Γράφει η Ευστρατία Χαϊδευτού
Η απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (εφεξής ΕΔΔΑ) στην υπόθεση Duarte Agostinho κ.α. κατά Πορτογαλίας κ.α. αναδεικνύει σημαντικά ζητήματα ως προς τη σχέση της κλιματικής αλλαγής με τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ειδικότερα, η κρίση του Δικαστηρίου επικεντρώνεται στο παραδεκτό της προσφυγής, χωρίς να εισέρχεται στην ουσιαστική αξιολόγηση των προβαλλόμενων παραβιάσεων. Παρά το ενδιαφέρον που παρουσιάζει το σύνολο των ζητημάτων που εγείρονται, ο παρών σχολιασμός θα περιοριστεί στην εξέταση του ενδεχόμενου θεμελίωσης εξωεδαφικής δικαιοδοσίας των εναγομένων κρατών για παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων που προκαλούνται από διασυνοριακές περιβαλλοντικές ζημίες.
Ως προς τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης, θα πρέπει να αναφερθεί ότι στις 7 Σεπτεμβρίου 2020, ένας νεαρός ενήλικας και πέντε ανήλικοι Πορτογάλοι προσέφυγαν ενώπιον του ΕΔΔΑ κατά της Πορτογαλίας και 32 ακόμη κρατών. Με την προσφυγή τους, αναφέρθηκαν σε παραβίαση του δικαιώματος στη ζωή και στην προστασία της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής, αλλά και της απαγόρευσης απάνθρωπης μεταχείρισης (όπως τα σχετικά δικαιώματα ορίζονται στα αρ. 2, 8 και 3 ΕΣΔΑ, αντιστοίχως) (European Convention on Human Rights, 1950, Articles 2,3,8). Συγκεκριμένα, οι αιτούντες υποστήριξαν ότι διάφορες δραστηριότητες των εναγομένων κρατών, όπως μεταξύ άλλων η εκπομπή αερίων του θερμοκηπίου (GHG emissions), συνέβαλλαν στην κλιματική αλλαγή, με αποτέλεσμα την πρόκληση υψηλών θερμοκρασιών και των καταστροφικών πυρκαγιών στη χώρα διαμονής τους, την Πορτογαλία. Σύμφωνα με τους αιτούντες, τα φαινόμενα αυτά, που προξένησαν τον θάνατο πολλών συνανθρώπων τους, επηρέασαν άμεσα τη σωματική και ψυχική υγεία τους. Επίσης, υποστήριξαν ότι η κλιματική αλλαγή, στην οποία συνέβαλλαν τα εναγόμενα κράτη, έβλαπτε τόσο τους ίδιους, όσο και τα τέκνα που ενδεχομένως θα αποκτούσαν στο μέλλον.
Κατόπιν παράθεσης των επιχειρημάτων των διαδίκων, το ΕΔΔΑ αναφέρθηκε στις γενικές αρχές που διέπουν τη δικαιοδοσία των κρατών κατά το άρθρο 1 ΕΣΔΑ, όπως αυτές έχουν αποτυπωθεί μέσα από τη νομολογία του. Ειδικότερα, κατά την ερμηνεία του αρ. 1 ΕΣΔΑ, η δικαιοδοσία των κρατών είναι καταρχήν εδαφική (ΕCHR, 2001, par. 59; ECHR, 2018, par. 98), δηλαδή υπάγονται σε αυτήν όσοι βρίσκονται στην επικράτεια του εκάστοτε κράτους. Ωστόσο, το Δικαστήριο σημείωσε ότι η δυνατότητα θεμελίωσης εξωεδαφικής δικαιοδοσίας έχει παγίως αναγνωριστεί στη νομολογία του. Εξωεδαφική δικαιοδοσία του κράτους υφίσταται για ενέργειες που είτε πραγματοποιεί σε περιοχές εκτός της επικράτειάς του και τις οποίες ελέγχει αποτελεσματικά (εδαφικό κριτήριο) είτε εκτός επικράτειας επί προσώπων στα οποία ασκεί αποτελεσματικό έλεγχο (προσωπικό κριτήριο) (ΕCHR, 2022α, par. 559). Χαρακτηριστικό παράδειγμα εφαρμογής του προσωπικού κριτηρίου αποτελεί η περίπτωση σύλληψης ή κράτησης προσώπου από κρατικά όργανα εκτός της επικράτειας του κράτους, οπότε το πρόσωπο τελεί υπό την εξουσία και τον έλεγχό τους.
