλιογραφία:
Άρθρα:
Goldenberg, R. L., McClure, E. M., Bhutta, Z. A., Belizán, J. M., & Reddy, U. M. (2018). Improving pregnancy outcomes in low- and middle-income countries. Reproductive Health, 15. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1186/s12978-018-0524-5
Jeganathan, G., Srinivasan, S. K., Ramasamy, S., & Govindharaj, P. (2024). Accessibility and availability of maternal and reproductive health care services: Ensuring health equity among rural women. BMC Primary Care, 25, 145. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1186/s12875-024-02369-6
Lukwa, A. T., et al. (2022). Socioeconomic inequalities in maternal health services. BMC Pregnancy and Childbirth, 22.Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1186/s12884-022-04571-9
Öntaş, E., Doğan, B. G., Özvarış, Ş. B., & Kutluk, T. (2024). Access of Syrian refugee women to reproductive health services in Türkiye during the COVID-19 pandemic. Eastern Mediterranean Health Journal, 30(7), 521–531.Διαθέσιμο σε: https://www.emro.who.int/emhj-volume-30-2024/volume-30-issue-7/access-of-syrian-refugee-women-to-reproductive-health-services-in-tuerkiye-during-the-covid-19-pandemic.html
Say, L., & Raine, R. (2007). A systematic review of inequalities in the use of maternal health care in developing countries. Bulletin of the World Health Organization, 85. Διαθέσιμο σε:https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2636485/
Πρωτογενείς Πηγές:
European Commission. (2021). EU4Health programme 2021–2027: A vision for a healthier European Union. Διαθέσιμο σε: https://health.ec.europa.eu/funding/eu4health-programme-2021-2027-vision-healthier-european-union_en
European Union. (2012). Charter of Fundamental Rights of the European Union.Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=celex%3A12012P%2FTXT
Supreme Court of the United States. (1973). Roe v. Wade, 410 U.S. 113.Διαθέσιμο σε: https://www.loc.gov/item/usrep410113/
Supreme Court of the United States. (2022). Dobbs v. Jackson Women’s Health Organization. Διαθέσιμο σε: https://www.supremecourt.gov/opinions/21pdf/19-1392_6j37.pdf
United Nations. (1979). Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination Against Women (CEDAW).Διαθέσιμο σε: https://www.un.org/womenwatch/daw/cedaw/cedaw.htm
United Nations Human Rights Council. (n.d.). Women and girls. Διαθέσιμο σε: https://www.hrcun.uno/women-and-girls
United Nations Population Fund. (2023). Sexual and reproductive health. Διαθέσιμο σε: https://www.unfpa.org/sexual-and-reproductive-health-1
United Nations Population Fund. (2023). State of World Population 2023. Διαθέσιμο σε: https://www.unfpa.org/swp2023
World Bank. (2023). Maternal mortality ratio. Διαθέσιμο σε: https://data.worldbank.org/indicator/SH.STA.MMRT
World Health Organization. (2021). Abortion. Διαθέσιμο σε: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion
World Health Organization. (2023). Trends in maternal mortality 2000–2020: Estimates by WHO, UNICEF, UNFPA, World Bank Group and UNDESA/Population Division. Διαθέσιμο σε:https://iris.who.int/server/api/core/bitstreams/c3957b94-cdd5-47d7-85f8-6202be229f8e/content
World Health Organization. (2023). Maternal mortality. Διαθέσιμο σε: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/maternal-mortality
Ειδησεογραφικές Πηγές:
Human Rights Watch. (2024). World Report 2024: El Salvador. Διαθέσιμο σε: https://www.hrw.org/world-report/2024/country-chapters/el-salvador
Klibanoff, E. (2022, August 25). Texas’ abortion trigger law takes effect after Roe v. Wade overturned. The Texas Tribune. Διαθέσιμο σε: https://www.texastribune.org/2022/08/25/texas-trigger-law-abortion/
Kanem, N. (2018). Sexual and reproductive health and rights: The cornerstone of sustainable development. United Nations. Διαθέσιμο σε: https://www.un.org/en/chronicle/article/sexual-and-reproductive-health-and-rights-cornerstone-sustainable-development
McCann, A., & Schoenfeld Walker, A. (2024). Abortion laws in the U.S. after Roe v. Wade. The New York Times. Διαθέσιμο σε: https://www.nytimes.com/interactive/2024/us/abortion-laws-roe-v-wade.html
Guttmacher Institute. (2023). Netherlands. Διαθέσιμο σε: https://www.guttmacher.org/regions/europe/netherlands
Guttmacher Institute. (2023). Poland. Διαθέσιμο σε: https://www.guttmacher.org/regions/europe/poland
Πηγή Εικόνας:
Reuters. (2018). People rallied outside the U.S. Supreme Court while the case National Institute of Family and Life Advocates v. Becerra remained pending. Διαθέσιμο σε: https://www.hrw.org/news/2018/07/23/move-undermine-womens-reproductive-health