Γράφει η Δέσποινα Φυσαράκη
Την τελευταία περίπου πενταετία, ο όρος «διπλωματία των εμβολίων» παραπέμπει αναπόφευκτα στην έντονη παγκόσμια κινητοποίηση και συλλογική προσήλωση που προκάλεσε η επιτακτική ανάγκη για την εύρεση ενός αποτελεσματικού εμβολίου κατά του COVID-19 στο συντομότερο δυνατό χρονικό διάστημα, ώστε να επιστρέψει η ανθρωπότητα στους κανονικούς της ρυθμούς. Πράγματι, σε πρώτη ανάγνωση, το φαινόμενο αυτό φαίνεται να επισκιάζει κρίσεις και ανταγωνισμούς του παρελθόντος, όπου κράτη, κυβερνήσεις και οργανισμοί έχουν ξανά χρησιμοποιήσει την υγειονομική βοήθεια ως μοχλό πολιτικής επιρροής. Παρ’ όλα αυτά όμως, είναι σημαντικό να αναγνωρίσουμε ότι η χρήση εμβολίων στον χώρο της διπλωματίας και της πολιτικής επιρροής δεν είναι ένα σύγχρονο φαινόμενο. Αντιθέτως, έχει συνοδεύσει την ιστορική εξέλιξη των διεθνών σχέσεων ήδη από τις πρώιμες παγκόσμιες εκστρατείες εξάλειψης της ευλογιάς.
Στο πλαίσιο της συγκεκριμένης ανάλυσης αξίζει να επισημανθεί ότι ο εμβολιασμός σαν πρακτική, ασκείται εδώ και πάνω από 500 χρόνια με καταγεγραμμένα περιστατικά στην Κίνα, την Ινδία, καθώς και την Οθωμανική Αυτοκρατορία (Saleh et al., 2021). Παρόλα αυτά, ο όρος «εμβόλιο», περιεγράφηκε για πρώτη φορά επίσημα από τον βρετανό γιατρό Έντουαρντ Τζένερ το 1796. Συγκεκριμένα, ο Τζένερ έπειτα από έρευνα και παρατηρήσεις, χρησιμοποίησε δείγμα από συγγενή ιογενή λοίμωξη της ευλογιάς (δαμαλίτιδα) για να μολύνει ένα υγιές άτομο. Σκοπός του πειράματος ήταν να μολύνει εκ νέου το άτομο με ευλογιά όμως αυτό να παραμείνει υγιές (Riedel, 2005). Με απλά λόγια, να το εκθέσει σε μια συγγενή αλλά, ηπιότερη ασθένεια από αυτή της ευλογιάς που μέχρι τότε είχε ποσοστό θνησιμότητας 30% (WHO, 2019). Φυσικά η θεωρία του αποδείχθηκε αληθής και το πείραμα στέφθηκε από επιτυχία.
Έκτοτε, ο εμβολιασμός, θεωρείται σημαντικό κομμάτι της επιστήμης της ιατρικής. Φυσικά, αποτελεί στοιχείο υγειονομικής βοήθειας η οποία περιγράφεται ως ένας όρος-ομπρέλα που περιλαμβάνει κάθε μορφή υποστήριξης που προσφέρει υπηρεσίες υγείας σε άτομα ή κοινότητες. Με την σειρά της τώρα, η υγειονομική βοήθεια είναι άμεσα συνδεδεμένη με την πολιτική, καθώς η δημόσια υγεία είναι εξ ορισμού ένα πολιτικό ζήτημα (Brown, 2010). Πιο αναλυτικά, η υγεία, ως καθολικό ανθρώπινο δικαίωμα και βασικό στοιχείο της ιδιότητας του πολίτη, συγκαταλέγεται ανάμεσα στους πιο σημαντικούς στόχους της κοινωνίας, ήδη από τα χρόνια του Διαφωτισμού (Kichbusch, 2005). Κατ’ επέκταση, είναι ένας από τους ισχυρότερους μηχανισμούς διακυβέρνησης και κοινωνικής ρύθμισης. Στο όνομα της αντιμετώπισης κινδύνων που υπερβαίνουν την ατομική ικανότητα ελέγχου, οι κυβερνώντες έχουν την εξουσία να εγκρίνουν χρηματοδοτήσεις, να κατανείμουν πόρους, να θεσπίσουν μέτρα υποχρεωτικής συμμόρφωσης ή μέτρα προληπτικής φροντίδας, να εγκρίνουν την άσκηση μιας πρακτικής ή την κυκλοφορία ενός φαρμάκου, αλλά και να ελέγξουν την προσβασιμότητα στην υγειονομική περίθαλψη.
