Του Ευάγγελου Παππά
Από την πρώτη του θητεία το 2016 μέχρι και την επανεκλογή του το 2024, ο τωρινός πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, θεωρείται ως μια διχαστική μορφή στο πολιτικό προσκήνιο των Ηνωμένων Πολιτειών, εξουσιάζοντας ως ένας μείζον απρόβλεπτος παράγοντας στον εξωτερικό τομέα και προωθώντας μια ατζέντα συντηρητικών και αντιδημοκρατικών στόχων στον εσωτερικό τομέα της χώρας του. Δεν είναι μικρό το ποσοστό των ανθρώπων που αντικρίζει στο πρόσωπό του τα σκοτεινά χαρακτηριστικά των φασιστικών ηγετών του μεσοπολέμου που βύθισαν την ανθρωπότητα στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ωστόσο η ιστορία της ανθρωπότητας δεν αρχίζει ούτε κατά την περίοδο του μεσοπολέμου, ούτε με την έναρξη του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Τα ολοκληρωτικά καθεστώτα έχουν προηγούμενο ύπαρξης που αγγίζει χρονολογικά την θεμελίωση της ανθρώπινης πολιτικής συγκρότησης. Τα φασιστικά καθεστώτα αποτελούν προϊόν μετεξέλιξης παρελθοντικών ολοκληρωτικών μορφών εξουσίας με την εισαγωγή νέων ιδεολογικών στοιχείων, όπως του εθνικισμού (Sternhell, Sznajder, & Asheri, 1994). Διαχρονικά, η επικρατέστερη ολοκληρωτική μορφή εξουσίας του παρελθόντος ήταν αυτή της απόλυτης μοναρχίας, η οποία έχει επιβιώσει στις μέρες μας ως βασιλευόμενη δημοκρατία σε ορισμένα κράτη με εκτενές μοναρχικό παρελθόν (Κολιόπουλος, 2001). Επομένως, είναι άξιο διαβούλευσης το ζήτημα ύπαρξης σημαντικών ομοιοτήτων της διοίκησης Τραμπ, όχι με τα φασιστικά καθεστώτα του 1930-1940, αλλά με τις απόλυτες μοναρχίες των προηγούμενων αιώνων.
Αρχικά, είναι ευρέως γνωστό στην ιστορία το «ελέω θεού» δικαίωμα των ευρωπαϊκών μοναρχιών στην εξουσία, το οποίο θεσμοθετήθηκε για πρώτη φορά υπό τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό τον Μέγα, μολονότι η ιδεολογία ύπαρξης υπερφυσικής διασύνδεσης αυτοκράτορα-θεού παρουσιάζεται και προγενέστερα, και υιοθετήθηκε αργότερα από την δυναστεία των Καρολιδών της Φραγκίας εγκαινιάζοντας έτσι την είσοδο του θεολογικοπολιτικού αυτού δικαιώματος στον ευρωπαϊκό χώρο (Ostrogorsky, 2012). Έκτοτε, η ιστορική πορεία της ευρωπαϊκής μοναρχίας απέκτησε μια άρρηκτη ταύτιση με τον συγκεκριμένο όρο σε τέτοιο βαθμό που η μοίρα τους ήταν πλέον αλληλένδετη.
Η κυριαρχία των μοναρχιών και του θεϊκού δικαιώματός τους στην εξουσία παρέμεινε αδιάβλητη στην διάρκεια των αιώνων μέχρι και την άνθηση του διαφωτισμού. Με την άνοδο του ορθολογισμού και την εκ θεμελίων αμφισβήτηση της μοναρχίας ως αποτελεσματικής μορφής εξουσία, τόσο κατά την διάρκεια του αιώνα των επαναστάσεων (18ος αιώνας με αρχές 19ου), όσο και μεταγενέστερα υπό την μορφή διαφόρων έκρυθμων γεγονότων (Άνοιξη των Λαών του 1848, πτώση ή συνταγματοποίηση απόλυτα μοναρχικών καθεστώτων), η μοναρχία ως θεσμός στον ευρωπαϊκό χώρο σταδιακά εκδημοκρατικοποιήθηκε κυρίως μέσω της εισαγωγής φιλελεύθερων αρχών και δημοκρατικών θεσμών. Σε κάποιες άλλες χώρες όμως, όπως η Γερμανία, η Αυστροουγγαρία και η Ρωσία, το κίνημα της αντεπαναστάσεως, που αποτελούσε ένα ρεύμα συντηρητισμού και παλιγγενεσίας των θεσμών της απόλυτης μοναρχίας, υπήρξε δριμύ και οι μεταρρυθμίσεις ανεστάλησαν παραμένοντας έρμαια των εξωτερικών ή εσωτερικών κρίσεων. Σε αυτές τις χώρες χρειάστηκε η επέλαση του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου για να σφραγιστεί η ταφόπλακα της απόλυτης μοναρχίας και κατ’ επέκταση του «ελέω θεού» δικαιώματος στην εξουσία (Gildea, 2020).
