Γράφει η Λιάσκου Κάλλια
«Αν με ρωτήσετε εάν θα ζω όταν τα Μάρμαρα του Παρθενώνα επιστρέψουν στην Ελλάδα, σας λέω πως ναι, θα ζώ. Αλλά κι αν ακόμη δεν ζω πια, θα ξαναγεννηθώ».
Η Μελίνα Μερκούρη (1920-1994) αποτέλεσε μια από τις σημαντικότερες φυσιογνωμίες του περασμένου αιώνα, αφήνοντας πίσω της μια τεράστια πολιτική και πολιτισμική παρακαταθήκη. Παρόλο που ήταν γεννημένη και μεγαλωμένη μέσα σε μια αμιγώς πολιτική οικογένεια, επέλεξε να ασχοληθεί με την υποκριτική. Εισήχθη στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου, δίνοντας το έναυσμα για μια λαμπρή καριέρα στο χώρο του θεάτρου και του κινηματογράφου (Ίδρυμα Μελίνα Μερκούρη, χ.χ). Συμμετείχε σε αξιόλογα έργα μεγάλων θιάσων στην Ελλάδα και στο Παρίσι, ενώ λίγα χρόνια αργότερα της παρουσιάστηκε η ευκαιρία να πρωταγωνιστήσει στην ταινία του Μιχάλη Κακογιάννη, «Στέλλα», κερδίζοντας διεθνή αναγνώριση (Ίδρυμα Μελίνα Μερκούρη, χ.χ.). Η ερμηνεία της στη ταινία «Ποτέ την Κυριακή» ήταν καθοριστική για την καριέρα της, χαρίζοντάς της το βραβείο γυναικείας ερμηνείας στο Φεστιβάλ των Καννών, καθώς και πέντε υποψηφιότητες για βραβείο Όσκαρ. Μάλιστα, το τραγούδι «Τα Παιδιά του Πειραιά» απέσπασε το χρυσό αγαλματίδιο στην κατηγορία «Καλύτερο τραγούδι».
Το Πραξικόπημα του 1967 και η εδραίωση της δικτατορίας των Συνταγματαρχών στην Ελλάδα τη βρήκε στο Μπρόντγουεϊ της Αμερικής. Από εκεί, με δηλώσεις, εκστρατείες και ομιλίες ενημέρωνε την κοινή γνώμη για την πολιτική συγκυρία στην Ελλάδα, δίνοντας τον δικό της αγώνα κατά της Δικτατορίας (Σαν Σήμερα, χ.χ.). Με τη συμμετοχή της σε διαδηλώσεις, πολιτικές εκδηλώσεις, συνεντεύξεις και ομιλίες υπέρ της δημοκρατίας σε χώρες της Ευρώπης, ξεκίνησε την πορεία της στον χώρο της πολιτικής, ως υπερασπίστρια της ελευθερίας και εκπρόσωπος της αντίστασης στη δικτατορία. Με την πτώση της δικτατορίας και την αποκατάσταση της δημοκρατίας το 1974, η Μελίνα επέστρεψε στην Ελλάδα και έγινε ένα εκ των ιδρυτικών μελών του ΠΑΣΟΚ, ξεκινώντας παράλληλα την παρουσία της στην πολιτική πτυχή του πολιτισμού ως εισηγήτρια στον Κοινοβουλευτικό Τομέα Ελέγχου Πολιτισμού (Ίδρυμα Μελίνα Μερκούρη, χ.χ.). Τον Νοέμβριο του 1977 εκλέχθηκε βουλευτής στη Β’ Πειραιά, και το 1981 διορίστηκε Υπουργός Πολιτισμού, ένα αξίωμα που την εδραίωσε ως μία από τις σημαντικότερες πολιτικές μορφές της χώρας (Σαν Σήμερα, χ.χ.). Η αναγνωρισιμότητά της και οι καλλιτεχνικές της γνωριμίες της επέτρεψαν να φέρει τον ελληνικό πολιτισμό στο προσκήνιο, διοργανώνοντας συναντήσεις με Ευρωπαίους ηγέτες ώστε να αναδείξει τον πολιτιστικό πλούτο της Ελλάδας (Ίδρυμα Μελίνα Μερκούρη, χ.χ.).