Επομένως, είναι λογικό μπροστά σε παγκόσμιες υγειονομικές απειλές τα κράτη και οι λοιποί δρώντες του διεθνούς συστήματος να συνεργάζονται για την αντιμετώπισή τους. Βέβαια, την ίδια στιγμή, δεν είναι σπάνιο φαινόμενο να χρησιμοποιούνται όλες οι παραπάνω ενέργειες με απώτερο σκοπό την άσκηση πολιτικής επιρροής. Ένα αξιοσημείωτο παράδειγμα είναι η χρήση των εμβολίων μέσω «εμβολιαστικής διπλωματίας» (Halabi & Rutschman, 2022).
Η εμβολιαστική διπλωματία, λοιπόν, αντικατοπτρίζει τις ενέργειες διαφόρων Μεγάλων Δυνάμεων όπως η Ρωσία, η Κίνα ή η Ινδία, όσον αφορά το σύγχρονο διεθνές σύστημα, να κατευθύνουν την διανομή εμβολίων με τέτοιο τρόπο ώστε να καταφέρουν να δημιουργήσουν τις κατάλληλες σχέσεις εξάρτησης και τελικά να αποκτήσουν περιφερειακή ή διεθνή επιρροή. Για παράδειγμα, την περίοδο της πανδημίας COVID, αφότου η Μόσχα πούλησε 5,2 εκατομμύρια δόσεις του εμβολίου Sputnik V στην Βολιβία, ακολούθησε μία τηλεφωνική συζήτηση μεταξύ των αρχηγών των δύο κρατών, που μεταξύ άλλων αφορούσε την δημιουργία ενός πυρηνικού εργοστασίου, την εξόρυξη λιθίου και τα αποθέματα φυσικού αερίου (Halabi & Rutschman, 2022).
Από την άλλη πλευρά, η Κίνα, πέρα από το γεγονός ότι εξήγαγε το 42% της συνολικής της παραγωγής, φάνηκε πως αντάλλαξε εμβόλια για πολιτική υποστήριξη από την Αλγερία. Πιο αναλυτικά, τον Μάρτιο του 2021, η Αλγερία έλαβε από την Κίνα μία δωρεά ύψους 200.000 δόσεις του εμβολίου Sinopharm. Με την σειρά της, προσέφερε πολιτική στήριξη σε θέματα που αφορούν την κριτική για την αυτονομία του Χονγκ Κονγκ και κατηγορίες για παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Σιντζιανγκ (Ministry of Foreign Affairs and National Community Abroad, 2023) (Halabi & Rutschman, 2022).
Τέλος, η Ινδία, εκμεταλλεύτηκε τις υψηλές παραγωγικές δυνατότητες του Serum Institute of India και μέσω της συνεργασίας αυτού και της AstraZeneca, εξασφάλισε τεράστιες ποσότητες εμβολίων (AstraZeneca, 2021). Το γεγονός αυτό, επέτρεψε στην Ινδία να έχει την ηγεσία σε διεθνείς πρωτοβουλίες για την παγκόσμια πρόσβαση στα εμβόλια. Έτσι, μαζί με την Νότια Αφρική πρότεινε στον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου την προσωρινή άρση των διατάξεων TRIPS (Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights) που σχετίζονταν με την προσωρινή αναστολή της προστασίας των διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας φαρμακευτικών προϊόντων και θα μείωναν το κόστος παραγωγής των εμβολίων για τον COVID-19. Με τον τρόπο αυτό, η Ινδία κατά μία έννοια έδειξε να αντιμετωπίζει την υγεία ως δημόσιο αγαθό και να τίθεται υπέρ της παγκόσμιας ισότητας.
Φυσικά, όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως, αυτού του είδους η διπλωματία, δεν παρατηρήθηκε μόνο στα χρόνια του COVID. Αντιθέτως, διαθέτει βαθιές ιστορικές ρίζες που ανάγονται στον 20ό αιώνα και ιδιαίτερα στην περίοδο του Ψυχρού Πολέμου. Ένα από τα πιο εμβληματικά παραδείγματα αποτελεί η παγκόσμια εκστρατεία εξάλειψης της ευλογιάς (1959–1980), η οποία συνιστά πρώιμη μορφή θεσμοποιημένης διεθνούς συνεργασίας στον τομέα της δημόσιας υγείας (WHO, n.d.) (Fenner et al., 1988). Συγκεκριμένα, το 1958, ο εκπρόσωπος της Σοβιετικής Ένωσης, Δρ. Βίκτορ Ζντάνοφ, παρουσίασε ένα πενταετές πρόγραμμα με σκοπό την αντιμετώπιση της νόσου καθολικά και παγκοσμίως. Το πρόγραμμα αυτό προέβλεπε την έμφαση σε ενδημικές χώρες και την αφιλοκερδή παραχώρηση 25 εκατομμυρίων δόσεων λυοφιλοποιημένου εμβολίου, θερμοσταθερού και κατάλληλου για απομακρυσμένες περιοχές, από μέρους της Σοβιετικής Ένωσης (WHO, n.d.).
Έπειτα από έντονες διπλωματικές διαπραγματεύσεις, η συγκεκριμένη πρόταση εγκρίθηκε από την Παγκόσμια Συνέλευση Υγείας ως μία πρόταση που συνδύαζε τους επιστημονικούς στόχους με την γεωπολιτική στρατηγική (Fenner et al., 1988). Το πρόγραμμα, λοιπόν, τέθηκε σε εφαρμογή τον επόμενο χρόνο και φαίνεται ότι ενίσχυσε σημαντικά την διεθνή συνεργασία αφού, ακόμα και εν μέσω αυτής της τόσο τεταμένης περιόδου, μπόρεσαν να έρθουν σε επαφή επιστήμονες και ειδικοί από την Σοβιετική Ένωση και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Το αποτέλεσμα ήταν όχι μόνο να εξαλειφθεί πλήρως η ασθένεια σε περιοχές της Ανατολικής Ευρώπης, της Κίνας και της Ινδίας, αλλά και ότι και άλλες χώρες όπως η Βρετανία, ο Καναδάς, η Κούβα και η Γαλλία ενθαρρύνθηκαν και έκαναν αντίστοιχες δωρεές όπου υπήρχε ανάγκη (WHO, n.d.) (Fenner et al., 1988).
Σε αντίθεση με την Ψυχροπολεμική Εποχή, στον 21ο αιώνα, η διπλωματία των εμβολίων εντάσσεται σε ένα πολύ πιο σύνθετο και πολυπολικό διεθνές περιβάλλον, όπου κρατικοί και μη κρατικοί δρώντες, διεθνείς οργανισμοί και φαρμακευτικές εταιρείες διαμορφώνουν από κοινού τις πολιτικές παγκόσμιας υγείας. Για παράδειγμα, στην περίπτωση της πολιομυελίτιδας, συνάφθηκε μία συνεργατική δράση, η Global Polio Eradication Initiative (GPEI). Σε αυτή συμμετείχαν οργανισμοί όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, η Rotary International, το CDC, η UNICEF, η Gavi και το ίδρυμα Gates. Γενικά, πρόκειται για μία από τις πιο εκτεταμένες συμπράξεις του δημόσιου με τον ιδιωτικό τομέα και περιλάμβανε την ενσωμάτωση εμβολίων στα εθνικά προγράμματα ανοσοποίησης, με έμφαση όχι μόνο στο αδρανοποιημένο εμβόλιο πολιομυελίτιδας (IPV), αλλά και σε άλλες μορφές προστασίας. Τα αποτελέσματα αυτής της σύμπραξης ήταν θεαματικά καθώς φαίνεται τα περιστατικά της ασθένειας να μειώθηκαν κατά 99% σε όλο τον κόσμο. Ωστόσο, από το εγχείρημα δεν έλλειπαν και οι προκλήσεις, καθώς οι συγκρούσεις, οι πολιτικές αντιστάσεις και οι ανεπαρκείς υποδομές σε χώρες όπως το Πακιστάν και το Αφγανιστάν δυσκόλεψαν σημαντικά την υλοποίησή του. Το γεγονός αυτό, καταδεικνύει ότι παρά τη διεθνή συνεργασία, η διπλωματία των εμβολίων απαιτεί συνεχή προσαρμογή και ευελιξία (Global Polio Eradication Initiative, 2024).
