Γράφει η Ολυμπία Τριανταφύλλου
Η Françoise Tulkens, πρώην δικαστής στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ), επεσήμανε ότι «δεν πρέπει να είναι κανείς ούτε αισιόδοξος ούτε απαισιόδοξος στον τομέα των δικαιωμάτων του ανθρώπου, διότι τα δικαιώματα του ανθρώπου είναι δικαιώματα επαγρύπνησης» (Tulkens, 2013). Η υπογραφή της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) το 1950 αποτελεί την απαρχή του ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος για το ζήτημα. Την κεφαλαιώδη σημασία της εν λόγω σύμβασης αναδεικνύει ο ρόλος της ως θεσμικό πλαίσιο, εντός του οποίου εκτυλίσσεται η ευρωπαϊκή δημόσια τάξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (Ματθίας, 1999).
Η προσχώρηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης (εφεξής ΕΕ) στην ΕΣΔΑ θα κλείσει περισσότερα από σαράντα χρόνια συζητήσεων. Αυτή η συζήτηση ξεκίνησε για πρώτη φορά στα τέλη της δεκαετίας του 1970, υπό το τότε καθεστώς των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Η ένταξη, τα πλεονεκτήματα και οι συνέπειες της προσχώρησης συγκαταλέγονται στα «αγαπημένα θέματα συζήτησης» των ακαδημαϊκών (Jacqué, 2011). Καθοριστικό σταθμό στην πορεία αυτή αποτέλεσε η Συνθήκη της Λισαβόνα, η οποία προέβλεψε για πρώτη φορά ρητά στο άρθρο 6 παράγραφος 2 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΣΕΕ) τη νομική υποχρέωση της ΕΕ να προσχωρήσει στην ΕΣΔΑ. Παρά τη ρητή αυτή συνταγματική επιταγή, η διαδικασία συνάντησε σοβαρά δικαστικά εμπόδια (Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση, 2016, άρθρο 6 παρ. 2). Είναι γνωστό ότι το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (εφεξής ΔΕΕ) έκλεισε την πόρτα για την ένταξη δύο φορές με τη Γνωμοδότηση 2/94 και τη Γνωμοδότηση 2/13 (ΔΕΕ,1996; ΔΕΕ, 2014) Ειδικά η τελευταία γνωμοδότηση του Δεκεμβρίου 2014 έχει επικριθεί για το γεγονός ότι αντανακλά «μια υπερβολική αυτοπεποίθηση ότι η ΕΕ, υπό την ίδια τη διαχείριση του Δικαστηρίου, έχει ξεπεράσει τα πολιτικά και θεσμικά ελαττώματα που συνήθως δημιουργούν παραβιάσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων» (Isiksel, 2016). Για πολύ καιρό υπήρχε η πεποίθηση ότι η ένταξη θα ήταν δύσκολη ή θα είχε περιορισμένη προστιθέμενη αξία μετά την αρνητική Γνωμοδότηση 2/13 (Krommendijk 2018).
Η ολοκλήρωση του εγχειρήματος της προσχώρησης της ΕΕ στην ΕΣΔΑ θα επέφερε πολυεπίπεδες συνέπειες. Σε θεσμικό επίπεδο, σημαντική επίτπωση θα αποτελούσε η υπαγωγή των νομικών πράξεων της Ευρώπης στον έλεγχο μιας τρίτης βαθμίδας δικαιοδοσίας. Οι ενωσιακές πράξεις θα υπόκεινται δηλαδή σε έναν ευθύ και εξωτερικό έλεγχο, με δεσμευτική ισχύ (Περγαντής, 2023). Αυτό θα έχει ως αποτέλεσμα την ενδυνάμωση της αρχής του κράτους δικαίου, γεγονός που δύναται να οδηγήσει σε ουσιαστική αναβάθμιση τόσο του ενωσιακού όσο και του εθνικού επιπέδου προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Ιδιώτες με αξιώσεις έναντι των οργάνων της Ένωσης, υπό την προϋπόθεση ότι έχουν εξαντλήσει τα ένδικα μέσα ενώπιον του ΔΕΕ, θα δύνανται να προσφεύγουν στο ΕΔΔΑ σε περιπτώσεις παραβιάσεων των διατάξεων του ΕΣΔΑ κατά την εφαρμογή του ενωσιακού δικαίου (Κυριτσάκη, 2011). Επί της ουσίας, προάγεται η κοινή πορεία του Δικαστηρίου του Στρασβούργου (ΕΔΔΑ), του Δικαστηρίου της ΕΕ (ΔΕΕ) και των εθνικών δικαστηρίων των κρατών μελών. Η ισχυροποίηση και αναβάθμιση του συστήματος προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων εντός της ενωσιακής έννομης τάξης θα θέσει τέρμα στις κριτικές που ασκούνται εις βάρος της διεθνούς δράσης της Ένωσης στο πεδίο αυτό. Κατακρίνεται το γεγονός ότι, παρά τη δέσμευση των κρατών-μελών για προσήλωση στις αναπαλλοτρίωτες αξίες της κοινής ευρωπαϊκής κληρονομιάς, η υπακοή δεν είναι απόλυτη και καθολική στην πράξη (Πρεβεδούρου, 2015).
