Γράφει η Σταμούλη Βάγια
Η μεταναστευτική κρίση του 2015-2016 αποτελεί την μεγαλύτερη εισροή προσφύγων και μεταναστών στην Ελλάδα μετά από τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο, με την Ελλάδα να αξιοποιείται ως δίοδος για την διέλευση πληθυσμών, ως επί το πλείστον από την Μέση Ανατολή προς την Κεντρική Ευρώπη. Η έλευση 1.200.000 προσφύγων κατά τα έτη 2015-2016, κυρίως δια μέσω της θαλάσσιας οδού, είχε ως συνέπεια την άμεση αντίδραση και συμβολή των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων στην αντιμετώπιση της μεταναστευτικής κρίσης (ελληνική κυβέρνηση, 2017).
Αρχικά, το άνοιγμα των γερμανικών και αυστριακών συνόρων, με επιπρόσθετη άρση εφαρμογής του Κανονισμού του Δουβλίνου στην Γερμανία, προκάλεσε την μαζική εισροή προσφύγων προερχόμενων κυρίως από τη Συρία, εξαιτίας του εμφύλιου πολέμου, με σκοπό να φτάσουν στην Γερμανία, αλλά και γενικότερα στην Κεντρική Ευρώπη για την εξασφάλιση ασύλου (Gallegos Torres, 2023). Η διαδρομή των προσφύγων προς την Ευρώπη με αφετηρία την Τουρκία, αλλά και μεσογειακά ασιατικά παράλια, πραγματοποιήθηκε δια μέσω της οδού της Ανατολικής Μεσογείου, διασχίζοντας έτσι τα Ελληνικά σύνορα (Λιαργκόβας & Παπαγεωργίου, 2021). Ως αποτέλεσμα, το 2015, 885.386 πρόσφυγες εισήχθησαν στην Ευρώπη (Λιαργκόβας & Παπαγεωργίου, 2021), εκ των οποίων 175.000 Σύριοι διέσχισαν τα Ελληνοτουρκικά θαλάσσια σύνορα. Οι αριθμοί αυξήθηκαν δραματικά στο σύνολο των ετών 2015-2016 με την άφιξη 1.200.000 προσφύγων στα ελληνικά νησιά. (Σιδηροπούλου, 2018).
Στην μετακίνηση των προσφύγων προς την Κεντρική Μεσογειακή οδό, με την Ελλάδα να δέχεται ποσοστό 84% των συνολικών μεταναστευτικών ροών, σημαντικό εμπόδιο αποτέλεσε η ύπαρξη φράχτη στον Έβρο από το 2012, καθώς δυσχεραίνει την χερσαία μετακίνηση. (Κασιμάτη & Παναγιωτοπούλου, 2018). Εξίσου σημαντική συμβολή στην αύξηση των μεταναστευτικών ροών προς την Ελλάδα είχε και η πολιτική που ακολουθήθηκε από το Υπουργείο Μετανάστευσης, με την παύση της πρακτικής των παράνομων επιστροφών (Σιδηροπούλου, 2018).
Το προσφυγικό ζήτημα υπόκειται στο Υπουργείο Μετανάστευσης. Ωστόσο, το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας (ΥΠ.ΕΘ.Α.) και το Γενικό Επιτελείο Εθνικής Άμυνας (Γ.Ε.ΕΘ.Α) ανέλαβαν την διαχείριση των κέντρων υποδοχής μεταναστών, και τον γενικότερο συντονισμό της κρίσης. (Καμμένος, 2016). Η δυσχέρεια αποδοτικής διοίκησης των κέντρων υποδοχής από το 2012 (Σιδηροπούλου, 2018), σε συνδυασμό με την ανάγκη διαχείρισης της μεταναστευτικής κρίσης εντός εύλογου χρονικού διαστήματος, είχε ως αποτέλεσμα την δημιουργία ενός Κεντρικού Συντονιστικού Οργάνου Διαχείρισης Προσφυγικής Κρίσης (ΚΕ.Σ.Ο.Δ.Π.), υπαγόμενο στον Αρχηγό του Γ.Ε.ΕΘ.Α, τον Υπουργό και Αναπληρωτή Υπουργό Εθνικής Άμυνας, και λειτουργώντας εντός των εγκαταστάσεων του ΥΠ.ΕΘ.Α. (Καμμένος, 2016).