Στην περίπτωση που η ενέργεια του εκάστοτε κράτους έχει συνέπειες σε άτομα εκτός της επικράτειας του, απαιτούνται «εξαιρετικές περιστάσεις» (special features), προκειμένου να αποδειχθεί ότι τα άτομα αυτά πράγματι υπάγονται στη δικαιοδοσία του (ΕCHR, 2022β, par. 190). Επομένως, το Δικαστήριο αναζητά κάποιον «συνδετικό κρίκο» μεταξύ κράτους και ατόμου, ώστε να θεωρηθεί πως το δεύτερο υπάγεται στη δικαιοδοσία του πρώτου. Στο πλαίσιο αυτό, το ΕΔΔΑ υπενθύμισε ότι η ζημία που προκαλείται σε ανθρώπους που βρίσκονται εκτός της επικράτειας του κράτους και οφείλεται σε αποφάσεις του τελευταίου, δεν αρκεί καθαυτή προκειμένου να γίνει λόγος περί θεμελίωσης δικαιοδοσίας (ECHR, 2018, par.112; ΕCHR, 2022α, par. 559; ΕCHR, 2022β, par. 200).
Εν συνεχεία, το ΕΔΔΑ προέβη στην εξέταση της υπό κρίση υπόθεσης ως προς τη δικαιοδοσία των εναγομένων κρατών. Το Δικαστήριο διαπίστωσε, αρχικά, ότι οι αιτούντες υπάγονταν στη δικαιοδοσία του κράτους της Πορτογαλίας, καθώς βρίσκονταν στο έδαφός της. Όσον αφορά τα υπόλοιπα εναγόμενα κράτη, εξέτασε την πιθανότητα θεμελίωσης εξωεδαφικής δικαιοδοσίας και έκρινε ότι δεν υφίσταται με βάση το εδαφικό και το προσωπικό κριτήριο. Ταυτόχρονα, ελέγχοντας τη συνδρομή «εξαιρετικών περιστάσεων» ικανών να υπαγάγουν τους αιτούντες στη δικαιοδοσία των κρατών πλην της Πορτογαλίας, το ΕΔΔΑ σχολίασε ότι στη μέχρι τώρα νομολογία του δεν δύναται να εντοπιστούν περιπτώσεις παρόμοιες με αυτές που επικαλέστηκαν οι προσφεύγοντες. Τόνισε, βέβαια, ότι στην απόφαση Verein KlimaSeniorinnen Schweiz v. Switzerland (ΕCHR, 2024, par. 422), επισημάνθηκαν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της κλιματικής αλλαγής και η ανάγκη προσαρμογής της νομολογίας για την αποτελεσματική προστασία των θυμάτων. Αναγνωρίστηκε επίσης ότι τα κράτη ελέγχουν τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου εντός της επικράτειάς τους, πως υφίσταται αιτιώδης σύνδεσμος των ενεργειών των κρατών με τις επιπτώσεις εκτός της επικράτειας τους, αλλά και ότι η κλιματική αλλαγή συνιστά ιδιαιτέρως σημαντική απειλή για την ανθρωπότητα. Κατέληξε, ωστόσο στο συμπέρασμα πως αυτά τα στοιχεία δεν επαρκούν για τη θεμελίωση δικαιοδοτικού συνδέσμου με τους αιτούντες.
Το Δικαστήριο υπογράμμισε ότι λόγω των απρόβλεπτων χρονικά και τοπικά, αλλά και διάχυτων αποτελεσμάτων της κλιματικής αλλαγής, η αναγνώριση εξωεδαφικής δικαιοδοσίας, θα παρείχε πρακτικά απεριόριστη εξουσία στα κράτη, προκαλώντας ταυτοχρόνως, όπως ήταν αναμενόμενο, ανασφάλεια και αβεβαιότητα. Κατόπιν όλων των ανωτέρω, το ΕΔΔΑ απεφάνθη ότι δεν ήταν δυνατή η ερμηνευτική διεύρυνση της έννοιας της εξωεδαφικής δικαιοδοσίας των κρατών κατά τον τρόπο που ζητούσαν οι αιτούντες και με βάση το άρ. 35 παρ. 4 ΕΣΔΑ, κήρυξε απαράδεκτη την αίτηση ως προς όλα τα εναγόμενα κράτη, πλην της Πορτογαλίας.