Συνοψίζοντας, είναι φανερό ότι η διπλωματία των εμβολίων είναι ένας διαχρονικός μηχανισμός άσκησης πολιτικής επιρροής στο διεθνές σύστημα, που μάλιστα συνοδεύει αυτή τη σπουδαία πρακτική ήδη από τα πρώτα χρόνια της επίσημης εφεύρεσής της. Άλλωστε, από τις πρώιμες πρακτικές εμβολιασμού και τη θεμελίωση της επιστημονικής γνώσης τον 18ο αιώνα, έως την παγκόσμια εκστρατεία εξάλειψης της ευλογιάς κατά τον Ψυχρό Πόλεμο και τις σύγχρονες πολυμερείς συμπράξεις, η υγεία λειτουργεί σταθερά ως πεδίο όπου διασταυρώνονται ανθρωπιστικοί στόχοι και γεωπολιτικές στρατηγικές. Μάλιστα, ανά περιπτώσεις, η σημασία της είναι τόσο ισχυρή που υπερβαίνει περιόδους έντονου διεθνούς ανταγωνισμού, όπως αποτυπώθηκε χαρακτηριστικά στην εξάλειψη της ευλογιάς. Ταυτόχρονα, όπως φαίνεται από την περίπτωση του COVID-19, τα εμβόλια δεν είναι μόνο εργαλείο για την αντιμετώπιση υγειονομικών απειλών, αλλά και μοχλός πολιτικής επιρροής. Βέβαια, παρά τις επιτυχίες της στην παγκόσμια υγεία ή στην αποτελεσματική επιρροή, η διπλωματία των εμβολίων είναι σημαντικό να ασκείται με ευελιξία ώστε να μην περιορίζεται από συγκρούσεις, κοινωνική δυσπιστία και δομικές ανισότητες.
Πηγές:
AstraZeneca. (2021). Serum Institute of India obtains emergency use authorisation in India for AstraZeneca’s COVID-19 vaccine. Διαθέσιμο σε: https://www.astrazeneca.com/media-centre/press-releases/2021/serum-institute-of-india-obtains-emergency-use-authorisation-in-india-for-astrazenecas-covid-19-vaccine.html
Brown, T. M. (2010). Public health and politics. In R. Detels, R. Beaglehole, M. A. Lansang, & M. Gulliford (Eds.), Oxford textbook of public health (5th ed.). Oxford University Press.
Fenner, F., Henderson, D. A., Arita, I., Ježek, Z., & Ladnyi, I. D. (1988). Smallpox and its eradication. World Health Organization. Διαθέσιμο σε: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1200696/
Global Polio Eradication Initiative. (2024). Gavi and Global Polio Eradication Initiative boards convene for second joint session. Διαθέσιμο σε: https://polioeradication.org/news/gavi-and-global-polio-eradication-initiative-boards-convene-for-second-joint-session/
Halabi, S. F., & Rutschman, A. S. (2022). Vaccine diplomacy. Emory International Law Review, 36(1), 1–38. Διαθέσιμο σε: https://scholarlycommons.law.emory.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1272&context=eilr
Kirchbusch, I. (2005). Global health governance. Bulletin of the World Health Organization, 83(9), 701–708. Διαθέσιμο σε: https://link.springer.com/article/10.1007/BF03391596
Ministry of Foreign Affairs and National Community Abroad. (2023). Algeria–China: Intensifying political cooperation, deepening economic partnership. Διαθέσιμο σε: https://embbrussels.mfa.gov.dz/news-and-press-releases/algeria-china-intensifying-political-cooperation-deepening-economic-partnership
Riedel, S. (2005). Edward Jenner and the history of smallpox and vaccination. Proceedings (Baylor University Medical Center), 18(1), 21–25. Διαθέσιμο σε: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC1200696/
Saleh, M., et al. (2021). Historical perspectives on vaccination. Cureus, 13(8), e17400. Διαθέσιμο σε: https://assets.cureus.com/uploads/review_article/pdf/64699/20210825-16100-j975s.pdf
World Health Organization. (n.d.). History of smallpox vaccination. Διαθέσιμο σε: https://who-dev5.prgsdev.com/m/news-room/spotlight/history-of-vaccination/history-of-smallpox-vaccination
World Health Organization. (n.d.). Smallpox. Διαθέσιμο σε: https://www.who.int/health-topics/smallpox
World Health Organization. (2019). Smallpox fact sheet. World Health Organization.
World Health Organization. (2023). A new era in the fight against measles and rubella. Διαθέσιμο σε: https://www.who.int/news/item/22-02-2023-a-new-era-in-the-fight-against-measles-and-rubella
World Health Organization. (2024). Poliomyelitis. Διαθέσιμο σε: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/poliomyelitis
Πηγή Εικόνας:
World Health Organization. (n.d.). COVID-19 vaccine introduction toolkit. WHO. Διαθέσιμο σε: https://www.who.int/tools/covid-19-vaccine-introduction-toolkit