Το ΚΕ.Σ.Ο.Δ.Π. δεν εισέρχεται στις διακριτές αρμοδιότητες του Λιμενικού Σώματος και της Ελληνικής Αστυνομίας, καθώς και του Υπουργείου Μετανάστευσης (Καμμένος, 2016), αλλά αναλαμβάνει τον συντονισμό των Τοπικών Συντονιστικών Κέντρων Διαχείρισης Προσφυγικής Κρίσης (ΤΟ.Σ.ΚΕ.Δ.Π.), την διαχείριση των Κέντρων Πρώτης Υποδοχής (ΚΕ.Π.Υ.), των Κέντρων Υποδοχής και Ταυτοποίησης (Κ.Υ.Τ.) και των Ανοικτών Δομών Προσωρινής Υποδοχής και Φιλοξενίας προσφύγων και μεταναστών. Επιπλέον, επεξεργάζεται τα ζητήματα που άπτονται της υγείας, σίτισης και μετακίνησης των εισερχόμενων μεταναστευτικών και προσφυγικών πληθυσμών (ΦΕΚ Β’ 648/2016).
Αναλυτικότερα, ο συντονισμός του ΚΕ.Σ.Ο.Δ.Π. πραγματοποιείται από τον Κεντρικό Συντονιστή, πάντα σε συνεργασία με τον βοηθό του, τον Αντιπλοίαρχο του Πολεμικού Ναυτικού, με επιπρόσθετη υποστήριξη από γραμματέα (Καμμένος, 2016).
Το Κεντρικό Συντονιστικό όργανο απαρτίζεται από τμήματα. Πιο συγκεκριμένα, αποτελείται από το Τμήμα Θαλασσίων και Χερσαίων μεταφορών, με επικεφαλής έναν αξιωματικό του Στρατού Ξηράς (ΦΕΚ Β’ 648/2016), για την τήρηση διαμονής των προσφύγων στα νησιά για 24 ώρες, και 72 ώρες στα κέντρα υποδοχής. Παρέμβαση του τμήματος αυτού υφίσταται μόνο στην παράβαση του προαναφερθέντος χρονοδιαγράμματος (Καμμένος, 2016). Εν συνεχεία, υπάρχει το Τμήμα Νομικού Συμβουλίου με έναν επικεφαλής αξιωματικό του Σώματος Στρατολογικού Στρατιωτικών Νομικών Συμβούλων, και το Τμήμα Συνδέσμων Ελληνικής Αστυνομίας και Λιμενικού Σώματος/Ελληνικής Ακτοφυλακής, με έναν αξιωματικό από την Ελληνική Αστυνομία, και έναν από το Λιμενικό Σώμα (ΦΕΚ Β’ 648/2016).
Έπειτα ακολουθεί το Τμήμα Συνδέσμων Ευρωπαϊκής Ένωσης – Ύπατης Αρμοστείας Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών και Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων, καθώς και το Τμήμα Συνδέσμου Υπουργείου Εσωτερικών και Διοικητικής Ανασυγκρότησης, στο οποίο θα συμβάλλουν δύο υπαξιωματικοί (ΦΕΚ Β’ 648/2016). Κατ’ ακολουθίαν, θεσπίστηκε το Τμήμα Εφοδιασμού Σίτισης, στο οποίο οι Ένοπλες Δυνάμεις διαθέτουν δέκα από τα μαγειρεία τους, για την σίτιση των προσφύγων και μεταναστών (Καμμένος, 2016), με έναν αξιωματικό από το Σώμα Εφοδιασμού Μεταφορών ή της Οικονομικής και Εφοδιαστικής ειδικότητας, αναλόγως τον κλάδο στρατού από τον οποίο προέρχεται (ΦΕΚ Β’ 648/2016).
Επιπλέον, υφίσταται το Τμήμα Υγειονομικού, με υπεύθυνους Στρατιωτικούς Ιατρούς ή Ιατρούς από τα Σώματα Ασφαλείας, με την βοήθεια των τοπικών κέντρων, φροντίζοντας για τις ιατρικές εξετάσεις των εισερχόμενων μεταναστών. Αντίστοιχη οργάνωση πραγματώνεται στα Τμήματα Υγειονομικού των νησιών, με διακριτό Υγειονομικό Τμήμα παιδιατρικής, στελεχωμένο από Παιδιάτρους και Υπαξιωματικούς Παιδοψυχολόγους για την ψυχολογική υποστήριξη των ανήλικων προσφύγων, αλλά και την καταγραφή αυτών εξαιτίας των απωλειών που παρουσιάζονται (Καμμένος, 2016).
Τέλος, παρουσιάζεται το Τμήμα Υποδομών – Διαμονής, υπεύθυνο για την δημιουργία hotspot και κέντρων υποδοχής. Στον τομέα των υποδομών ακολουθήθηκε η πρακτική να παρακολουθηθούν οι τοπικοί εργολάβοι, που είχαν ήδη ξεκινήσει εργασίες, αλλά και η δημιουργία νέων υποδομών από τον Μηχανικό κλάδο του Στρατού Ξηράς, με την βοήθεια της Πολεμικής Αεροπορίας. (Καμμένος, 2016). Η στελέχωση του περιλαμβάνει έναν αξιωματικό είτε από το Όπλο του Μηχανικού, εάν ανήκει στον Στρατό Ξηράς, είτε από την ειδικότητα του Μηχανικού και Μηχανικού Εγκαταστάσεων για το Πολεμικό Ναυτικό και Αεροπορία (ΦΕΚ Β’ 648/2016).