Ο πυρήνας της σταδιοδρομίας της ως Υπουργός Πολιτισμού αφορούσε την ενίσχυση της πολιτισμικής εξωστρέφειας της Ελλάδας και την αξιοποίηση της δυναμικής της πολιτιστικής πολιτικής της χώρας. Εντός Ελλάδας, οι δράσεις της εστίασαν στην ανάδειξη του Υπουργείου Πολιτισμού και των δυνατοτήτων του μέσω ριζικών αλλαγών στον τρόπο λειτουργίας του, επιδιώκοντας μια στενότερη επαφή με τον πολίτη (Ίδρυμα Μελίνα Μερκούρη, χ.χ.). Συγκεκριμένα, διοργάνωνε διεθνείς εκδηλώσεις και εκθέσεις, φέρνοντας κοντά εξέχουσες πολιτιστικές προσωπικότητες και ενθαρρύνοντας τον διάλογο και τη συνεργασία για την προώθηση του πολιτισμού (Ίδρυμα Μελίνα Μερκούρη, χ.χ.) «Ο πολιτισμός», δήλωνε χαρακτηριστικά, «είναι η βαριά βιομηχανία της Ελλάδας». Μερικά από τα σημαντικότερα έργα της περιλαμβάνουν την εδραίωση των δημοτικών περιφερειακών θεάτρων, με στόχο την ενίσχυση της επαφής των κατοίκων της ελληνικής επαρχίας με το θέατρο (Σαν Σήμερα, χ.χ.), καθώς και η εδραίωση του θεσμού της «Ευρωπαϊκής Πολιτιστικής Πρωτεύουσας», που αποσκοπούσε στην ανάδειξη των μοναδικών χαρακτηριστικών, αλλά και των κοινών σημείων μεταξύ των κέντρων του πολιτισμού της Ευρώπης (European Capital of Culture, 2023). Στο πλαίσιο της εξωτερικής πολιτιστικής πολιτικής, διοργάνωσε το 1983 μια πρωτοποριακή συνάντηση μεταξύ των Υπουργών Πολιτισμού των τότε εννέα κρατών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στη διάρκεια της πρώτης ελληνικής προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (τότε ΕΟΚ). Κύριο θέμα συζήτησης υπήρξε η εντατικοποίηση των προσπαθειών για ευαισθητοποίηση σε ζητήματα πολιτισμού, ενώ οι συγκεκριμένες συναντήσεις συνεχίζονται έως και σήμερα, επιβεβαιώνοντας την επιρροή της Μελίνας Μερκούρη στα ευρωπαϊκά πολιτισμικά ζητήματα (Ευρωπαϊκή Ένωση, χ.χ.).
Η μεγαλύτερη φιλοδοξία της Μελίνας Μερκούρη καθ’ όλη τη διάρκεια της θητείας της ως Υπουργός Πολιτισμού υπήρξε η επιστροφή των Μαρμάρων του Παρθενώνα στην Ελλάδα. Το δύσκολο αυτό εγχείρημα τέθηκε επίσημα για πρώτη φορά στη Διεθνή Διάσκεψη Υπουργών Πολιτισμού της UNESCO, το 1982, στο Μεξικό (Ίδρυμα Μελίνα Μερκούρη, χ.χ.). Παρά την έντονη διεθνή υποστήριξη, οι Βρετανοί απέρριπταν το αίτημά της, ισχυριζόμενοι ότι η Ελλάδα δεν διέθετε τους κατάλληλους χώρους έκθεσης και φύλαξης, και τις απαιτούμενες προϋποθέσεις συντήρησης των μαρμάρων. Ως απάντηση, η Μερκούρη πρόσθεσε στα φιλόδοξα σχέδια της την ανέγερση ενός μουσείου αφιερωμένου στην Ακρόπολη, το οποίο θα είχε τη δυνατότητα να στεγάσει τα μάρμαρα (Παρίδης, 2016). Η Μελίνα Μερκούρη φεύγει από τη ζωή το 1994, με το αίτημά της να μένει ανεκπλήρωτο μέχρι και σήμερα.