Ερχόμενοι στο σήμερα, μπορούμε να διαπιστώσουμε ένα άλλαι παρά ποτέ κίνημα «αντεπανάστασης» να αναδύεται στις Ηνωμένες Πολιτείες το οποίο φαίνεται να προσωποποιείται υπό την μορφή του Ντόναλντ Τραμπ. Η μαχητικότητα του τωρινού προέδρου έναντι των συνταγματικών θεσμών του ένδοξου για την δημοκρατική του ιστορία κράτους των ΗΠΑ (Riccardi, 2025), καθώς και η προσωποπαγής συγκέντρωση εξουσιών και διαδικασιών λήψης αποφάσεων εντός του ρεπουμπλικανικού κόμματος (Cortellessa, 2024), το οποίο εντός της τελευταίας δεκαετίας έχει περιέλθει υπό τον πλήρη έλεγχο του Ντόναλντ Τραμπ, συνιστούν φαινόμενα ενδεικτικά ενός πολιτικού μαρασμού και κομματικού συγκεντρωτισμού. Η σχεδόν ολοκληρωτική εξάλειψη των εσωκομματικών αντιπάλων του Τραμπ, με την εξαίρεση ελαχίστων υποτιθέμενων αντιπολιτευόμενων μορφών στις εσωτερικές εκλογικές διαδικασίες, συνδυάζεται με την κυριαρχία των Ρεπουμπλικανών στα δύο νομοθετικά σώματα, το Κογκρέσο και τη Γερουσία, ενισχύοντας ακόμη περισσότερο τη κεντρομόλο δυναμική του ρεπουμπλικανικού συστήματος εξουσίας.
Παράλληλα παρατηρούνται έντονες τάσεις οπισθοδρόμησης σε θεμελιώδη νομοθετικά πεδία, οι οποίες όμως λόγω της πρόσφατης ρεπουμπλικανικής πολιτικής ισχύος δύνανται να υιοθετηθούν στο νομοθετικό πλαίσιο της ομοσπονδίας, όπως το δικαίωμα στην άμβλωση, η πρόσβαση στην υγεία και την εκπαίδευση, καθώς και οι ελευθερίες του λόγου και του τύπου (Prokop, 2024). Η πολιτική αυτή συμπληρώνεται από έναν κηρυγμένο, σχεδόν εμμονικό, «πόλεμο» κατά της παράνομης μετανάστευσης, με την υιοθέτηση μέτρων που ενίοτε αγγίζουν τα όρια της συνταγματικής νομιμότητας (Walters, 2025). Όλα τα ανωτέρω συνθέτουν μια ενδοκρατική στρατηγική που υπονομεύει τις δημοκρατικές παραδόσεις και τον φιλελεύθερο χαρακτήρα των ΗΠΑ, παραδόσεις οι οποίες στο παρελθόν αποτελούσαν ακρογωνιαίο λίθο της ρεπουμπλικανικής ιδεολογίας με τον έντονο προσανατολισμό της στην υπεράσπιση των ατομικών ελευθεριών.