Συνολικά, η Ελλάδα αναδείχθηκε στην χώρα με την μεγαλύτερη εμπλοκή των ενόπλων δυνάμεων στο ζήτημα του μεταναστευτικού. Μέχρι το τέλος του 2015, το ΥΠ.ΕΘ.Α. διαχειριζόταν 45 δομές φιλοξενίας, και συνεισέφερε μέσω διασώσεων και προσφοράς εξοπλισμού. Από τις αρχές του 2016, το ΥΠ.ΕΘ.Α., με την συνδρομή 722 αξιωματικών και 4165 στρατιωτών, διέθεσε τέσσερα πρώην στρατόπεδα για την χρήση τους ως κέντρα μετεγκατάστασης, με χωρητικότητα για την φιλοξενία 4000 ατόμων στο Σχιστό του Πειραιά και στα Διαβατά Θεσσαλονίκης, και τα εναπομείναντα δύο στο Χέρσο και στη Νέα Καβάλα (Κουλιουμπής, 2017).
Επιπρόσθετα, το ΥΠ.ΕΘ.Α. ανέλαβε την δημιουργία πέντε hot spot σε Σάμο, Χίο, Λέσβο, Κω και Λέρο. Τα ΚΕ.Π.Υ. και τα Κ.Υ.Τ., καθώς και 47 δομές φιλοξενίας εκ των οποίων επτά είναι πρώην στρατόπεδα, έχουν κατασκευαστεί και διαχειριστεί από τις ένοπλες δυνάμεις (Κουλιουμπής, 2017).
Εξίσου σημαντική αποδείχθηκε η συνδρομή της FRONTEX. Η FRONTEX, ως Ευρωπαϊκός Οργανισμός Συνοριοφυλακής και Ακτοφυλακής, ενίσχυσε την αποστολή POSEIDON στην Ελλάδα, και συγκεκριμένα στο Αιγαίο και στον Έβρο ποταμό, η οποία δρούσε από το 2011 ως Joint Operation POSEIDON Sea. (Λιαργκόβας & Παπαγεωργίου, 2021). Αναλυτικότερα, η επιχείρηση POSEIDON χαρακτηρίζεται ως η μεγαλύτερη σε έκταση αποστολή της FRONTEX, με την συνδρομή 26 κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της ζώνης Σένγκεν. (Υπουργείο Εξωτερικών, Μόνιμη Αντιπροσωπεία στην Ε.Ε., 2017). Η δραστηριοποίηση της αποστολής POSEIDON, εστίαζε, σε αρχικό στάδιο, σε συνοριακά ζητήματα, που αφορούσαν την παράνομη διακίνηση όπλων, πλαστών εγγράφων αλλά και ναρκωτικών ουσιών (Savage & Siter, 2018).
Το 2015, εν όψει της μεταναστευτικής κρίσης, η FRONTEX μέσω της επιχείρησης POSEIDON, ενίσχυσε την Ελλάδα με εξοπλισμό για την διάσωση και επιτήρηση στα σύνορα, καθώς και με προσωπικό υπεύθυνο για την διερμηνεία και την ταυτοποίηση των προσφύγων (Savage & Siter, 2018). Το 2016, η FRONTEX διέθεσε επιπρόσθετα 700 αξιωματικούς για την επιτήρηση των συνόρων και την ταυτοποίηση των εισερχόμενων μεταναστών. Τα σκάφη που προσφέρθηκαν από την FRONTEX, αξιοποιήθηκαν για την διάσωση 40.413 μεταναστών και προσφύγων στο Αιγαίο (FRONTEX, 2016).
Συνοψίζοντας, η προσφυγική κρίση του 2015-2016, αποτέλεσε μια σημαντική πρόκληση που χρειάστηκε να αντιμετωπίσει το Ελληνικό κράτος ειδικότερα, αλλά και η Ευρώπη γενικότερα. Στην Ελλάδα, η μετατόπιση της διαχείρισης του προσφυγικού ζητήματος στις ένοπλες δυνάμεις ανέδειξε την ευελιξία τους, αλλά και τις οργανωτικές τους ικανότητες, μέσα από την συνδρομή του ΚΕ.Σ.Ο.Δ.Π.. Εξίσου αξιοσημείωτο ρόλο διαδραμάτισε η συνδρομή του ευρωπαϊκού οργάνου της FRONTEX.