Ένας επιπλέον στόχος είναι η επίλυση του προβλήματος του καταλογισμού. Σε περιπτώσεις παραβίασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η απόδοση ευθύνης ανάμεσα σε ΕΕ και κράτη μέλη ορίζεται από τον μηχανισμό της παθητικής ομοδικίας (co-respondent). Με τον τρόπο αυτό, σε περιπτώσεις συντρέχουσων ή αλληλένδετων αρμοδιοτήτων, αποφεύγεται η αδυναμία προσδιορισμού του κατάλληλου καθ’ ου η προσφυγή. Παράλληλα, ο μηχανισμός αυτός διασφαλίζει ότι το ΕΔΔΑ δεν θα χρειαστεί να αποφανθεί το ίδιο για την εσωτερική κατανομή των αρμοδιοτήτων μεταξύ της ΕΕ και των κρατών μελών της. Τέλος, η προσχώρηση στοχεύει στην υποβολή των ευρωπαϊκών πράξεων (της ΕΕ ή των κρατών μελών) σε εξωτερικό έλεγχο. Βάσει της αρχής της ίσης μεταχείρισης, οι νομικές πράξεις της ΕΕ θα ελέγχονται από το ΕΔΔΑ ακριβώς όπως ελέγχονται και οι εθνικές πράξεις των υπολοίπων συμβαλλομένων μερών της ΕΣΔΑ (Πρεβεδούρου, 2015).
Η Γνωμοδότηση 2/13 του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου σχετικά με την προσχώρηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου έχει επιφέρει σοβαρό πλήγμα στις φιλοδοξίες της ΕΕ και του Συμβουλίου της Ευρώπης να θέσουν τις σχέσεις μεταξύ της Ένωσης και του συστήματος της Σύμβασης σε μια ασφαλή και επίσημη βάση (Πρεβεδούρου, 2015). Το Δικαστήριο έκρινε πολλές πτυχές του Σχεδίου Συμφωνίας Προσχώρησης ως «ασυμβίβαστες με τις Συνθήκες». Συνεπώς, η προσχώρηση δεν μπορεί να προχωρήσει όπως έχει προγραμματιστεί. Στην πραγματικότητα, το Δικαστήριο έχει εγείρει ορισμένα σοβαρά εμπόδια για οποιαδήποτε κίνηση προς την προσχώρηση και έχει υποστηριχθεί ότι το Άρθρο 6(2) ΣΕΕ, το οποίο επιβάλλει στην Ένωση την υποχρέωση προσχώρησης, είναι πλέον κενό γράμμα (ΔΕΕ, 2014).
Η πρώτη βασική νομική έλλειψη που το ΔΕΕ εντόπισε στο Σχέδιο Συμφωνίας Προσχώρησης αφορά στη δυσπιστία προς στους εσωτερικούς μηχανισμούς (ΔΕΕ, 2014). Δεδομένου ότι η ΕΕ είναι υπερεθνικός οργανισμός που λειτουργεί στο πλαίσιο ενός συστήματος εκτελεστικού ομοσπονδιακού συστήματος – όπου τα κράτη μέλη εφαρμόζουν κυρίως το δίκαιο της ΕΕ – η Συμφωνία Προσχώρησης εισήγαγε τον μηχανισμό συνεναγομένου. Αυτό επέτρεπε στην ΕΕ να συμμετάσχει σε μια υπόθεση του Στρασβούργου που αρχικά στρεφόταν κατά ενός κράτους μέλους (και αντίστροφα), εάν η διαφορά έθετε υπό αμφισβήτηση τη συμβατότητα του παράγωγου δικαίου της ΕΕ με την ΕΣΔΑ (Συμβούλιο της Ευρώπης, 2013; ΔΕΕ, 2014). Στο Σχέδιο Συμφωνίας προβλέπεται ότι σε περιπτώσεις που η προσφυγή στρέφεται κατά της ΕΕ, τα κράτη-μέλη μπορούν να καταστούν συνεναγόμενοι, αν η φερόμενη παραβίαση θέτει σε αμφισβήτηση τη συμβατότητα του πρωτογενούς δικαίου (των συνθηκών) με την ΕΣΔΑ (Συμβούλιο της Ευρώπης, 2013 Άρθρο 3 παράγραφος 2; ΔΕΕ, 2014). Όταν η προσφυγή στρέφεται κατά κράτους-μέλους, η ΕΕ μπορεί να παρέμβει ως συνεναγόμενος, αν ο ισχυρισμός του προσφεύγοντος αμφισβητεί τη συμβατότητα μιας διάταξης του ενωσιακού δικαίου που παράγεται με την ΕΣΔΑ (ΔΕΕ, 2014; Πρεβεδούρου, 2015).
Ωστόσο, το ΔΕΕ διατύπωσε αντιρρήσεις για το Άρθρο 3(5) της Συμφωνίας Προσχώρησης, το οποίο έδωσε στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΔΑ) την εξουσία να εξετάσει την ουσία του αιτήματος της ΕΕ να συμμετάσχει ως συνεναγόμενος. Το ΔΕΕ έκρινε ότι μια τέτοια εξέταση θα επέτρεπε απαράδεκτα σε ένα εξωτερικό δικαστήριο να ερμηνεύσει τους εσωτερικούς κανόνες της ΕΕ που διέπουν την κατανομή των εξουσιών μεταξύ της Ένωσης και των κρατών μελών της (ΔΕΕ, 2014).
Τελικά, η Γνωμοδότηση 2/13 αποκάλυψε μια σημαντική θεσμική ανησυχία. Το Δικαστήριο του Λουξεμβούργου επέδειξε μια βαθιά έλλειψη εμπιστοσύνης στην εσωτερική λειτουργία της δικής του έννομης τάξης και επέλεξε να προβάλει ένα εξωτερικό προστατευτικό φράγμα, δίνοντας προτεραιότητα στη συνταγματική κυριαρχία του νομικού συστήματος της ΕΕ έναντι της ενσωμάτωσής του στην ευρύτερη ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (Isiksel, 2016). Σημειωτέον ότι, αν και η αρνητική Γνωμοδότηση του ΔΕΕ λειτουργεί ως ένας ανασταλτικός παράγοντας της ολοκλήρωσης της προσχώρησης της ΕΕ στην ΕΣΔΑ, εντούτοις τα δύο δικαστήρια, το ΔΕΕ και το ΕΔΔΑ, απέχουν από τον ανταγωνισμό, επιδιώκοντας τη συμπληρωματική λειτουργία και τη σύγκλιση.
Μετά την αρνητική Γνωμοδότηση 2/13, το δικαστικό πλαίσιο προστασίας ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην ΕΕ συνεχίζει να ακροβατεί μεταξύ εξωτερικού δικαστικού ελέγχου και αυτονομίας του Δικαστηρίου του Λουξεμβούργου. Η σύγχρονη ακαδημαϊκή έρευνα εισάγει την νέα έννοια της «προαιρετικότητας» της ΕΣΔΑ στο δίκαιο της ΕΕ. Ο Callewaert (2025) τεκμηριώνει ότι παρά τη ρητή αναφορά στο άρθρο 52 παράγραφος 3 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, η ΕΣΔΑ αποτελεί την ελάχιστη εγγύηση προστασίας και παράλληλα, το ΔΕΕ στην πραγματικότητα αντιμετωπίζει την ΕΣΔΑ ως μια απλή «εργαλειοθήκη» και όχι ως δεσμευτική εγγύηση (Callewaert, 2025).
Με το αναθεωρημένο Προσχέδιο τον Μάρτιο 2023, θεραπεύτηκαν τα δικονομικά προβλήματα της Γνωμοδότησης 2/13. Το Σχέδιο Συμφωνίας Προσχώρησης του 2013 δεν περιείχε καμία διάταξη σχετικά με την εφαρμογή της αρχής της αμοιβαίας εμπιστοσύνης και της αμοιβαίας αναγνώρισης (ΔΕΕ, 2014). Η διαπραγμάτευση για το πώς αυτή η αρχή θα έπρεπε να αντικατοπτρίζεται στα σχέδια πράξεων προσχώρησης δεν ήταν εύκολη και συζητήθηκαν πολλές προτάσεις. Παρόλο που οι αντιπροσωπείες αναγνώρισαν την ίδια την αρχή, υπήρξε εξαρχής διαφωνία τόσο ως προς την τοποθέτηση αναφοράς στην αρχή όσο και ως προς την ίδια τη διατύπωση. Για παράδειγμα, η διαπραγματευτική ομάδα συζήτησε εάν ήταν απαραίτητο ένα διατακτικό άρθρο στο σχέδιο συμφωνίας ή εάν αυτό θα έπρεπε να τοποθετηθεί καλύτερα στην επεξηγηματική έκθεση ή σε δήλωση της ΕΕ και των κρατών μελών της (Callewaert, 2025; Council of Europe, 2023). Το αποτέλεσμα των διαπραγματεύσεων βρίσκεται στο άρθρο 6 του Σχεδίου Συμφωνίας Προσχώρησης του 2023. Το άρθρο ορίζει ότι η προσχώρηση στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν επηρεάζει την εφαρμογή της αρχής της αμοιβαίας εμπιστοσύνης εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ότι, στο πλαίσιο αυτό, τηρείται η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (Callewaert, 2025).
Ως προς το ζήτημα του συνεναγομένου, το Άρθρο 3 παράγραφος 5 του Σχεδίου Συμφωνίας του 2023 ορίζει ότι το ΕΔΔΑ διατηρεί την αρμοδιότητα να λαμβάνει την επίσημη απόφαση για την αποδοχή της ΕΕ ή των κρατών μελών της στη διαδικασία. Η ρύθμιση αυτή εναρμονίζεται με την πάγια αρχή ότι το Δικαστήριο του Στρασβούργου παραμένει ο κυρίαρχος των διαδικασιών του (Callewaert, 2025; Council of Europe, 2023). Διευκρινίζεται, εντούτοις, ότι το ΕΔΔΑ δεσμεύεται να κάνει δεκτό το σχετικό αίτημα, εφόσον η ΕΕ, κατόπιν δικής της αιτιολογημένης αξιολόγησης, καταλήξει στο συμπέρασμα ότι πληρούνται τα εκ του ενωσιακού δικαίου κριτήρια (Callewaert, 2025). Εάν η ΕΕ καταλήξει στο συμπέρασμα ότι τα κριτήρια δεν πληρούνται, το ΕΔΔΑ δεν μπορεί να δεχτεί την ΕΕ (ή το/τα κράτος/η μέλος/η της) ως συνεναγόμενο. Το Σχέδιο Συμφωνίας Προσχώρησης του 2023 περιλαμβάνει επίσης μια νέα διάταξη σχετικά με τη λήξη του μηχανισμού συνεναγομένου. Αυτό δεν εξετάστηκε ιδιαίτερα από το ΔΕΕ, αλλά θεωρήθηκε απαραίτητο για να αντικατοπτρίζει τη διάταξη σχετικά με την ενεργοποίηση του μηχανισμού συνεναγομένου (ΔΕΕ, 2014; Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2026).
Το κείμενο της Συμφωνίας Προσχώρησης (ΣΠ) αποτελούσε αντικείμενο μακρόχρονης διαπραγμάτευσης ως το 2023, οπότε και ολοκληρώθηκε. Αυτό σημαίνει ότι, αν η προσχώρηση τελεσφορήσει, οι αποφάσεις της ΕΕ θα τίθενται υπό τον έλεγχο του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΔΑ). Ωστόσο, το νέο πλαίσιο δεν περιλαμβάνει τη διαδικαστική διάσταση των προβλέψεων της ΣΠ, αλλά κυρίως τις δομικές πτυχές της, και ειδικότερα, την ένταξη της ΕΕ ως sui generis διεθνές νομικό πρόσωπο στο σύστημα της ΕΣΔΑ.
Εν κατακλείδι, η διαδικασία προσχώρησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) παραμένει ατελής. Ίσως το πραγματικό εμπόδιο δεν είναι ούτε τεχνικό ούτε διαδικαστικό, αλλά βαθιά συστημικό: η προσχώρηση της Ένωσης στην ΕΣΔΑ έχει καταστεί δομικά αδύνατη, επειδή η ΕΕ έχει εξελιχθεί σε μια μετασυνταγματική οντότητα που δεν μπορεί να ανεχθεί έναν παραδοσιακό έλεγχο που βασίζεται στα δικαιώματα. Η προσχώρηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην ΕΣΔΑ συνιστά κρίσιμο βήμα για την ενίσχυση της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων, αλλά ταυτόχρονα αναδεικνύει τα όρια της συνταγματικής αυτονομίας της ενωσιακής έννομης τάξης.
Βιβλιογραφικές Αναφορές
Βιβλία / Συλλογικοί Τόμοι
Isiksel, T. (2016). The Functional Constitution of Europe: A Theory of Constitutionalism Beyond the State. Oxford University Press. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198759072.001.0001
Κυριτσάκη, Ι. Α. (2011). Ανθρώπινα δικαιώματα και εξωτερικές σχέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Εκδόσεις Σάκκουλα.
Krommendijk, J. (2018). National Parliaments: Obstacles or Aid to the Impact of International Human Rights Bodies?. Στο M. Wind (Επιμ.), International Courts and Domestic Politics (σσ. 227–261). Cambridge University Press.
Mατθίας, Σ. (Επιμ.). (1999). Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου. Εκδόσεις Αντ. Ν. Σάκκουλα.
Περγαντής, Β. (Επιμ.). (2023). Η ευθύνη της Ένωσης στη διεθνή έννομη τάξη (Τόμος 2). Εκδόσεις Σάκκουλα.
Πρεβεδούρου, Ε. (2015). Η Προσχώρηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και η σχέση των δυο υπερεθνικών Δικαστηρίων. Σε Τιμητικός Τόμος για τα 50 χρόνια των Τακτικών Διοικητικών Δικαστηρίων. Εκδόσεις Σάκκουλα. Διαθέσιμο σε: https://www.prevedourou.gr/wp-content/uploads/2018/01/prevedourou-timitikos-tomos-taktikon-dikastirion-anatipo.pdf
Άρθρα από ακαδημαϊκές πηγές
Callewaert, J. (2025). Accession of the European Union to the European Convention on Human Rights: A Logical Response to the Optionality of the European Convention on Human Rights in EU Law. Revue trimestrielle des droits de l’homme, 1-14.
Jacqué, J.-P. (2011). The accession of the European Union to the European Convention on Human Rights and Fundamental Freedoms. Common Market Law Review, 48(4), 995–1023. Διαθέσιμο σε: https://kluwerlawonline.com/journalarticle/Common+Market+Law+Review/48.4/COLA2011041
Tulkens, F. (2013). Droits de vigilance, Entretien με την Françoise Tulkens, propos recueillis par Nicolas Hervieu. Revue des droits de l’homme (RDH), (3). Διαθέσιμο σε: http://revdh.revues.org/157
Πρωτογενείς πηγές
Council of Europe. (2023). Final Report of the DH-SYON-AD HOC Group (“46+1”) to the Steering Committee for Human Rights (CDDH), DG1(2023)01. Διαθέσιμο σε: https://rm.coe.int/report-to-the-cddh/1680aa9816
ΔΕΕ. (1996). Γνωμοδότηση 2/94 (Προσχώρηση της Κοινότητας στην ΕΣΔΑ), ECLI:EU:C:1996:140. Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=CELEX:61994CV0002
ΔΕΕ. (2014). Γνωμοδότηση 2/13 (Προσχώρηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην ΕΣΔΑ), ECLI:EU:C:2014:2454. Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=ecli%3AECLI%3AEU%3AC%3A2014%3A2454
Ευρωπαϊκή Επιτροπή. (2026). Αίτηση γνωμοδοτήσεως δυνάμει του άρθρου 218 παράγραφος 11 ΣΛΕΕ, υποβληθείσα στις 21 Νοεμβρίου 2025 από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή (Γνωμοδότηση 1/25), Υπόθεση C-760/25, OJ C/2026/275, 26.1.2026. Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=OJ:C_202600275
Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση (Ενοποιημένη έκδοση). (2016). Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, C 202/1. Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/teu_2016/oj/eng
Συμβούλιο της Ευρώπης. (2013). Σχέδιο Συμφωνίας Προσχώρησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προάσπιση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών. (2013). Διαθέσιμο σε: https://www.echr.coe.int/documents/d/echr/UE_Report_CDDH_ENG
Πηγή εικόνας
iEidiseis. (2025, 16 Ιουλίου). Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Διαθέσιμο σε: https://www.ieidiseis.gr/tag/eyropaiko-dikastirio-dikaiomaton-toy-anthropoy/