Η σημερινή παγκόσμια κοινή γνώμη τείνει να εξομοιώνει την διοίκηση του Ντόναλντ Τραμπ με τα φασιστικά και ολοκληρωτικά καθεστώτα που κυριάρχησαν στο πολιτικό πεδίο της Ευρώπης κατά την δεκαετία του 1930 με 1940. Σαφώς, ως κοινά χαρακτηριστικά τους θα μπορούσαν να θεωρηθούν η ύπαρξη μιας «χαρισματικής» ηγετικής φιγούρας με προσωποπαγή μορφή διαχείρισης της εξουσίας, καθώς επίσης και η άκριτη υιοθέτηση των αποφάσεων της κεντρικής ηγεσίας χωρίς ενστάσεις, τουλάχιστον από την κομματική βάση (Babones, 2018). Η θρησκολατρεία του «χαρισματικού» ηγέτη από τις μάζες και η εξαπόλυση διώξεων σε βάρος μειονοτικών ομάδων αποτελούν εξίσου κοινές ιδιότητες τόσο των οπαδών του Ντόναλντ Τραμπ, όσο και των υποστηρικτών φασιστικών ηγετών του 1930-1940. Και στις δύο περιπτώσεις είναι επίσης ορατή η ύπαρξη μιας πολιτικής ελίτ πλήρως υποταγμένης στον ηγέτη η οποία, από καίριες θέσεις, ηγείται των προσπαθειών συστηματικής καλλιέργειας και διοχέτευσης προπαγάνδας για την χειραγώγηση της κοινής γνώμης. Φυσικά, η επιδίωξη υπερβολικά φιλόδοξων επεκτατικών στόχων στο εξωτερικό δεν μπορεί να απουσιάζει από το δόγμα κάθε ποπουλιστικής ηγεσίας, η οποία προσβλέπει στην λαϊκή νομιμοποίηση μέσω της επιβολής της στρατιωτικής πυγμής στην διεθνή σφαίρα (Babones, 2018).
Στην πραγματικότητα όμως, πολλά από τα παραπάνω χαρακτηριστικά των ολοκληρωτικών καθεστώτων είχαν ήδη τεθεί σε εφαρμογή από τις παραδοσιακές μοναρχίες των προηγούμενων αιώνων, οι οποίες ευνοούσαν την συγκέντρωση των εξουσιών στα χέρια ενός κεντρικού προσώπου, με δεδομένη την υποταγή του συνόλου του λαού ανεξαιρέτως, και λογοδοτώντας μόνο στον θεό (Κολιόπουλος, 2001).
Εντούτοις, τα κυρίαρχα φασιστικά και ολοκληρωτικά καθεστώτα του 1930 δεν διατηρούσαν την θρησκεία στον πυρήνα της πολιτικής τους, και σε αυτό το σημείο έγκειται η ειδοποιός διαφορά της πολιτικής Τραμπ με τα φασιστικά πολιτικά μορφώματα , στην οποία πολλές φορές δεν δίνεται η απαιτούμενη σημασία (Sternhell, Sznajder, & Asheri, 1994). Αυτή η ειδοποιός διαφορά συνίσταται στην διαρκή και στοχευμένη επίκληση στον θεό από μέρους του Τραμπ, παρά το γεγονός ότι στις Ηνωμένες Πολιτείες ο διαχωρισμός κράτους και εκκλησίας υφίσταται ανέκαθεν λόγω της πληθώρας των θρησκευτικών πεποιθήσεων ανάμεσα στους Αμερικανούς. Στοχεύοντας στην θρησκευτική νομιμοποίηση των πολιτικών του πράξεων και του ιδίου, ο πρόεδρος των ΗΠΑ αποκαλεί συχνά τον εαυτό του ως θεόσταλτο και το έργο του ως έργο του θεού, ενισχύοντας περαιτέρω την «θεοποίηση» του και ξεπερνώντας τα όρια της θρησκολατρείας του ίδιου στο εσωτερικό του κόμματός του.
