Γραφει η Μαριάνθη Ευαγγελία Τρανσβαλίδου
Ο Άγγλος συγγραφέας G.K. Chesterson στο βιβλίο του «Ο Αιώνιος Άνθρωπος» αναφέρει ότι «η τέχνη είναι η υπογραφή του ανθρώπου», προκειμένου να αναδείξει την πνευματική και διανοητική ανωτερότητα του ανθρώπινου είδους έναντι των ζώων. Αυτή η ρήση παρόλο που γράφτηκε ακριβώς πριν από έναν αιώνα, έρχεται ξανά στο προσκήνιο και είναι πιο επίκαιρη από ποτέ, ωστόσο με μία παραλλαγή. Πλέον, η σύγκριση δεν γίνεται μεταξύ του ανθρώπου και του ζώου, αλλά μεταξύ του ανθρώπου και της τεχνητής νοημοσύνης. Η τεχνητή νοημοσύνη έχει εισβάλει σε όλους τους τομείς, όπου ο άνθρωπος κυρίευε και όχι μόνο έχει μπορέσει να τον φτάσει, αλλά και να υπερισχύσει σε πολλούς από αυτούς. Ένας από αυτούς είναι ο χώρος της τέχνης και της πνευματικής δημιουργίας. Το παράδοξο, εν προκειμένω, είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη έρχεται να υπερισχύσει του ανθρώπου σε έναν τομέα όπου θεωρητικά μπορούν να ενταχθούν μόνο οι άνθρωποι, καθώς είναι οι μόνοι οι οποίοι διαθέτουν πνευματικές και διανοητικές ικανότητες. Ευλόγως, λοιπόν, δημιουργείται το ερώτημα, πώς γίνεται η τεχνητή νοημοσύνη να θεωρηθεί καλλιτέχνης, αλλά και πώς προστατεύονται οι καλλιτέχνες και οι δημιουργίες τους από την απειλή της κυριαρχίας της τεχνητής νοημοσύνης. Αυτά αποτελούν τα ερωτήματα που θα απαντηθούν στο εν λόγω άρθρο.
Η πνευματική ιδιοκτησία, δηλαδή η δημιουργία πρωτότυπου καλλιτεχνικού, λογοτεχνικού ή επιστημονικού έργου προστατεύεται μέσω των πνευματικών δικαιωμάτων. Υποκείμενο του δικαίου πνευματικής ιδιοκτησίας είναι ο δημιουργός (άρθρο 1, ν. 2121/1993). Ως δημιουργός, μέχρι σήμερα τουλάχιστον, νοείτο αποκλειστικώς φυσικό πρόσωπο το οποίο με την προσωπική του πνευματική εργασία δημιουργεί ή συμβάλλει στη δημιουργία ενός πρωτότυπου έργου τέχνης, λόγου, ή επιστήμης (Κουμάντος, Γ., 2003,). Ως αντικείμενο δικαίου, η πνευματική ιδιοκτησία θεμελιώνεται και προστατεύεται ως δικαίωμα στον νόμο 2121/1993. Ο δημιουργός βάσει του νόμου κατέχει το περιουσιακό και το ηθικό δικαίωμα. Αφενός, ως περιουσιακό δικαίωμα ορίζεται το δικαίωμα του δημιουργού να επιτρέπει την αναπαραγωγή, τη μετάφραση, την πώληση ή την εκμίσθωση του έργου του (άρθρο 3, ν.2121/1993). Αφετέρου, το ηθικό δικαίωμα επικεντρώνεται στην εξουσία του δημιουργού να αποφασίζει για τον τρόπο ή τον χρόνο δημοσίευσης του έργου του, για την δημόσια αναγνώριση του δημιουργήματός του και για την απαγόρευση κάθε είδους παραμόρφωσης ή περικοπής του έργου του (άρθρο 4, ν.2121/1993). Σημαντικό είναι να αναφερθεί το γεγονός ότι το ηθικό δικαίωμα ανήκει αποκλειστικά στον δημιουργό του έργου και μάλιστα παραμένει σε αυτόν ακόμα και μετά από τη μεταβίβαση του περιουσιακού δικαιώματος σε τρίτο (άρθρο 4, ν.2121/1993).