Βιβλιογραφία:
Λιαργκόβας, Π., & Παπαγεωργίου, Χ. (2021). Το Ευρωπαϊκό Φαινόμενο: Ιστορία, Θεσμοί, Πολιτικές (3η έκδοση). Εκδόσεις Τζιόλα.
Ακαδημαϊκές πηγές:
Κασιμάτη, Ε., & Παναγιωτοπούλου, Ρ. (2018). Μεταναστευτικές και προσφυγικές ροές στην Ελλάδα την περίοδο 2015-2017: Μια περιγραφική καταγραφή. Οικονομικές Εξελίξεις, 2018(35), 92–109. Διαθέσιμο σε: https://www.kepe.gr/wp-content/uploads/2018/03/B.3.pdf
Κουλιουμπής, Α. (2017). Η εμπλοκή των Ευρωπαϊκών Ενόπλων Δυνάμεων στο μονοπάτι της προσφυγικής κρίσης από το Χαλέπι στο Βερολίνο. Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος. Εθνικό & Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Διαθέσιμο σε: https://pergamos.lib.uoa.gr/uoa/dl/object/1332528/file.pdf
Σιδηροπούλου, Α. (2018). Ο αναπάντεχος ρόλος των Ενόπλων Δυνάμεων εν όψει προσφυγικών ροών 2014-2016. Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών. Πανεπιστήμιο Μακεδονίας. Διαθέσιμο σε: https://dspace.lib.uom.gr/bitstream/2159/21963/3/SidiropoulouAlexiaMsc2018.pdf
Gallegos Torres, K. (2023). The 2015 refugee inflow and concerns over immigration. European Journal of Political Economy, 78(C). Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1016/j.ejpoleco.2022.102323
Savage, J., & Siter, J. (2018). Institutional Budgetary Challenges in the EU caused to the EU by the refugee crisis: Part 2. Jean Monnet Chair in European Budgetary Governance, University of Macedonia. https://jeanmonnetchair.eubga.uom.gr/wp-content/uploads/2018/09/Institutional-Budgetary-Challenges-in-the-EU-caused-to-the-EU-by-the-refugee-crisis-part-2.pdf
Πρωτογενείς πηγές:
Ελληνική Κυβέρνηση. (2017). Προσφυγική Κρίση 2015-2016. Διαθέσιμο σε: https://www.government.gov.gr/wp-content/uploads/2017/04/gr_fact_sheet_refugee_feb2017.pdf
Καμμένος, Π. (2016). Εισαγωγική ομιλία ΥΕΘΑ Πάνου Καμμένου στη συνέντευξη Τύπου για το μεταναστευτικό. Υπουργείο Εθνικής Άμυνας. Διαθέσιμο σε: https://www.mod.mil.gr/eisagogiki-omilia-yetha-panoy-kammenoy-sti-synenteyxi-typoy-gia-metanasteytiko-2/
Κοινή Υπουργική Απόφαση Φ.000/8/245258/Σ.37/10.3.2016. Σύσταση Κεντρικού Συντονιστικού Οργάνου Διαχείρισης Προσφυγικής Κρίσης (ΚΕ.Σ.Ο.Δ.Π.). Φύλλο Εφημερίδας της Κυβερνήσεως, Τεύχος Β’, Αρ. 648/11.03.2016. Διαθέσιμο σε: https://www.e-nomothesia.gr/kat-enoples-dynameis/koine-upourgike-apophase-ph000-8-245258-s37-2016.html
Υπουργείο Εξωτερικών, Μόνιμη Αντιπροσωπεία στην Ε.Ε. (2017). Ευρωπαϊκός Χώρος Δικαιοσύνης, Ελευθερίας και Ασφάλειας. Υπουργείο Εξωτερικών. https://www.mfa.gr/brussels/monimi-antiprosopeia-ee/ellada-sten-ee/europaikos-khoros-dikaiosunes-eleutherias-kai-asphaleia.html?page=6
Frontex (2016). Joint Operation Poseidon (Greece). Διαθέσιμο σε: https://www.frontex.europa.eu/media-centre/news/news-release/joint-operation-poseidon-greece–Ufycvj
Πηγή εικόνας:
Σιδέρη, Γ. (2025). Πώς και πού εμπλέκει το μεταναστευτικό τις ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις: Κλειστές δομές σε τρία στρατόπεδα και συνεχής επαγρύπνηση στο Λιβυκό Πέλαγος. Hellas Journal. Διαθέσιμο σε: https://hellasjournal.com/2025/07/pos-kai-pou-eblekei-to-metanasteftiko-tis-enoples-dynameis-kleistes-domes-kai-epagrypnisi-sto-livyko/