Η θεϊκή υπόσταση που επιδιώκει να προσδώσει στον εαυτό του ο Ντόναλντ Τραμπ αποδεικνύεται εμφατικά από μια σειρά περιστατικών. Από τα πιο χαρακτηριστικά γεγονότα λογίζονται η πώληση βιβλίων της Καινής Διαθήκης υπογεγραμμένες από τον ίδιο ώστε να χρηματοδοτήσει τους δαπανηρούς δικαστικούς του αγώνες (Looker, 2024) καθώς και η διάσωσή του από τον θεό για να κάνει την Αμερική σπουδαία ξανά, όπως ανέφερε ο ίδιος κατά την ομιλία της ορκωμοσίας του μετά την απόπειρα δολοφονίας που υπέστη (Kruse, 2025). Ασφαλώς, η θέσπιση του ‘White House Faith Office’ (White House, 2025) και η πρόσφατη ανάρτησή του Ντόναλντ Τραμπ ότι βρίσκεται «σε αποστολή από τον θεό και τίποτα δεν μπορεί να σταματήσει αυτό που έρχεται» (The Economic Times, 2025) δεν φαίνεται να υστερούν από την θεολογική χροιά που επιθυμεί να προσδώσει στην πολιτική του δράση ο τωρινός πρόεδρος των ΗΠΑ.
Όλα τα παραπάνω εύλογα προσιδιάζουν στο «ελέω θεού» δικαίωμα που χρησιμοποιούσαν αδιαλείπτως οι μοναρχικές ηγεσίες στο διάβα των αιώνων για να προωθούν τις προσωπικές τους πολιτικές και τα δυναστικά τους συμφέροντα. Με θρησκευτική εδραίωση, οι Ευρωπαίοι μονάρχες διεξήγαγαν ολοκληρωτικό πόλεμο στις πάσης φύσεως μεταρρυθμίσεις που απειλούσαν ή φαινόταν να απειλούν τα προσωπικά τους συμφέροντα, στις παραχωρήσεις κάθε λογής δικαιωμάτων προς τον λαό που εξουσίαζαν με σιδηρά πυγμή, νεμόμενοι την εξουσία τους με έναν κύκλο ευνοούμενών τους με σκοπό την υπέρτερη θρέψη του προσωπικού τους οφέλους έναντι της συνολικής προόδου της κοινωνίας, όπως πρεσβεύουν οι ορθολογιστικές αρχές του διαφωτισμού στην πολιτική (Gildea, 2020). Βέβαια, υπήρξαν και στιγμές όπου ο Ντόναλντ Τραμπ ενήργησε στην πολιτική του καριέρα ως καθώς πρέπει δημοκρατικά εκλεγμένος ηγέτης ενός σύγχρονου δυτικού κράτους αντί ως ευρωπαίος απόλυτος μονάρχης. Ως τέτοιες στιγμές θα μπορούσαν να θεωρηθούν οι επιτυχίες του στις προεδρικές εκλογές του 2016 και του 2024, επιτυχίες κατά τις οποίες ενστερνίστηκε το δημοκρατικό ήθος του αμερικανικού λαού ο οποίος τον εξέλεξε. Σαφώς δεν μπορεί να λεχθεί το ίδιο για τις εκλογές του 2020 όπου η δημοκρατία «νοθεύτηκε» και του αφαιρέθηκε με μη νόμιμες μεθόδους η εξουσία, σύμφωνα με τον ίδιο (Cheney, Woodruff, 2020, Politico).
Τοποθετημένοι επί του παρόντος, η παγκόσμια κοινή γνώμη έχει καταστεί θιασώτης μιας «αντεπαναστατικής» πολιτικής του απροκάλυπτα πλέον ελέω θεού αυτοκράτορα των Αμερικανών Ντόναλντ Τραμπ, ο οποίος, καταστρέφοντας εκ θεμελίων την πολιτική και νομοθετική πρόοδο ετών, υπόσχεται την επιστροφή στο ένδοξο παρελθόν της μεγαλοσύνης των ΗΠΑ, με επικεφαλής τον ίδιο ως νέο πατέρα του έθνους και με ακόμη μεγαλύτερο κύρος από τον ίδιο τον Τζορτζ Ουάσινγκτον (WAAY 31 News, 2025). Η υπόσχεση αυτή όμως μέλλει να αποτελέσει μια μεγαλειώδης πλανώμενη σκιά στις προσπάθειες αναστολής της επικείμενης παρακμής των ΗΠΑ , η οποία πιθανολογείται να είναι το καθοριστικό και αμετάκλητο πλήγμα για την πτώση της αμερικανικής αυτοκρατορίας στην ιστορική άβυσσο των μεγάλων δυνάμεων.