Η προσπάθεια της Μελίνας Μερκούρη να αναδείξει τον ελληνικό πολιτισμό και να τον εδραιώσει ως διπλωματικό εργαλείο στην Ελλάδα και το εξωτερικό υπάγεται στις δραστηριότητες της πολιτιστικής διπλωματίας. Η χρήση της πολιτιστικής διπλωματίας ως έκφραση της ήπιας ισχύος μιας κρατικής οντότητας δεν αποτελεί πρόσφατη πρακτική. Εδώ και αιώνες, η προβολή των πολιτιστικών χαρακτηριστικών και επιτευγμάτων μιας χώρας χρησιμοποιείται σε περιόδους ειρήνης και πολέμου ώστε να αντικατοπτρίσει το αίσθημα υπερηφάνειας των κρατών και την ιδεολογική υπεροχή τους έναντι άλλων κρατών, αλλά και για να ενισχύσει την εικόνα μιας χώρας απέναντι στους ίδιους τους πολίτες της και να επηρεάσει την κοινή γνώμη (Ζερβάκη, 2025). Καίριο ρόλο διαδραμάτισαν οι εξερευνητές, οι έμποροι, οι καλλιτέχνες και οι εκπαιδευτικοί, οι οποίοι ταξιδεύοντας μετέφεραν πολιτιστικά στοιχεία και έθιμα από χώρα σε χώρα, με αποτέλεσμα να αναδυθούν οι πρώτοι πολιτιστικοί διπλωμάτες, οι οποίοι ενθάρρυναν τον διαπολιτισμικό διάλογο και τη μετάδοση ιδεών, παραδόσεων και πολιτιστικών στοιχείων (Institute for Cultural Diplomacy, χ.χ.). Η επιρροή της πολιτιστικής διπλωματίας έγινε εμφανέστερη μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, όπου έγινε αντικείμενο μελέτης στο ακαδημαϊκό και πολιτικό πεδίο (Ζερβάκη, 2025), ενώ η μοντέρνα εκδοχή της ξεκίνησε με την εμφάνιση των πρώτων θεσμών πολιτιστικής και διπλωματικής φύσεως, στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού, εστιάζοντας αρχικά στην προώθηση γλωσσών (Pajtinka, 2014). Συνολικά, η πολιτιστική διπλωματία θεωρείται ένα εργαλείο άσκησης εξωτερικής πολιτικής, αλλά και δημόσιας διπλωματίας, που χρησιμοποιεί την τέχνη και τη δημιουργικότητα ως φορείς επιρροής και προώθησης της εμπιστοσύνης και της αλληλοκατανόησης μεταξύ των κρατών (Ζερβάκη, 2025).
Λόγω της περίπλοκης φύσης της, η πολιτιστική διπλωματία συχνά παραβλέπεται ή ακόμα παρερμηνεύεται από πολλούς. Στην πράξη, ασκείται είτε από διπλωματικά σώματα, είτε από μη-διπλωματικούς φορείς, εφαρμόζοντας επίσημες διπλωματικές κατευθυντήριες γραμμές (Pajtinka, 2014). Πρωταρχικοί εκφραστές της πολιτιστικής διπλωματίας είναι τα κράτη, τα οποία την αξιοποιούν ως μέρος της εξωτερικής τους πολιτικής, είτε μέσω μιας κεντρικοποιημένης διοικητικής δομής, όπως τα Υπουργεία Πολιτισμού, είτε μέσω των Υπουργείων Εξωτερικών, ή μέσω ειδικών πολιτιστικών θεσμών (Ζερβάκη, 2025). Παράλληλα, η προώθηση πολιτιστικών αξιών γίνεται μέσω υπερεθνικών οργανισμών όπως η UNESCO, η οποία προωθεί και προστατεύει την παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά μέσω διεθνών δράσεων και θεσμών. Αξίζει να σημειωθεί πως, μέσω αυτής, τα κράτη δύνανται να ασκήσουν ήπια ισχύ προωθώντας τη δημόσια εικόνα τους στο εξωτερικό και τις παγκόσμιες σταθερές συμπεριφοράς και διαχείρισης της πολιτιστικής κληρονομιάς των κρατών (Ζερβάκη, 2025). Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η διακρατική συνεργασία για την προστασία των πολιτιστικών δικαιωμάτων και της πολιτιστικής κληρονομιάς των κρατών-μελών διασφαλίζεται μέσω του Συμβουλίου της Ευρώπης, το οποίο υποχρεώνει τα κράτη να λαμβάνουν τα απαραίτητα μέτρα βάσει του Άρθρου 5 της Ευρωπαϊκής Πολιτιστικής Σύμβασης του 1954 (Ζερβάκη, 2025).