Το ερώτημα που έρχεται να απαντηθεί τώρα είναι αν η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αποτελέσει δημιουργό τέχνης, μέσω των διαφόρων προγραμμάτων τα οποία λαμβάνοντας από την πιο απλή μέχρι την πιο λεπτομερή εντολή μπορούν να δημιουργήσουν εξ ολοκλήρου ένα έργο τέχνης. Την απάντηση ήρθε να δώσει ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη, σύμφωνα με τον οποίο μόνο οι άνθρωποι μπορούν να ορίζονται ως δημιουργοί καλλιτεχνικών δημιουργημάτων και έργα που παράγονται εξ ολοκλήρου από μηχανές τεχνητής νοημοσύνης, χωρίς καμία ανθρώπινη παρέμβαση δεν μπορούν να προστατευθούν ως πνευματική ιδιοκτησία (AI Act- Κανονισμός 2024/1689). Επισημαίνεται ότι την εποχή όπου η τεχνητή νοημοσύνη έχει εισβάλλει στην καθημερινότητα του απλού πολίτη και σχεδόν του κάθε επαγγελματία, δεν γινόταν να μην εισβάλλει με τον ίδιο βίαιο τρόπο και στον χώρο της πνευματικής δημιουργίας. Έτσι, γίνεται αντιληπτό ότι επιτρέπεται και δεν αναιρεί την πνευματική προστασία η χρήση τεχνητής νοημοσύνης στη διαδικασία της δημιουργίας, ωστόσο, απαιτείται ο άνθρωπος να είναι αυτός που κάνει τις αποφασιστικές δημιουργικές επιλογές (Sergiy Barbashyn, AIPPI).
Ζήτημα εγείρεται, όχι μόνο ως προς τα έργα που θα δημιουργηθούν μέσω της τεχνητής νοημοσύνης, αλλά και ως προς την προστασία των ήδη υπαρχόντων. Ειδικότερα, τα υπάρχοντα έργα τέχνης έρχονται αντιμέτωπα με τον κίνδυνο της αντιγραφής, της ανεπιθύμητης επεξεργασίας ή αναπαραγωγής όπως, όμως και την ανέλεγκτη χρήση για εκπαίδευση μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης. Η διαδικασία κατά την οποία συγκεντρώνονται μεγάλες βάσεις δεδομένων μέσω εργαλείων και αλγορίθμων με σκοπό την συγκέντρωση πληροφοριών και την εκπαίδευση των μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης ονομάζεται εξόρυξη δεδομένων (άρθρο 8, ν. 4996/2022). Η εξόρυξη δεδομένων αποτελεί ένα σημείο τομής για τον χώρο της τεχνητής νοημοσύνης, καθώς συμβάλλει αποφασιστικά στη βελτίωση των παρεχόμενων πληροφοριών και τη βέλτιστη ανάλυση δεδομένων. Βασικό ερώτημα, το οποίο ακόμα και σήμερα δεν έχει απαντηθεί, είναι πώς γίνεται ευαίσθητα δεδομένα να προστατευθούν από τη διαδικασία της εξόρυξης και να μην χρησιμοποιηθούν για την εκπαίδευση των μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης. Τέτοια δεδομένα μπορεί να αφορούν εν προκειμένω καλλιτεχνικά έργα τα οποία έχουν ψηφιοποιηθεί και η νομική τους προστασία παραμένει μετέωρη στον ψηφιακό χώρο (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, 2025).