Εν κατακλείδι, το βέβαιο είναι πως υπάρχουν ομοιότητες της διακυβέρνησης του Ντόναλντ Τραμπ με την διακυβέρνηση ηγετών όπως ο Χίτλερ και ο Μουσολίνι, όμως δεν είναι αρκετές για να καθορίσουν τον Τραμπ ως έναν φασιστικού τύπου ηγέτη. Αντιθέτως, παρόλο που οι ΗΠΑ δεν διέθεταν ποτέ μοναρχικό πολίτευμα, φαίνεται να αποκτούν τώρα με την επανεκλογή Τραμπ, ο οποίος πέρα από τις απολυταρχικές ιδιότητες που χαρακτηρίζουν την ηγεσία του και εύλογα δύνανται να θεωρηθούν μοναρχικής προέλευσης, έχει καταστήσει τον εαυτό του ως εκλεκτό του θεού και κατ’ επέκταση βασιλικότερο του βασιλέως.
Πηγές:
Babones S. (2018). The new authoritarianism: Trump, populism, and the tyranny of experts. Polity Press.
Gildea, R. (2020). Οδοφράγματα και Σύνορα, Η Ιστορία της Ευρώπης 1800-1914. Αγγελική Πάνου (Μετάφραση). Εκδόσεις Πεδίο. (Original work published 1987).
Κολιόπουλος, Ι. (2001). Νεώτερη Ευρωπαϊκή Ιστορία 1789-1945. Εκδόσεις Βάνιας.
Ostrogorsky, G. (2012). Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους (Ά τόμος). Ιωάννης Παναγόπουλος (Μετάφραση). Εκδόσεις Πατάκη. (Original work published 1963).
Sternhell Z., Sznajder M., Asheri M. (1994). The birth of fascist ideology: From cultural rebellion to political revolution. Princeton University Press.
Weber M. (2019). Η πολιτική ως κάλεσμα και επάγγελμα. Κώστας Κουτσουρέλης (Μετάφραση). Εκδόσεις Δώμα. (Original work published 1919).
The White House. (2025). Establishment of the White House Faith Office. Διαθέσιμο σε: https://www.whitehouse.gov/presidential-actions/2025/02/establishment-of-the-white-house-faith-office/
Cheney K., Woodruff B. (2020). Trump’s latest about-face: He now says 2020 election was ‘long over’. Politico. Διαθέσιμο σε: https://www.politico.com/news/2024/01/12/trump-2020-election-legal-00135230
Cortellessa E. (2024). How Trump took over the 2024 GOP primary. TIME. Διαθέσιμο σε: https://time.com/6555904/donald-trump-gop-primary-2024
Kruse, M. (2025). God, Trump, and the aftermath of an assassination attempt. Politico Magazine. Διαθέσιμο σε: https://www.politico.com/news/magazine/2025/05/30/trump-god-messiah-assassination-attempt-00362322
Looker, R. (2024). Trump rhetoric fuels division, critics warn. BBC News. Διαθέσιμο σε: https://www.bbc.com/news/articles/cp8nv5384rmo
Prokop A. (2024). Project 2025 is a roadmap to banning abortion in America. Vox. Διαθέσιμο σε: https://www.vox.com/politics/373485/project-2025-abortion-ban-trump-comstock-mifepristone
Riccardi N. (2025). Trump’s agenda threatens democracy, scholars warn. Associated Press. Διαθέσιμο σε: https://apnews.com/article/trump-democracy-autocrats-authoritarian-constitution-threat-542ac437a58880e81c052f8f2df1643f
The Economic Times. (2025). Nothing can stop what is coming: Trump says he’s on ‘mission from God’ after US court blocks his tariffs. Διαθέσιμο σε:
Walters J. (2025). Denied, detained, deported: The faces of Trump’s immigration crackdown. The Guardian. Διαθέσιμο σε: https://www.theguardian.com/us-news/2025/apr/28/trump-immigration-people-detained-deported-cases
WAAY 31 News. (2025) Donald Trump claims presidency more successful than George Washington’s during address to Congress. Διαθέσιμο σε:
Η εικόνα λήφθηκε από την ανάρτηση του Τραμπ: https://truthsocial.com/@realDonaldTrump/114588777076099501