Γράφει ο Ιωάννης Θειακούλης
Στον 21ο αιώνα, με τη συνολική αξία της παγκόσμιας διαστημικής οικονομίας να αγγίζει τα 546 δισεκατομμύρια δολάρια (Space Foundation, 2023), η αρχιτεκτονική της παγκόσμιας ασφάλειας επεκτείνεται προς την εξώσφαιρα, αναδεικνύοντάς την στο νέο γεωπολιτικό κέντρο βάρους και στο ανώτατο στρατηγικό υψόμετρο (Ultimate High Ground) του ανταγωνισμού των Μεγάλων Δυνάμεων (Dolman, 2002). Η υιοθέτηση της μεθοδολογίας της Στρατηγικής Προνοητικότητας (Strategic Foresight) αντανακλά τη μετάβαση της αμερικανικής διαστημικής πολιτικής, η οποία απομακρύνεται από μια προσέγγιση που έδινε έμφαση κυρίως στην επιστημονική εξερεύνηση και υιοθετεί μια στρατηγική με επίκεντρο την εθνική ασφάλεια. Πλέον, θεμελιώδης στρατηγικός στόχος είναι η αποτροπή ενός δυνητικού “Διαστημικού Περλ Χάρμπορ” (Space Pearl Harbor), ενός πλήγματος που θα μπορούσε να παραλύσει τις κρίσιμες υποδομές της Δύσης και να αμφισβητήσει την αμερικανική πρωτοκαθεδρία (Klein, 2006). Ως απάντηση σε αυτή την πρόκληση, με τις ετήσιες αμυντικές και πολιτικές διαστημικές επενδύσεις να ξεπερνούν αθροιστικά τα 57 δισεκατομμύρια δολάρια (Office of Management and Budget, 2023; U.S. Department of War, 2023) – ένα ποσό που εκτοξεύεται περαιτέρω εάν συνυπολογιστούν τα απόρρητα κονδύλια (black budgets) της αμερικανικής κοινότητας πληροφοριών – οι Ηνωμένες Πολιτείες επιχειρούν να επαναπροσδιορίσουν το παράδειγμα της διαστημικής ισχύος.
Στο πλαίσιο αυτής της στρατηγικής αναπροσαρμογής, η Ουάσιγκτον προτάσσει την τροχιακή ανθεκτικότητα (orbital resilience) και την κανονιστική ηγεμονία (norm-setting) μέσω των Συμφωνιών Artemis, επιδιώκοντας την οικοδόμηση ενός θεσμικού και επιχειρησιακού αναχώματος απέναντι στον συστηματικό αναθεωρητισμό του σινο-ρωσικού άξονα (Gaddis, 2018). Συγκεκριμένα, η παρούσα ανάλυση εξετάζει αρχικά τις ασύμμετρες απειλές στο διάστημα μέσω της μεθοδολογίας της Στρατηγικής Προνοητικότητας. Στη συνέχεια, αναλύει τη μετάβαση στην τροχιακή ανθεκτικότητα και την αυξανόμενη επιρροή των ιδιωτών δρώντων, ενώ καταλήγει στη διερεύνηση της εργαλειοποίησης του κανονιστικού πλαισίου (lawfare) ως μέσου ανάσχεσης των ανταγωνιστριών δυνάμεων.
Η παραδοσιακή αμυντική σχεδίαση, εγκλωβισμένη συχνά σε γραμμικές προβολές των τρεχουσών τάσεων, αδυνατεί να συλλάβει την εκθετική κλιμάκωση των ασύμμετρων απειλών. Η μεθοδολογία του Strategic Foresight προσφέρει ένα ριζοσπαστικό γνωστικό πλαίσιο: επιχειρεί να αναπτύξει και να αξιολογήσει εναλλακτικά σενάρια με ορίζοντα το 2045, προκειμένου να εκμηδενίσει το στοιχείο του στρατηγικού αιφνιδιασμού (U.S. Air Force Warfighting Integration Capability, 2020, σ. 4). Κεντρικό άξονα της ανάλυσης αποτελεί η δομική τρωτότητα των σύγχρονων κοινωνιών. Η παγκοσμιοποιημένη οικονομία, το Διαδίκτυο των Πραγμάτων (IoT), οι έξυπνες πόλεις, τα συστήματα δορυφορικής πλοήγησης (GPS), καθώς και η ικανότητα διοίκησης, ελέγχου, επικοινωνιών, υπολογιστικών συστημάτων, πληροφοριών, επιτήρησης και αναγνώρισης (C4ISR) των ενόπλων δυνάμεων, είναι βαθιά εξαρτημένες από τις τροχιακές υποδομές.
Υπό το πρίσμα ενός σεναρίου “Διαστημικού Περλ Χάρμπορ”, αναδεικνύεται ότι ένα συντονισμένο, ασύμμετρο πλήγμα – με εκτεταμένη χρήση αντιδορυφορικών όπλων (ASAT), συστημάτων κατευθυνόμενης ενέργειας (laser), εκτεταμένων κυβερνοεπιθέσεων στα κέντρα ελέγχου εδάφους και ηλεκτρονικών παρεμβολών – θα μπορούσε να εξουδετερώσει τους αμερικανικούς δορυφόρους έγκαιρης προειδοποίησης σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα (Bingen et al., 2023). Η υλοποίηση ενός τέτοιου σεναρίου από το Πεκίνο ή τη Μόσχα θα καθιστούσε τις ΗΠΑ στρατηγικά ανίκανες να προβάλουν ισχύ, προσδίδοντας στον επιτιθέμενο καθοριστικό στρατηγικό πλεονέκτημα (Klein, 2006). Συνεπώς, οι διαστημικές υποδομές αντιμετωπίζονται ολοένα και περισσότερο ως κρίσιμες για τη λειτουργία και την ασφάλεια των σύγχρονων δυτικών κοινωνιών (U.S. Department of War, 2020, σσ. 3 & 7).
Για την αποτροπή αυτής της απειλής, το αμερικανικό κατεστημένο εθνικής ασφαλείας προχώρησε σε μια σημαντική δομική ανακατεύθυνση πόρων. Η διάθεση αυτών των τεράστιων κονδυλίων ετησίως σηματοδοτεί τη μετάβαση προς την ενίσχυση της τροχιακής ανθεκτικότητας (Office of Management and Budget, 2023). Ιστορικά, η διαστημική αρχιτεκτονική των ΗΠΑ βασιζόταν σε λίγους, ογκώδεις και εξαιρετικά ακριβούς δορυφόρους σε γεωστατική τροχιά. Αυτά τα τεχνολογικά αριστουργήματα αποτελούσαν, εξαιρετικά ευάλωτους στόχους υψηλής αξίας (high-value targets). Η νέα αμερικανική στρατηγική αναθεωρεί αυτή τη φιλοσοφία, προκρίνοντας τη μετάβαση σε δικτυωμένους σχηματισμούς χιλιάδων μικροδορυφόρων σε χαμηλή γήινη τροχιά (U.S. Department of War, 2020, σ. 7). Βάσει αυτής της λογικής της αποκέντρωσης, εάν ο αντίπαλος καταρρίψει ή εξουδετερώσει αρκετούς κόμβους, το δίκτυο ανακατανέμει τη ροή δεδομένων, διατηρώντας την επιχειρησιακή του ικανότητα. Παράλληλα, η επένδυση σε αισθητήρες επίγνωσης του διαστημικού πεδίου (Space Domain Awareness) επιτρέπει τον εντοπισμό και την ιχνηλάτηση ύποπτων εχθρικών ελιγμών σε σχεδόν πραγματικό χρόνο.
Μία από τις σημαντικότερες διαπιστώσεις της Στρατηγικής Προνοητικότητας αφορά τη μεταβολή των ίδιων των δρώντων ισχύος. Η παραδοσιακή κρατικοκεντρική κυριαρχία τίθεται υπό πίεση από την ανάδυση εμπορικών κολοσσών, όπως η SpaceX, φαινόμενο που περιγράφεται ως ιδιωτικοποίηση της διαστημικής ισχύος (Bowen, 2020). Η Ουάσιγκτον αξιοποιεί τον ιδιωτικό τομέα ως ένα νέο στρατηγικό εργαλείο, το οποίο λειτουργεί ως τεχνολογικός και οικονομικός πολλαπλασιαστής ισχύος (force multiplier). Η μείωση του κόστους εκτόξευσης ανά κιλό και η αυξημένη ταχύτητα παραγωγής έχουν προσφέρει στις ΗΠΑ ένα ουσιαστικό πλεονέκτημα ευελιξίας έναντι των παραδοσιακά πιο συγκεντρωτικών κρατικών διαστημικών προγραμμάτων, όπως της Κίνας.
Εντούτοις, αυτή η διαπλοκή δημοσίου και ιδιωτικού τομέα δημιουργεί ένα σύνθετο γεωπολιτικό παράδοξο. Η λειτουργία συστημάτων διττής χρήσης (dual-use capabilities) εξαρτάται όλο και περισσότερο από τις αποφάσεις, τα οικονομικά συμφέροντα και τις στρατηγικές προτεραιότητες μη κρατικών δρώντων. Όταν υποδομές κρίσιμες για την εθνική ασφάλεια βρίσκονται σε ιδιωτική διαχείριση από φορείς που λογοδοτούν σε μετόχους και όχι σε θεσμικά όργανα ή στο εκλογικό σώμα, η διαχείριση της κρατικής κυριαρχίας εισέρχεται σε μια θεσμική γκρίζα ζώνη που επαναπροσδιορίζει τα όρια της υψηλής στρατηγικής σκέψης (Bowen, 2020).
Για τη διατήρηση της επιρροής στο διάστημα απαιτείται, πέραν της στρατιωτικής και εμπορικής ικανότητας, η δυνατότητα διαμόρφωσης του διεθνούς ρυθμιστικού πλαισίου. Δεδομένου ότι η Συνθήκη για το Εξωατμοσφαιρικό Διάστημα (Outer Space Treaty) του ΟΗΕ του 1967 παρουσιάζει περιορισμούς σε σχέση με τις σύγχρονες εξελίξεις – ιδίως ως προς την εκμετάλλευση διαστημικών πόρων και τη στρατιωτικοποίηση του διαστήματος – οι ΗΠΑ αξιοποιούν εργαλεία lawfare (United Nations Office for Outer Space Affairs, n.d.).
Το βασικότερο γεωπολιτικό εργαλείο σε αυτή την προσπάθεια είναι οι Συμφωνίες Artemis (Artemis Accords). Μέσω αυτών, οι ΗΠΑ δημιουργούν, σε μια αναλογία με τη Δηλιακή Συμμαχία της αρχαίας Αθήνας, έναν διεθνή συνασπισμό κρατών που δεσμεύεται από κοινούς κανόνες για τη διαφάνεια, τις «Ζώνες Ασφαλείας», τη διαλειτουργικότητα και τη διαχείριση των διαστημικών απορριμμάτων (NASA, 2020, σσ. 4-5). Αυτή η ρυθμιστική επιρροή δημιουργεί στρατηγικές πιέσεις στον σινο-ρωσικό άξονα (ILRS), αναγκάζοντάς τον να αντιμετωπίσει το δίλημμα είτε της προσαρμογής στα αναδυόμενα αμερικανικά πρότυπα είτε της ανάπτυξης ενός εναλλακτικού κανονιστικού πλαισίου εκτός των δυτικών θεσμικών δομών.
Ως επιστέγασμα των παραπάνω προκύπτει ότι η αποτροπή ενός καταστροφικού «Διαστημικού Περλ Χάρμπορ» δεν μπορεί να επιτευχθεί μέσω αμιγώς αμυντικών στρατηγικών αποτροπής, αλλά απαιτεί τη ριζική αναπροσαρμογή της στρατηγικής των Ηνωμένων Πολιτειών. Συνδυάζοντας τη μεθοδολογία του Strategic Foresight, την υλική θωράκιση μέσω της τροχιακής ανθεκτικότητας, την επιχειρησιακή ευελιξία του ιδιωτικού τομέα και την εργαλειοποίηση του lawfare, οι ΗΠΑ επιχειρούν να διατηρήσουν τη διαστημική τους ισχύ σε βάθος χρόνου. Στο σύγχρονο περιβάλλον ασφαλείας, το διάστημα αναδεικνύεται ως το ύψιστο στρατηγικό πεδίο, ο έλεγχος του οποίου συνδέεται άμεσα με την διαμόρφωση των μελλοντικών ισορροπιών ισχύος σε πλανητικό επίπεδο.
Βιβλιογραφία / Πηγές:
Βιβλία
Bowen, B. E. (2020). War in Space: Strategy, Spacepower, Geopolitics. Edinburgh University Press.
Dolman, E. C. (2002). Astropolitik: Classical Geopolitics in the Space Age. Frank Cass Publishers.
Gaddis, J. L. (2018). On Grand Strategy. Penguin Press.
Klein, J. J. (2006). Space Warfare: Strategy, Principles and Policy. Routledge.
Άρθρα από ακαδημαϊκές / ερευνητικές πηγές
Bingen, K. A., Johnson, K., Young, M., & Raymond, J. W. (2023). Space Threat Assessment 2023. Center for Strategic and International Studies (CSIS). Διαθέσιμο σε: https://www.csis.org/analysis/space-threat-assessment-2023
Space Foundation. (2023). 2023 Annual Report. Διαθέσιμο σε: https://www.spacefoundation.org/wp-content/uploads/2024/03/SpaceFoundation_2023-Annual-Final-Web.pdf
Πρωτογενείς Πηγές
NASA. (2020). The Artemis Accords: Principles for Cooperation in the Civil Exploration and Use of the Moon, Mars, Comets, and Asteroids for Peaceful Purposes. Διαθέσιμο σε: https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2022/11/Artemis-Accords-signed-13Oct2020.pdf
Office of Management and Budget. (2023). Budget of the U.S. Government, Fiscal Year 2024. The White House. Διαθέσιμο σε: https://bidenwhitehouse.archives.gov/wp-content/uploads/2023/03/budget_fy2024.pdf
U.S. Air Force Warfighting Integration Capability (AFWIC). (2020). Global futures report: Alternative futures of geopolitical competition in a post-COVID-19 world. Defense Technical Information Center (DTIC). Διαθέσιμο σε: https://apps.dtic.mil/sti/trecms/pdf/AD1108029.pdf
U.S. Department of War. (2020). Defence Space Strategy Summary. Διαθέσιμο σε: https://media.defense.gov/2020/Jun/17/2002317391/-1/-1/1/2020_defense_space_strategy_summary.pdf
U.S. Department of War. (2023). Department of Defence Releases the President’s Fiscal Year 2024 Defence Budget. Διαθέσιμο σε: https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/3326875/department-of-defense-releases-the-presidents-fiscal-year-2024-defense-budget/
United Nations Office for Outer Space Affairs. (n.d.). Treaty on Principles Governing the Activities of States in the Exploration and Use of Outer Space, including the Moon and Other Celestial Bodies (Outer Space Treaty). Διαθέσιμο σε: https://www.unoosa.org/oosa/en/ourwork/spacelaw/treaties/introouterspacetreaty.html
Πηγή Εικόνας:
Bryan, B., & Klimas, J. (2018). Space war is coming – and the U.S. is not ready. POLITICO. https://www.politico.com/story/2018/04/06/outer-space-war-defense-russia-china-463067