Στην Ελλάδα, η πολιτιστική διπλωματία αποκτά σταδιακά αυξανόμενη σημασία τα τελευταία χρόνια. Μέσω του Υπουργείου Πολιτισμού, η χώρα συμμετέχει σε διμερείς Πολιτιστικές Συμφωνίες και Εκτελεστικά Προγράμματα, με τα οποία εδραιώνει την παρουσία της στο εξωτερικό και προωθεί τη διακρατική συνεργασία σε ζητήματα πολιτισμού, εκπαίδευσης και επιστημονικής έρευνας (Υπουργείο Εξωτερικών, χ.χ.). Στα βασικότερα εργαλεία άσκησης πολιτιστικής διπλωματίας στην ευχέρεια της Ελλάδας συμπεριλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, η διπλωματία των μουσείων, με συνεργασίες ανταλλαγής εκθεμάτων και αδελφοποιήσεις μουσείων· η διπλωματία του αθλητισμού, η οποία αξιοποιεί τον αθλητισμό για την εξομάλυνση διαφορών και την ενίσχυση των διακρατικών σχέσεων· και η διπλωματία του θεάτρου και των τεχνών, με την οποία προβάλλονται πτυχές της εσωτερικής πολιτιστικής ταυτότητας της χώρας σε άλλες χώρες (Ελληνικό Ινστιτούτο Πολιτιστικής Διπλωματίας, χ.χ.).
Πιο συγκεκριμένα, τα εργαλεία αυτά αξιοποιούνται από ποικίλους φορείς οι οποίοι συμβάλλουν στην προώθηση της ελληνικής πολιτιστικής διπλωματίας. Το Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών και το Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών Βενετίας, δύο αξιοσημείωτοι θεσμοί εντός και εκτός Ελλάδας, πραγματεύονται την προώθηση και τη μελέτη της κλασικής και βυζαντινής πολιτισμικής κληρονομιάς αντίστοιχα, και διατηρούν ιστορικά αρχεία τα οποία μαρτυρούν την σημασία του ελληνικού πολιτισμού ανά τους αιώνες (Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών, χ.χ.; Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών, χ.χ.). Μάλιστα, με την παρουσία της στις δράσεις της UNESCO, η Ελλάδα ενισχύει ενεργά την προστασία και προώθηση της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Επιπλέον, εμπνευσμένο από το έργο της Μελίνας Μερκούρη, η UNESCO απονέμει κάθε δύο χρόνια το Βραβείο Μελίνα Μερκούρη, το οποίο στηρίζει οικονομικά η Ελληνική Κυβέρνηση, με στόχο την ανάδειξη της καινοτομίας και της αποτελεσματικής πολιτιστικής συνεργασίας (Υπουργείο Εξωτερικών, χ.χ.). Βέβαια, η ενεργός συμμετοχή της Ελλάδας στις δράσεις της UNESCO επεκτείνεται και σε νομικό πλαίσιο, με την επικύρωση Συμβάσεων και την συμμετοχή της σε διακυβερνητικές επιτροπές για την προστασία των πολιτιστικών αγαθών. Συγκεκριμένα, συμμετέχει στη Σύμβαση της Χάγης του 1954 για την προστασία πολιτιστικών αγαθών σε περίπτωση ένοπλης σύρραξης, στην Επιτροπή Παγκόσμιας Κληρονομιάς και στην Επιτροπή για την προώθηση της επιστροφής πολιτιστικών αγαθών στις χώρες προέλευσής τους, μέσω της οποίας προωθεί το αίτημα για την επιστροφή των Μαρμάρων του Παρθενώνα, ακολουθώντας το παράδειγμα της Μελίνας Μερκούρη (Υπουργείο Εξωτερικών, χ.χ.).
Για μια χώρα όπως η Ελλάδα, με πλούσιο πολιτιστικό υπόβαθρο, η αξιοποίηση της πολιτιστικής διπλωματίας στο εσωτερικό και το εξωτερικό αποτελεί ένα πολύτιμο εργαλείο. Ο ζήλος των εγχειρημάτων της Μελίνας Μερκούρη για την προώθηση και ανάδειξη του ελληνικού πολιτισμού αποτέλεσαν και συνεχίζουν να αποτελούν παράδειγμα για τους Έλληνες αλλά και για τους πολίτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς υπενθυμίζουν τον δυναμικό ρόλο του πολιτισμού στη συνεργασία και τον αλληλοσεβασμό, την προώθηση της ειρήνης και τη διασφάλιση της διατήρησης των πολιτιστικών ιδιαιτεροτήτων κάθε χώρας.
Ζερβάκη, Α. (2025). Cultural Diplomacy. Contemporary Diplomatic and Consular Relations. Διαθέσιμο σε: https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-031-99243-8_12
Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών (χ.χ.). Μουσείο Εικόνων. Διαθέσιμο σε: https://istitutoellenico.org/el/%ce%bc%ce%bf%cf%85%cf%83%ce%b5%ce%af%ce%bf/
Ελληνικό Ινστιτούτο Πολιτιστικής Διπλωματίας (χ.χ.). Τα εργαλεία της Πολιτιστικής Διπλωματίας. Διαθέσιμο σε: https://helleniculturaldiplomacy.com/
Ευρωπαϊκή Ένωση (χ.χ.). Μελίνα Μερκούρη: Ηθοποιός, πολέμια του φασισμού και υπέρμαχος του πολιτισμού. Διαθέσιμο σε: https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/history-eu/eu-pioneers/melina-mercouri_el
Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Κέντρο Δελφών (χ.χ.). Ιστορία & Αποστολή. Διαθέσιμο σε: https://eccd.gr/istoria-kai-apostoli/
Ίδρυμα Μελίνα Μερκούρη (χ.χ.). Βιογραφία. Διαθέσιμο σε: https://melinamercourifoundation.com/melina-merkouri/viografia/
Παρίδης, Χ. (2016). Η Μελίνα Πολιτικός. Lifo. Διαθέσιμο σε: https://www.lifo.gr/culture/cinema/i-melina-politikos
Σαν Σήμερα (χ.χ.). Μελίνα Μερκούρη. Διαθέσιμο σε: https://www.sansimera.gr/biographies/11#goog_rewarded
Υπουργείο Εξωτερικών (χ.χ.). Πολιτιστική Διπλωματία. Διαθέσιμο σε: https://www.mfa.gr/exoteriki-politiki/dimosia-diplomatia/politistiki-diplomatia/
European Capital of Culture (ECOC) (2023). Ιστορικό. Διαθέσιμο σε: https://ecoc2023.culture.gr/el/%ce%b9%cf%83%cf%84%ce%bf%cf%81%ce%b9%ce%ba%cf%8c/
Pajtinka, E. (2014). Cultural Diplomacy in Theory and Practice of Contemporary International Relations. Διαθέσιμο σε: https://www.researchgate.net/publication/269763112_Cultural_Diplomacy_in_Theory_and_Practice_of_Contemporary_International_Relations
Πηγή εικόνας: Τα Νέα (2023). Η Ιστορική Ομιλία της Μελίνας Μερκούρη για τα Γλυπτά του Παρθενώνα. Διαθέσιμο σε: https://www.tanea.gr/2023/11/29/greece/einai-i-yperifaneia-mas-i-istoriki-omilia-tis-melinas-merkouri-gia-ta-glypta-tou-parthenona/