Με την κρίση του αυτή, το ΕΔΔΑ εμμένει, ως προς το ζήτημα της εξωεδαφικής δικαιοδοσίας, στην απαίτηση ύπαρξης ελέγχου επί του ίδιου του προσώπου και όχι απλώς επί της πηγής του κινδύνου που προκαλεί τη βλάβη, όπως προκύπτει και από την προηγούμενη νομολογία του (Jamali, 2025, σ. 79). Για τη θεμελίωση δικαιοδοσίας, επομένως, δεν αρκεί η ύπαρξη αποτελεσματικού ελέγχου επί της πηγής των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου (GHG emissions). Tο Δικαστήριο, συνεπώς, απέρριψε ρητά το «λειτουργικό» κριτήριο δικαιοδοσίας (cause-effect notion of jurisdiction) (Janig, 2022, σ. 186), εφόσον δεν αρκεί κρατικός έλεγχος επί δραστηριοτήτων που επηρεάζουν την απόλαυση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αλλά επί των ίδιων των ατόμων.
Η απόφαση έχει τύχει ήδη εκτενούς σχολιασμού από μεγάλο μέρος της ακαδημαϊκής κοινότητας. Από τη μία πλευρά, έχει υποστηριχθεί ότι η κρίση του ΕΔΔΑ ήταν αναμενόμενη (Arzimendi, 2025, σ. 116) και ορθή (Raible, 2025, σ. 9). Δεδομένου ότι η δικαιοδοσία, κατά την έννοια του αρ.1 ΕΣΔΑ, συνιστά προϋπόθεση για να εξεταστεί στη συνέχεια η ενδεχόμενη ευθύνη των κρατών από παραβίαση διεθνών υποχρεώσεων (Cheng, 2025, σ. 498), δεν είναι δογματικά ορθό να ερευνάται η ύπαρξη δικαιοδοσίας στη βάση κριτηρίων, όπως η προβλεψιμότητα, η έκταση και η διάρκεια της ζημίας, όπως αιτήθηκαν οι ενάγοντες (μεταξύ άλλων, ανέφεραν ως «εξαιρετική περίσταση» που θεμελιώνει δικαιοδοσία των κρατών την επικινδυνότητα της κλιματικής αλλαγής). Ο λόγος είναι ότι αυτά τα κριτήρια αξιοποιούνται για τον καθορισμό των υποχρεώσεων που υπέχει το κράτος (Raible, 2025, σ. 12; Janig, 2022, σ. 190). Ειδικότερα, καθορίζουν τον βαθμό δέουσας επιμέλειας που οφείλει αυτό να επιδεικνύει κατά τη διενέργεια δραστηριοτήτων που ενδέχεται να προκαλέσουν περιβαλλοντική ζημία. Παραβίαση της δέουσας επιμέλειας δε, επιφέρει κρατική ευθύνη. Αντίθετα, η δικαιοδοσία αφορά το ζήτημα του αν το κράτος ήταν, πραγματικά και νομικά, σε θέση να φέρει υποχρεώσεις προστασίας των δικαιωμάτων ορισμένων ατόμων (Raible, 2025, σ. 4; Jamali, 2025, σ. 74; Milanovic, 2011, σ. 7). Το ΕΔΔΑ πράγματι έχει κρίνει ότι υφίσταται θετική υποχρέωση των κρατών για μείωση των εκπομπών των αερίων του θερμοκηπίου (ECHR, 2024, paras. 544-554). Ωστόσο, η τυχόν ύπαρξή τους είναι ζήτημα ουσίας εν αντιθέσει προς την δικαιοδοσία που αποτελεί προϋπόθεση του παραδεκτού (Raible, 2025, σ. 6). Εξάλλου, το ΕΔΔΑ διευκρίνισε ότι δεν καθιερώνεται ξεχωριστό κριτήριο δικαιοδοσίας εκ μόνου του λόγου ότι η κλιματική αλλαγή φέρει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά (Jamali, 2025, σ. 79): απαιτείται πάντοτε τα χαρακτηριστικά αυτά να συνοδεύονται από αποτελεσματικό έλεγχο επί των προσώπων. Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά δε, πρέπει να αφορούν ήδη υπάρχουσα σχέση κράτους-ατόμου, τη στιγμή που οι αιτούντες αποπειρώνται να καταδείξουν ότι η εν λόγω σχέση υφίστατο εξαιτίας των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της κλιματικής αλλαγής (Raible, 2025, σ. 9).
Παρόλο που πρόσφατα το Διεθνές Δικαστήριο Δικαιοσύνης (εφεξής ΔΔΔ) αναγνώρισε ότι οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου μπορούν να αποδοθούν σε συγκεκριμένα κράτη (ICJ, 2024, par. 429), το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η σύνδεση αυτή δεν δύναται να θεωρηθεί αποτελεσματικός έλεγχος επί του εκάστοτε προσώπου (Jamali, 2025, σ. 82). Το ΕΔΔΑ αρνήθηκε να μεταβάλει την αντίληψή του για το ζήτημα της δικαιοδοσίας, προκειμένου να διαχειριστεί τη διασυνοριακή περιβαλλοντική ζημία (Jamali, 2025, σ. 81-82). Έτσι, λαμβάνοντας υπόψη και προηγούμενη νομολογία του, απέφυγε να διευρύνει την εφαρμογή της ΕΣΔΑ πέρα από τον περιφερειακό της χαρακτήρα. Προέβη σε νομικά ορθή ερμηνεία της εξωεδαφικής δικαιοδοσίας, χωρίς να διαστέλλει υπερβολικά το γράμμα και τον σκοπό του αρ.1 ΕΣΔΑ (Rocha et al., 2023, σ. 287). Σημειωτέον, ότι πολλοί ακαδημαϊκοί επικροτούν την επιλογή αυτή, θεωρώντας πως η διασταλτική ερμηνεία της εξωεδαφικής δικαιοδοσίας θα μπορούσε να οδηγήσει σε «ιμπεριαλισμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων» (Jamali, 2025, σ. 69).
Από την άλλη πλευρά, η απόφαση του ΕΔΔΑ έχει δεχτεί δριμεία κριτική για τον «συντηρητικό» χαρακτήρα της (Jamali, 2025, σ. 69). Πιο αναλυτικά, το Δικαστήριο απέρριψε τις σχετικές με την κλιματική κρίση γνωμοδοτήσεις του Διαμερικανικού Δικαστηρίου για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (εφεξής IACtHR), αλλά και τις αποφάσεις της Επιτροπής των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα του Παιδιού (εφεξής CRC). Τα συγκεκριμένα όργανα, αφορμώμενα από την υποχρέωση των κρατών να προλαμβάνουν την πρόκληση διασυνοριακής ζημίας (IACtHR, 2017, par. 103), έχουν κρίνει ότι ο έλεγχος των κρατών επί των πηγών που προκαλούν τη διασυνοριακή βλάβη θεμελιώνει δικαιοδοτικό σύνδεσμο με τα άτομα που την υφίστανται, οπουδήποτε κι αν αυτά βρίσκονται, εφόσον υφίσταται αιτιώδης σύνδεσμος (CRC, 2021, par. 9.12) μεταξύ της διασυνοριακής ζημίας και της παράλειψης του κράτους να αποτρέψει τις εκπομπές αερίων (IACtHR, 2017, paras. 101, 104h; IACtHR, 2025, par. 278), εάν επρόκειτο για μία εξέλιξη που μπορούσε να είχε προβλεφθεί (CRC, 2021, par. 9.7). Κατά την κρίση αυτών των δικαιοδοτικών οργάνων, ο έλεγχος του κράτους επί των πηγών μέσω των οποίων παράγονται αέρια του θερμοκηπίου -ακόμα κι αν αυτές ανήκουν σε μη-κρατικούς φορείς (Raible, 2025, σ. 5; Janig, 2022, σ. 186)- αρκεί για να υπάγει τα άτομα που υπέστησαν βλάβη από την κλιματική αλλαγή, στη δικαιοδοσία του κράτους.
Σε αντίθεση με τις αποφάσεις αυτές, καθώς και με την κρίση του ΔΔΔ για ad hoc εξέταση της ύπαρξης αιτιώδους συνδέσμου μεταξύ πράξης-ζημίας (ICJ, 2024, par. 438), το ΕΔΔΑ ενέμεινε στο άκαμπτο δόγμα του «αποτελεσματικού ελέγχου» στους φορείς των δικαιωμάτων. Παρόλο που αναγνώρισε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της κλιματικής αλλαγής, δεν επέδειξε ευελιξία, χωρίς, μάλιστα, να παρέχει επαρκή αιτιολογία για την απόκλισή του από τις αποφάσεις του IACtHR και του CRC. Για τον λόγο αυτό, κατακρίθηκε επειδή φάνηκε να μη λαμβάνει υπόψη ότι η κλιματική αλλαγή είναι αποτέλεσμα συλλογικής δράσης των κρατών (Jamali, 2025, σ. 84).
Επιπρόσθετα, η απόφαση έχει επικριθεί όντας επηρεασμένη από μη νομικά κριτήρια. Συγκεκριμένα, δίνεται η εντύπωση ότι το ΕΔΔΑ απέφυγε να εξετάσει την ουσία των σχετικών με την κλιματική αλλαγή υποθέσεων, προβάλλοντας λόγους απαραδέκτου (Heri, 2024, σ. 408, 414; MilaNo.vic, 2011, σ. 109). Ο φόρτος εργασίας, οι περιορισμένοι υλικοί πόροι του Δικαστηρίου (Jamali, 2025, 83; Heri, 2024, σ. 409), καθώς και ο δισταγμός του να επέμβει δραστικά στη σφαίρα κυριαρχίας των κρατών-μελών (Rocha et al., 2023, σ. 288), ιδίως μετά τις πιέσεις που έχει δεχτεί από τα κράτη-μέλη για την αναγνώριση της κρατικής υπεροχής (Jamali, 2025, σ. 83) σε ζητήματα όπως η μετανάστευση και τα εκλογικά δικαιώματα, δικαιολογούν την απόφαση αυτή. Άλλωστε, δεν αποκλείεται το ΕΔΔΑ να έκρινε ότι η καθιέρωση δικαιοδοτικού συνδέσμου αποκλειστικά βάσει του ελέγχου της πηγής της ζημίας, θα άνοιγε τον δρόμο για παρόμοιες περίπλοκες υποθέσεις (Jamali, 2025, σ. 83).
Επιπλέον, έχει σχολιαστεί η άρνηση του ΕΔΔΑ να αποκλίνει από την υπάρχουσα νομολογία του για ζητήματα εξωεδαφικής δικαιοδοσίας η οποία ομολογουμένως έχει μεταβληθεί πολλάκις (Hartmann et al., 2022, σ. 105): από την αναγνώριση της εδαφικής δικαιοδοσίας και μόνο εξαιρετικά της εξωεδαφικής δικαιοδοσίας (ECHR, 2001, paras. 75, 78), στη σταδιακή αναγνώριση μορφών αποτελεσματικού ελέγχου του κράτους εξωεδαφικά (ECHR, 2004, par. 71-75). Εφόσον το περιεχόμενο των αποφάσεων του ΕΔΔΑ εξελίσσεται με σκοπό να ανταποκριθεί στις ανακύπτουσες ανάγκες, η άρνηση αντιμετώπισης του ζητήματος της κλιματικής αλλαγής προβάλλει αντιφατική, χωρίς ταυτοχρόνως να μπορεί να γίνει λόγος για δογματική ασυνέπεια ή διατάραξη των θεμελίων της ΕΣΔΑ. Κατά την άποψη αυτή, το ΕΔΔΑ εκμεταλλεύτηκε τη διάκριση μεταξύ δικαιοδοσίας και κρατικής ευθύνης, εθελοτυφλώντας απέναντι στις πραγματικές ιδιαιτερότητες της κλιματικής αλλαγής, φαινόμενο που πρόκειται μάλιστα να απασχολήσει εφεξής σε μεγάλο βαθμό τη διεθνή κοινότητα (Jamali, 2025, σ. 67). Έτσι, πιθανολογείται ότι, αν δεν αναθεωρήσει την προσανατολισμένη προς τα εθνικά δικαιοδοτικά συστήματα επιλογή που υποδεικνύει στη Duarte Agostinho (Heri, 2024, σ. 414), (το ΕΔΔΑ) δεν θα συμβάλλει μέσω της νομολογίας του στη λεγόμενη «κλιματική δικαιοσύνη» (Raible, 2025, σ. 1).
Η εδώ εξεταζόμενη απόφαση ενδέχεται να καταστήσει την ΕΣΔΑ αναποτελεσματική απέναντι στην επιτακτική ανάγκη αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής (Jamali, 2025, σ. 69), δημιουργώντας ένα κενό προστασίας, τη στιγμή που το ίδιο το ΕΔΔΑ έχει κρίνει ότι μέσω της ερμηνείας της ΕΣΔΑ επιδιώκεται η ουσιαστική προστασία των δικαιωμάτων που κατοχυρώνει η Σύμβαση (Αθανασιάδης, 2007, σ. 37). Παρόλο που η έννοια του «νομικού χώρου» της ΕΣΔΑ (ΕCHR, 2001, par. 80), έχει τυπικά εγκαταλειφθεί, η εμμονή του ΕΔΔΑ στη διαφύλαξη του περιφερειακού χαρακτήρα της Σύμβασης φαίνεται, στην πράξη, να οδηγεί σε παρόμοιο αποτέλεσμα. Συγκεκριμένα, αποκλείει από τη δικαιοδοσία του θύματα που βρίσκονται σε χώρες εκτός του συμβατικού συστήματος της ΕΣΔΑ —ακόμη και ευρωπαϊκές—, παρότι οι χώρες αυτές επηρεάζονται ιδιαίτερα από την κλιματική αλλαγή (Theilen, 2025, σ. 12). Ο Theilen, μάλιστα, υποστηρίζει ότι αυτή η νοοτροπία συνιστά μια σύγχρονη μορφή αποικιοκρατίας (!) (Theilen, 2025, σ. 11). Τέλος, θα πρέπει να τονιστεί ότι με την απόφαση Verein KlimaSeniorinnen Shweiz v. Switzerland, γεννήθηκαν ελπίδες πως το ΕΔΔΑ κατανοεί εις βάθος την φύση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής και είναι πρόθυμο να «προστατεύσει» τα θύματα της διασυνοριακής περιβαλλοντικής βλάβης. Για τον λόγο αυτό, η απόφαση Duarte Agostinho έχει χαρακτηριστεί ακόμα και ως απογοητευτική, καθώς το Δικαστήριο επέλεξε να παραμείνει συνεπές προς την προηγούμενη νομολογία του, σε βάρος της αποτελεσματικής αντιμετώπισης της διασυνοριακής περιβαλλοντικής ζημίας στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (Jamali, 2025, σ. 86).
Κατά την άποψη της γράφουσας, παρόλο που η νομολογία των IACtHR και CRC κατανοεί καλύτερα την αλληλεξάρτηση της κλιματικής αλλαγής με τα ανθρώπινα δικαιώματα (IACtHR, 2025, par. 220), σε σύγκριση με τη φορμαλιστική προσέγγιση του ΕΔΔΑ, δεν παύει, με αμιγώς νομικούς όρους, να ακολουθεί εσφαλμένο συλλογισμό, συγχέοντας τη δικαιοδοσία με την απόδοση ευθυνών στο κράτος. Αναγνωρίζοντας ότι, πράγματι, είναι πιθανό το ΕΔΔΑ να προβάλει λόγους παραδεκτού με σκοπό την αποφυγή αντιμετώπισης των σύνθετων ζητημάτων της κλιματικής αλλαγής, φρονώ ότι ο νομικός του συλλογισμός παραμένει ορθός. Εξάλλου, ακόμα κι αν το ΕΔΔΑ υιοθετούσε το κριτήριο του «αιτίου-αποτελέσματος» για τη θεμελίωση δικαιοδοσίας, όπως άλλα διεθνή δικαιοδοτικά όργανα, υφίσταται ταυτοχρόνως η προϋπόθεση εξάντλησης των εσωτερικών ενδίκων μέσων που θα έθετε κωλύματα στην πρόσβαση των θυμάτων στο ΕΔΔΑ (Cheng, 2025, σ. 500; Heri, 2024, σ. 420), δεδομένου ότι οι προσφεύγοντες θα έπρεπε να ακολουθήσουν καταρχάς τις εσωτερικές διαδικασίες σε απροσδιόριστο αριθμό κρατών. Επιπρόσθετα, μολονότι αναμφισβήτητα αποδεκτή, η οικουμενικότητα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι περισσότερο δεοντολογική παρά νομική επιταγή (Αθανασιάδης, 2007, σ. 18), η οποία μάλιστα είναι άσχετη με το ζήτημα της δικαιοδοσίας. Σε κάθε περίπτωση, εφόσον η κλιματική αλλαγή είναι φαινόμενο με παγκόσμια επιρροή, αν κάποιο άτομο επιτύχει ενώπιον του ΕΔΔΑ την καταδίκη του κράτους του, η εξέλιξη αυτή θα έχει θετική επίδραση και για τα θύματα που κατοικούν εκτός του καταδικασθέντος κράτους (Raible, 2025, σ. 15-16; Heri, 2024, σ. 412).
Καταληκτικά, λαμβάνοντας υπόψη την εξελισσόμενη και επηρεαζόμενη από τις σύγχρονες ανάγκες νομολογία του ΕΔΔΑ, δεν αποκλείεται στο μέλλον το Δικαστήριο να υιοθετήσει μια στάση επαρκέστερα ανταποκρινόμενη στις προκλήσεις της κλιματικής αλλαγής. Άλλωστε, το ίδιο το ΕΔΔΑ γνωρίζει καλύτερα από τον καθένα την ικανότητά του να διαχειριστεί τα απαιτητικά ζητήματα της περιβαλλοντικής κρίσης. Η συντηρητική -για πολλούς- απόφαση του ΕΔΔΑ στην υπόθεση Duarte Agostinho έχει εξέχουσα σημασία: συνιστά την πρώτη υπόθεση που το ΕΔΔΑ εξετάζει τον ρόλο του στην αντιμετώπιση της διασυνοριακής περιβαλλοντικής ζημίας (Jamali, 2025, σ. 70) ενώ ταυτόχρονα το Δικαστήριο αποπειράθηκε να αποσαφηνίσει τα όρια μεταξύ του νόμου και της ηθικής, στον τομέα των εξωεδαφικών υποχρεώσεων για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από την κλιματική αλλαγή (Raible, 2025, σ. 2). Η επίμαχη απόφαση του ΕΔΔΑ θέτει, λοιπόν, νέα δεδομένα στη συζήτηση για την «κλιματική δικαιοσύνη» στον ευρωπαϊκό χώρο (Arzimendi, 2025, σ. 117) και από την άποψη αυτή, θα πρέπει να χαρακτηριστεί ως μια πρωτοποριακή απόφαση, ακόμα κι αν δεν θεωρήθηκε επιτυχημένη από τους αιτούντες (Heri, 2024, σ. 10).
Πηγές:
Α. Βιβλία
Milanovic, Μ. (2011). Extraterritorial Application of Human Rights Treaties, Law, Principles and Policy. Oxford Monographs in International Law. Εκδόσεις Oxford University Press.
Β. Κεφάλαια Συλλογικών Τόμων
Janig, P. (2022). Extraterritorial Application of Human Rights in C Binder et al (eds.) Elgar Encyclopedia on Human Rights. Εκδόσεις Edward Elgar Publishing.
Γ. Άρθρα από Aκαδημαϊκές Πηγές
Arzimendi, N.S (2025). Seeking Climate Justice in the European Court of Human Rights: Reflections on the Duarte Agostinho Case. Environmental Policy Law, 55(4-5), 109-119.
Hartmann J., Willers M. (2022). Protecting rights through climate change litigation before European courts. Journal of Human Rights and the Environment, 13(1), 90-113.
Heri, C. (2024). Climate Change’s Bankovic Moment? Understanding the European Court of Human Rights’ Duarte Agostinho decision. European Law Review, 49(4), 408-419.
Jamali, Η. (2025). Extraterritorial Jurisdiction and Climate harm: rethinking the ECtHR’s approach in Duarte Agostinho. Comparative Law Review, 31, 67-87.
Raible, L. (2025). States’ Extraterritorial Jurisdiction in relation to GHG emissions After Duarte Agostinho v Portugal. European Convention on Human Rights Law Review, 1-19.
Rocha A., Sampaio R. (2023). Climate change before the European and Inter-American Courts of Human Rights: Comparing possible avenues before human rights bodies. Review of European, Comparative and International Environmental Law, 32(2), 279-289.
Theilen, J. (2025). Civilization hierarchies and the notion of ‘Europe’ in the European Convention on Human Rights. European Journal International Law, 36(1), 113-142.
Δ. Πρωτογενείς Πηγές
Διεθνείς Συμβάσεις
European Convention on Human Rights. (1950). Articles 1,2,3,8, 35. Διαθέσιμη στο: https://www.echr.coe.int/documents/d/echr/convention_ell&ved=2ahUKEwi1iOqP-MeUAxUjR_EDHVDlLuIQFnoECA0QAQ&usg=AOvVaw39hdUBVqFCjo4IazX-fKzQ
Νομολογία Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου
European Court of Human Rights. (2024). Verein KlimaSeniorinnen Schweiz and Others v. Switzerland (Application No. 53600/20). Διαθέσιμη στο: https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-233206
European Court of Human Rights. (2022α). Ukraine and the Netherlands v. Russia, (Applications No. 8019/16-43800/14-28525/20-11055/22). Διαθέσιμη στο: https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-244292
European Court of Human Rights. (2022β). H.F. and Others v. France (Applications No. 24384/19-44234/20). Διαθέσιμη στο: https://hudoc.echr.coe.int/fre?i=001-219333
European Court of Human Rights. (2018). M.N and Others v. Belgium (Application No. 3599/18). Διαθέσιμη στο: https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-202468
European Court of Human Rights. (2004). Issa and Others v Turkey (Application No. 31821/96). Διαθέσιμη στο: https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-67460
European Court of Human Rights. (2001). Bankovic and Others v Belgium and Others (Application No. 52207/99). Διαθέσιμη στο: https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-22099
Νομολογία Διεθνούς Δικαστηρίου Δικαιοσύνης
International Court of Justice. (2025). Obligations of States in respect to Climate Change (Advisory Opinion). Διαθέσιμη στο: https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/187/187-20250723-adv-01-00-en.pdf
Νομολογία Διαμερικανικού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου
Inter-American Court of Human Rights. (2025). The Climate Emergency and Human Rights (Advisory Opinion OC-32). Διαθέσιμη στο: https://www.corteidh.or.cr/docs/opiniones/seriea_32_en.pdf
Inter-American Court of Human Rights. (2017). The Environment and Human Rights (Advisory Opinion OC-17). Διαθέσιμη στο: https://www.corteidh.or.cr/docs/opiniones/seriea_23_ing.pdf
Νομολογία Επιτροπής του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού
United Nations Committee on the Rights of Child. (2021). Sacchi and Others v Turkey (Communication No. 108/2019). Διαθέσιμη στο: https://digitallibrary.un.org/nanna/record/3995727/files/CRC_C_88_D_108_2019-EN.pdf?withWatermark=0&withMetadata=0®isterDownload=1&version=1
Ε. Διπλωματικές Εργασίες
Αθανασιάδης, Β. (2007). Ευθύνη κρατών από εξωεδαφικές παραβιάσεις ανθρώπινων δικαιωμάτων. Διαθέσιμη στο: https://ikee.lib.auth.gr/record/101202?ln=el
ΣΤ. Πηγή Εικόνας
BBC News (2021). Carbon: How calls for climate justice are shaking the world. Διαθέσιμο στο: https://www.bbc.com/news/science-environment-56941979