Η προστασία πνευματικών δημιουργημάτων στον ψηφιακό χώρο και στον χώρο της τεχνητής νοημοσύνης προστατεύονται από τον γενικό νόμο της πνευματικής ιδιοκτησίας, τον νόμο 2121/1993. Αναφορικά με την εκμετάλλευση καλλιτεχνικών έργων για την εκπαίδευση της τεχνητής νοημοσύνης, η νομική προστασία παρέχεται ετεροχρονισμένα και εκ των υστέρων λόγω των συνεχών τεχνολογικών εξελίξεων οι οποίες χρήζουν νομοθετικής ρύθμισης. Ο εν λόγω νόμος έρχεται σε άμεση εξάρτηση με τον νόμο 4996/2022, ο οποίος αναφέρεται στην εξόρυξη δεδομένων για την εκπαίδευση μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης. Πιο συγκεκριμένα, ο νόμος αυτός εναρμονίζεται πλήρως με την Ευρωπαϊκή Οδηγία 2019/790, η οποία ρυθμίζει την εξόρυξη δεδομένων και κειμένων. Η Ευρωπαϊκή Οδηγία ορίζει τις εξαιρέσεις για τις οποίες μπορεί να επιτραπεί η εξόρυξη δεδομένων, με βασικότερη εξαίρεση να αποτελούν τα ερευνητικά και πολιτιστικά ιδρύματα (άρθρο 3, Οδηγία 2019/790). Ειδικότερα, δεν δύναται να απαγορευθεί η μελέτη και αναπαραγωγή πνευματικών δημιουργημάτων για πολιτιστικούς και ερευνητικούς σκοπούς από τους αρμόδιους φορείς, ούτε και να υπάρξει κάποια ειδικότερη περιοριστική ρήτρα ως προς αυτό το δικαίωμα (Οργανισμός Πνευματικής Ιδιοκτησίας, 2023). Πέρα από τους ερευνητικούς και πολιτιστικούς σκοπούς, κάθε καλλιτεχνικό έργο το οποίο είναι νομίμως προσβάσιμο μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την εκπαίδευση μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης. Όπως είναι επόμενο, οι καλλιτέχνες μπορούν να προστατεύσουν τις δημιουργίες τους από την τεχνητή νοημοσύνη ακόμα και αν τα έργα τους είναι προσβάσιμα. Αυτό γίνεται με το δικαίωμα εξαίρεσης (opt-out), το οποίο επιτρέπει στους δημιουργούς να προστατεύσουν τα έργα τους, δηλώνοντας ότι δεν επιθυμούν την αξιοποίησή τους για εξόρυξη δεδομένων, πράγμα απαραίτητο για την εκπαίδευση μοντέλων τεχνητής νοημοσύνης (άρθρο 17, Οδηγία 2019/790). Μετά από οποιαδήποτε χρήση του δικαιώματος εξαίρεσης του δημιουργού, απαιτείται η ρητή του συναίνεση για την οποιαδήποτε αξιοποίησή του (Αρχή Προστασίας Δεδομένων).
Εν κατακλείδι, ο χώρος της πνευματικής ιδιοκτησίας αποτελεί έναν πολυδιάστατο και «ευαίσθητο» χώρο προστασίας του δικαίου. Η χρήση της νέας τεχνολογίας, των μηχανισμών και εργαλείων της τεχνητής νοημοσύνης, παρόλο που σηματοδοτούν μία τεχνολογική επανάσταση, αποτελούν συνάμα έναν κίνδυνο για τους καλλιτέχνες και τους δημιουργούς του 21ου αιώνα. Καθίσταται σαφές ότι σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο υπάρχει συζήτηση και μέριμνα για την προστασία των πνευματικών αγαθών από την αλόγιστη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης, ωστόσο στον αέρα παραμένει το ερώτημα αν τα ληφθέντα μέτρα επαρκούν για ολιστική νομική κάλυψη των δημιουργών και των έργων τους.
Βιβλία:
Κουμάντος Γ. (2003), Πνευματική Ιδιοκτησία, Εκδόσεις Σάκκουλα, σελ. 153.
Χριστοδούλου Κ. (2023), Δίκαιο Πνευματικής Ιδιοκτησίας, 2η Έκδοση, Νομική Βιβλιοθήκη, σελ. 40-44.
Πρωτογενείς Πηγές:
Νόμος 2121/1993. Διαθέσιμο σε: https://www.iprights.gr/nomothesia/25-2121-1993
Νόμος 4996/2022, Άρθρο 8. Διαθέσιμο σε: https://www.lawspot.gr/nomothesia/n-4996-2022/arthro-8-nomos-4996-2022-orismoi-tis-exoryxis-keimenon/
Karttuten S.K. (2025). Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Κοινοβουλευτικής Έρευνας, Η πνευματική ιδιοκτησία δημιουργημάτων της τεχνητής νοημοσύνης: Μια Ευρωπαϊκή Προσέγγιση. Διαθέσιμο σε: https://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document/EPRS_BRI(2025)782585
Άρθρα:
Barbashyn, S. (2025). Approaches to IP protection for works generated by artificial intelligence European standards. Association Internationale pour la Protection de la Propriété Intellectuelle. Διαθέσιμο σε:
Αρχή Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων. Δικαίωμα περιορισμού της Επεξεργασίας. Διαθέσιμο σε: https://www.dpa.gr/el/polites/gkpd/dikaiwma_periorismou_epexergasias
Οργανισμός Πνευματικής Ιδιοκτησίας. (2023). Βασικός Οδηγός για την Πνευματική Ιδιοκτησία. Διαθέσιμο σε: https://copyrightschool.gr/wp-content/uploads/vasikos.pdf
Εικόνα: