Γράφει ο Καμμένος Μιχαήλ
Εισαγωγή
Με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ (1993), από την πρώην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ) ιδρύθηκε η Ευρωπαϊκή Ένωση (εφεξής ΕΕ) επιτρέποντας στα κράτη να αποκτήσουν όχι μία απλή οικονομική εγγύτητα, αλλά μία ουσιώδη κοινωνική, πολιτική και νομική ενοποίηση θεμελιωμένη σε κοινές αξίες. Οι αξίες αυτές, που πρωτοδιατυπώθηκαν σε ενωσιακό κείμενο από τη Συνθήκη του Μάαστριχτ και σήμερα απαριθμούνται στο άρθρο 2 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΣΕΕ), συνιστούν όχι μόνο τη μοναδική ουσιαστική προϋπόθεση ένταξης στην Ένωση, όπως αναφέρει ρητά το Άρ. 49 ΣΕΕ, αλλά και όρο παραμονής σε αυτή. Η εφαρμογή αυτών των αξιών, που λόγω και της περίοπτης θέσης που κατέχουν στη Συνθήκη φαίνεται να διέπουν όλη τη λειτουργία της Ένωσης, πρέπει να διασφαλίζεται μέσω μηχανισμών επιβολής κυρώσεων (Ευγενία Σαχπεκίδου, 2021, σελ 150). Ένας τέτοιος μηχανισμός με βαρύτατες επιπτώσεις είναι και το Άρ. 7 ΣΕΕ που έχει εφαρμοστεί ως ένα βαθμό έναντι της Ουγγαρίας.
Το Αρ. 7 ΣΕΕ εισήχθη πρώτη φορά στο πρωτογενές ενωσιακό δίκαιο με τη Συνθήκη του Άμστερνταμ κι ύστερα από ορισμένες τροποποιήσεις που υπέστη με τη Συνθήκη της Νίκαιας -κατά την οποία θεσπίστηκε και το στάδιο προειδοποίησης (όπως θα αναλυθεί παρακάτω)- υιοθετήθηκε και από την Συνθήκη της Λισαβόνας (2007). Ως διάταξη αφορά τις μείζονος σημασίας παραβιάσεις που τελούν τα κράτη-μέλη στις αξίες που αναγράφονται στο Άρ. 2 ΣΕΕ, δεδομένου ότι επί οποιασδήποτε άλλης συνήθους παραβίασης (όπως η μη έγκαιρη ενσωμάτωση οδηγίας, αλλά και επί απλής, ήσσονος σημασίας παραβίασης αξιών) κινείται η λεγόμενη διαδικασία επί παραβάσει του Αρ. 258 ΣΛΕΕ (Συνθήκη για τη Λειτουργία της ΕΕ). Το Αρ. 7 ΣΕΕ που θεμελιώνει γνήσια αντικειμενική ευθύνη, για την οποία αρκεί η αντίθετη προς τις αξίες δράση του κράτους, χωρίς να χρειάζεται να αποδειχθεί η υπαιτιότητά του για αυτή, διαρθρώνεται σε δύο στάδια: την προειδοποίηση και την επιβολή κυρώσεων.
Μηχανισμός Προειδοποίησης της Ένωσης
Σε ό,τι αφορά στο στάδιο της προειδοποίησης, το Αρ. 7 παρ. 1 ΣΕΕ επισημαίνει πως το Συμβούλιο της ΕΕ δύναται να διαπιστώσει την ύπαρξη σαφούς κινδύνου σοβαρής παραβίασης των απαριθμούμενων στο Αρ. 2 ΣΕΕ αξιών και να διατυπώσει συστάσεις, αφότου δεχθεί αιτιολογημένη πρόταση. Η αιτιολογημένη αυτή πρόταση μπορεί να προέρχεται είτε από το ένα τρίτο των κρατών-μελών, είτε από την Επιτροπή, είτε από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Στο σημείο αυτό εισάγεται μία διαφοροποίηση του Αρ. 7 ΣΕΕ από τη διαδικασία επί παραβάσει του Αρ. 259 ΣΛΕΕ, την οποία μπορεί να νομιμοποιήσει ενεργητικά ακόμη κι ένα κράτος μόνο του∙ διαφοροποίηση που θα μπορούσε να δικαιολογηθεί ενδεχομένως από τις σοβαρότατες συνέπειες που αναπτύσσει το Αρ. 7 ΣΕΕ στην πορεία.
Σύμφωνα με το γράμμα της διάταξης, για την κίνηση της ανωτέρω διαδικασίας δεν απαιτείται τετελεσμένη ενέργεια, αλλά αρκεί ο κίνδυνος για την παραβίαση των ως άνω αξιών. Ειδικότερα, στην έννοια του κινδύνου η θεωρία εντάσσει την περίπτωση όπου σε ένα κράτος υπάρχουν συγκλίνουσες ενδείξεις οι οποίες αν συνεχιστούν θα μπορούσαν να οδηγήσουν, με τη συνήθη πορεία των πραγμάτων σε σοβαρή παραβίαση του Άρ. 2 ΣΕΕ (Σαχπεκίδου Ε., 2008, σελ. 650-1). Στη συγκεκριμένη έννοια, εντάσσεται, για παράδειγμα, η ανάδειξη μιας νέας κυβέρνησης, η οποία συμπεριέλαβε στο πρόγραμμά της μέτρα που μπορούν να παραβιάσουν τις αξίες της Ένωσης (Κανελλόπουλος Παναγιώτης, 2010, σελ. 95). Το κείμενο της Συνθήκης για την ενεργοποίηση αυτού του προειδοποιητικού σταδίου θέτει ως διαδικαστικές προϋποθέσεις αφενός την έγκριση του Κοινοβουλίου και την ψήφιση των τεσσάρων πέμπτων του Συμβουλίου και αφετέρου την προηγούμενη ακρόαση του κράτους ενώπιον του Συμβουλίου, το οποίο αφού διατυπώσει τις συστάσεις του οφείλει να εξετάζει σε τακτά χρονικά διαστήματα τους λόγους που κίνησαν τη διαδικασία.
Στάδιο Επιβολής Κυρώσεων και Ομοφωνία
Σε ό,τι αφορά το κυρωτικό στάδιο, στο Αρ. 7 παρ. 2 ΣΕΕ διευκρινίζεται πως το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο αποφαίνεται αυτή τη φορά επί τετελεσμένης, σοβαρής και διαρκούς παραβίασης των αξιών από το κράτος-μέλος κατόπιν προτάσεως του ενός τρίτου των κρατών ή της Επιτροπής με έγκριση του Κοινοβουλίου. Με βάση την ερμηνεία της ζωτικής σημασίας αυτής διάταξης, ως σοβαρή μπορεί να θεωρηθεί η παραβίαση περισσότερων αξιών του Αρ. 2 ΣΕΕ, όπως ακριβώς συνέβη και στην Ουγγαρία και θα αναλυθεί παρακάτω, ενώ για να πληρούται το στοιχείο της διάρκειας δεν επαρκεί η μεμονωμένη, αλλά δεν απαιτείται και η συστηματική καταπάτηση σε εφαρμογή συγκεκριμένης πολιτικής (Ευάγγελος Νικολάου, 2022, σελ. 261). Συγχρόνως, ενδιαφέρον παρουσιάζει η νομολογία του ΔΕΕ στην απόφαση 167/73 “Επιτροπή κατά Γαλλίας”, η οποία εφαρμοζόμενη αναλογικά οδηγεί στο συμπέρασμα πως το στοιχείο της διάρκειας πληρούται ακόμη και επί ενεργού αντίθετου προς τις ευρωπαϊκές αξίες νόμου, έστω κι αν αυτός δεν εφαρμόζεται πλέον (ΔΕΚ, απόφαση της 4.4.1974, Υπόθεση 167/73, Επιτροπή κατά Γαλλίας).
Ωστόσο, η ιδιαιτερότητα της συγκεκριμένης διάταξης έγκειται στην απαιτούμενη, προκειμένου να επιβληθούν κυρώσεις, ομοφωνία. Ειδικότερα, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, που σύμφωνα με το Αρ.7 παρ.2 ΣΕΕ καλείται να αποφασίσει για την παραβίαση και την υποβολή κυρώσεων, συντίθεται από τους αρχηγούς των κυβερνήσεων ή των κρατών (ανάλογα με το πολίτευμα κάθε κράτους μέλους), τον Πρόεδρο του και τον Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Οι δύο τελευταίοι, όμως, δε συμμετέχουν στις ψηφοφορίες. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, δηλαδή, είναι το πλέον πολιτικοποιημένο όργανο της Ένωσης στο οποίο κάθε αρχηγός εκπροσωπεί άμεσα τα συμφέροντα της χώρας του. Αυτονόητο είναι, ασφαλώς, πως στο πλαίσιο της διασφάλισης της αξιοπιστίας της διαδικασίας, ακόμη και σε αυτό το στάδιο απαιτείται η προηγούμενη ακρόαση του κράτους.
Όταν πληρωθούν, λοιπόν, όλες οι ανωτέρω προϋποθέσεις, το Συμβούλιο δύναται σύμφωνα με το Αρ.7 παρ.3 ΣΕΕ να επιβάλλει ως κυρώσεις τον περιορισμό ορισμένων δικαιωμάτων του κράτους στην Ένωση συμπεριλαμβανομένου και του ύψιστου δικαιώματος της ψήφου του αντιπροσώπου του εν λόγω κράτους στο Συμβούλιο. Στο πλαίσιο αυτής της κύρωσης, αποτελεί ζήτημα στη θεωρία κατά πόσο ο περιορισμός των δικαιωμάτων του κράτους αφορά το σύνολο της συμμετοχής στην Ένωση, ή απλώς την ψήφο των αντιπροσώπων στα θεσμικά όργανα. Η κρατούσα και μάλλον ορθότερη άποψη μένει πιστή στο γράμμα της διάταξης και περιορίζει την κύρωση στο δικαίωμα ψήφου των αντιπροσώπων στο Συμβούλιο. Κάθε αντίθετη ερμηνεία με τυχόν επέκταση των εννόμων συνεπειών και στα υπόλοιπα θεσμικά όργανα θα ήταν δογματικά εσφαλμένη, δεδομένου ότι τα μέλη της Επιτροπής, του Δικαστηρίου και του Ελεγκτικού Συνεδρίου τελούν υπό τυπική, λειτουργική και ουσιαστική ανεξαρτησία από τις εθνικές κυβερνήσεις, ενώ τα μέλη του Κοινοβουλίου εκπροσωπούν τον εκάστοτε λαό και όχι τις χώρες καθαυτές (Ευάγγελος Νικολάου, 2022, σελ. 273). Αν γινόταν δηλαδή δεκτή τυχόν επέκταση των συνεπειών θα οδηγούμαστε στο άτοπο να ευθύνονται για τις παρανομίες των κυβερνήσεων, όργανα που δεν συνδέονται με κανέναν τρόπο -τουλάχιστον τυπικά- με αυτές.
Συγχρόνως, ερμηνευτικά προκύπτει πως άλλα δικαιώματα που θα μπορούσαν να ανασταλούν στο πλαίσιο της περιγραφόμενης διαδικασίας είναι και η Προεδρία του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου∙ προσέγγιση που είναι απολύτως σύμφωνη με την κρατούσα άποψη καθώς πρόκειται για αμιγώς πολιτικό αξίωμα, άμεσα εξαρτώμενο από την εκάστοτε κυβέρνηση. Ταυτόχρονα αυτονόητο πρέπει να θεωρείται πως οι υποχρεώσεις του κράτους εξακολουθούν να υφίστανται για όσο χρονικό διάστημα η ιδιότητα του μέλους παραμένει σε αναστολή. Πρόκειται, δηλαδή, για τη μεγαλύτερη δυνατή κύρωση που προβλέπεται σε ενωσιακό κείμενο, δεδομένου πως δεν προβλέπεται με κανέναν απολύτως τρόπο αποβολή του κράτους από οποιοδήποτε ενωσιακό όργανο για οποιαδήποτε παραβίαση, όποιο αντίκτυπο και να έχει.
Το κείμενο της Συνθήκης προβλέπει πως το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, ενόψει της εφαρμογής της συγκεκριμένης διάταξης, οφείλει να λαμβάνει υπόψη τις επιπτώσεις που θα μπορούσε να επιφέρει η αναστολή στα δικαιώματα των φυσικών και νομικών προσώπων στο εν λόγω κράτος. Δεδομένου ότι πρόκειται για αναστολή δικαιωμάτων των κρατών δεν είναι επιτρεπτή η αναστολή δικαιωμάτων φυσικών ή νομικών προσώπων λόγω παραβίασης κάποιας αξίας της Ένωσης, μολονότι κρίνεται αποδεκτή ως αναγκαία συνέπεια οποιαδήποτε ζημία υποστούν κοινωνικές ομάδες που εξαρτώνται από οικονομικούς πόρους της Ένωσης, οι οποίοι θα διακοπούν λόγω της αναστολής και θα μπορούσαν να αποκατασταθούν μέσω του θεσμού της αστικής ευθύνης του δημοσίου.
Η περίπτωση της Ουγγαρίας
Η διαδικασία αυτή έχει επιχειρηθεί αρκετές φορές να εφαρμοστεί στο παρελθόν, χωρίς ωστόσο τα επιθυμητά αποτελέσματα λόγω της διστακτικότητας των ενωσιακών οργάνων ενόψει και των βαρύτατων αποτελεσμάτων. Ειδικότερα, έχει επιχειρηθεί ανεπιτυχώς να εφαρμοστεί στην Ιταλία του Silvio Berlusconi το 2009 και τη Γαλλία του Sarkozy και του Hollande λόγω απελάσεων Ρομά (Dimitry Kochenov, Laurent Pech, 2015).
Το μεγαλύτερο ζήτημα εφαρμογής του Άρθρου 7, ωστόσο, τίθεται διαχρονικά για την Ουγγαρία. Πιο συγκεκριμένα, στις εκλογές του 2010 επικράτησε το κόμμα Fidesz με ηγέτη τον Victor Orban, εγκαινιάζοντας μία μακρά περίοδο παραβιάσεων θεμελιωδών αξιών της Ένωσης. Αρχικά, με την ευρύτατη πλειοψηφία που εξασφάλισε στις εκλογές αυτές εγκαινίασε έναν διάλογο συνταγματικής αναθεώρησης με την οποία υπονομευόταν η διάκριση των εξουσιών, η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, η πολυφωνία των ανεξάρτητων αρχών και η πολυφωνία των μέσων ενημέρωσης. Μολονότι τον Ιανουάριο του 2012 η Επιτροπή επιχείρησε να εκκινήσει διαδικασία προσφυγής έναντι της Ουγγαρίας, δεν κατέφυγε στο Αρ.7 ΣΕΕ. Στη συνέχεια, τον Μάρτιο του 2013 με την “Τέταρτη Τροπολογία” ο Ούγγρος πρωθυπουργός εισήγαγε συνταγματικής ισχύος διατάξεις που υπονόμευαν περαιτέρω την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης και τη θρησκευτική ελευθερία πολλαπλασιάζοντας, χωρίς πραγματικό αποτέλεσμα, τις φωνές για εφαρμογή του Αρ.7 ΣΕΕ (Ευάγγελος Νικολάου, 2022, σελ. 294-296) .
Το ζήτημα επανήλθε το 2015, όταν ο Victor Orban επανέφερε στη δημόσια συζήτηση ζητήματα θανατικής ποινής, που συνιστά κατεξοχήν παράδειγμα παραβίασης ενωσιακών αξιών, ενώ ποινικοποίησε την ιδιότητα του πρόσφυγα δυσχεραίνοντας τη διαδικασία κτήσης της ιδιότητας αυτής, επαναπροωθώντας πολλούς από αυτούς στη Σερβία (Πρώτο Θέμα, 2015). Σε όλο αυτό το μακρό διάστημα η Ευρωπαϊκή Ένωση απέφυγε να στραφεί στην εφαρμογή του Αρ.7 ΣΕΕ, μολονότι όμοια, μαζική παραβίαση της αρχής του κράτους δικαίου δεν είχε “ξαναδεί” η Ένωση.
Το μεγάλο βήμα έγινε τρία χρόνια αργότερα. Τον Σεπτέμβριο του 2018, το Κοινοβούλιο εγκαταλείποντας τη χρόνια αδράνεια και διστακτικότητα υπέβαλε αιτιολογημένη πρόταση προς το Συμβούλιο εγκαινιάζοντας τη διαδικασία του Αρ.7 παρ.1 ΣΕΕ, για τη διατύπωση σαφούς κινδύνου για την κατάσταση του κράτους δικαίου στην Ουγγαρία∙ γεγονός που επικροτήθηκε από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο με το Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 12ης Σεπτέμβρη 2018. Σε απάντηση του συγκεκριμένου Ψηφίσματος, η Ουγγαρία επέλεξε να προσφύγει στο Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ), ζητώντας να ακυρωθεί. Στην πρώτη ακρόαση ενώπιον του Δικαστηρίου, στις 16/09/2019 η Ουγγαρία αρνήθηκε να συμμεριστεί τον κίνδυνο, ενώ η δεύτερη ακρόαση, στις 10/12/2019, στιγματίστηκε από ευτράπελα της ουγγρικής πλευράς, η οποία δημοσίευσε στοιχεία της διαδικασίας που έπρεπε να παραμείνουν απόρρητα (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο Άρθρο, σελ. 5). Αξίζει, ωστόσο, να διευκρινιστεί πως η Ένωση ούτε που επιχείρησε να ενεργοποιήσει την παράγραφο 2 του Άρθρου 7 ΣΕΕ περί αναστολής ορισμένων δικαιωμάτων, δεδομένου ότι απαιτείται ομοφωνία, ενώ η Πολωνία, η οποία επίσης τότε αντιμετώπιζε προβλήματα αντίστοιχα με την Ουγγαρία, είχε δηλώσει ρητά πως πρόκειται να στηρίξει την Ουγγαρία.
Δημιουργεί, λοιπόν, εύλογους προβληματισμούς πώς είναι δυνατόν να απαιτείται ομοφωνία για την επιβολή των κυρώσεων της συγκεκριμένης διάταξης, δεδομένου ότι στο πλαίσιο μίας τόσο πολύπλευρης Ένωσης κάθε κράτος θα έχει έναν τουλάχιστον σύμμαχο που θα σταθεί εμπόδιο σε όποια προσπάθεια κίνησης της διαδικασίας. Ανάλογο προβληματισμό δημιουργεί η χρήση της φράσης “δύναται να” σε ό,τι αφορά την επιβολή κυρώσεων, αναγνωρίζοντας με αυτόν τον τρόπο διακριτική ευχέρεια στην Ένωση να κινήσει τη διαδικασία. Ήδη από το κείμενο της διάταξης, δηλαδή, νοείται ένα κράτος να παραβιάζει τις θεμελιώδεις αξίες του Αρ.2 ΣΕΕ, αλλά να μην υποστεί καμία απολύτως κύρωση∙ γεγονός που δικαιολογείται από την πλήρη εναπόθεση της απόφασης επιβολής κυρώσεων σε αμιγώς πολιτικό όργανο Συνεπώς, ποια είναι η σκοπιμότητα ύπαρξης μιας τέτοιας διάταξης, η οποία καθίσταται ουσιαστικά και λειτουργικά ανεφάρμοστη και ως εκ τούτου ανίκανη να διασφαλίσει την προσήλωση στις αξίες;
Κανονισμός Αιρεσιμότητας
Για την επίλυση ακριβώς αυτού του προβλήματος, η Ένωση ερχόμενη αντιμέτωπη με τα προαναφερθέντα αδιέξοδα εγκαινίασε νέες διαδικασίες προστασίας της αρχής του κράτους δικαίου, όπως η θέσπιση ειδικού κανονισμού αιρεσιμότητας για την προστασία των κονδυλίων της ΕΕ, τον Δεκέμβριο του 2020 (2092/20). Με αυτόν τον κανονισμό, επιχειρήθηκε μία σύνδεση του σεβασμού του κράτους δικαίου με την αποτελεσματική εκτέλεση του προϋπολογισμού της Ένωσης, με το επιχείρημα πως κάθε φορά που οι ενέργειες ενός κράτους παραβιάζουν την αρχή του κράτους δικαίου επηρεάζεται η χρηστή δημοσιονομική διαχείριση της Ένωσης. Έτσι, επιβάλλονταν στα κράτη που παραβίαζαν αυτή την αξία κυρώσεις όπως η αναστολή πληρωμών, η απαγόρευση νέων δεσμεύσεων μέχρι τη μείωση προχρηματοδότησης και η διακοπή προθεσμιών πληρωμών (Ευάγγελος Νικολάου, 2022, σελ. 311).
Συμπεράσματα
Κάτω από αυτές τις συνθήκες, η Ουγγαρία από κοινού με την Πολωνία, καθώς και οι δύο τελούσαν παραβιάσεις στις αξίες της Ένωσης, προσέφυγαν έναντι του κανονισμού αιτούμενοι την ακύρωσή του, επικαλούμενες πως έτσι παρακάμπτεται το Άρ.7 ΣΕΕ (που τους συνέφερε καθώς προϋπέθετε ομοφωνία) και πως στερούνταν νομικής βάσης. Η προσφυγή έναντι του κανονισμού έγινε χωρίς να έχει τεθεί ακόμη σε εφαρμογή σε βάρος αυτών των κρατών, καθώς ήταν αυτονόητο πως επρόκειτο να ενεργοποιηθεί στο μέλλον. Η προσφυγή απορρίφθηκε και το 2022, η Επιτροπή ενεργοποίησε για πρώτη φορά τον μηχανισμό του Κανονισμού (ΕΕ) 2020/2092 κατά της Ουγγαρίας, λόγω ανησυχιών για το κράτος δικαίου (ιδίως ζητήματα διαφθοράς και διαχείρισης κονδυλίων). Το Συμβούλιο αποφάσισε, δηλαδή, την αναστολή σημαντικού μέρους των ευρωπαϊκών κονδυλίων προς την Ουγγαρία (ύψους πολλών δισεκατομμυρίων από το ταμείο συνοχής).
Καταλήγοντας, το Άρθρο 7 ΣΕΕ αποτελεί βασικό μηχανισμό προστασίας των αξιών του Άρθρο 2 ΣΕΕ με την εφαρμογή του όμως να παρουσιάζει σημαντικά εμπόδια λόγω του πολιτικού του χαρακτήρα και της απαίτησης ομοφωνίας. Η περίπτωση της Ουγγαρίας ανέδειξε τα όρια αυτά, οδηγώντας την Ένωση στην υιοθέτηση συμπληρωματικών εργαλείων, όπως ο Κανονισμός (ΕΕ) 2020/2092. Έτσι, καθίσταται σαφές ότι η αποτελεσματική προστασία του κράτους δικαίου προϋποθέτει συνδυασμό μηχανισμών και συνεχή θεσμική εξέλιξη.
Βιβλιογραφία:
Ελληνόγλωσση Βιβλιογραφία
Κανελλόπουλος Π. (2010). Το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης: Συνθήκη της Λισαβόνας. Εκδόσεις Σάκκουλα.
Νικολάου Ε. (2022). Η συμμετοχή στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπό αμφισβήτηση. Εκδόσεις Σάκκουλα.
Σαχπεκίδου Ε. (2008). Κυρώσεις σε βάρος κράτους μέλους της ΕΕ για παραβίαση θεμελιωδών αρχών της ελευθερίας, της δημοκρατίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ελληνική Δικαιοσύνη, (Τεύχος 3/2008).
Σαχπεκίδου Ε. (2021). Ευρωπαϊκό Δίκαιο. Εκδόσεις Σάκκουλα.
Πρωτογενείς Πηγές
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. (2018). Ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 12ης Σεπτεμβρίου 2018.
Νομολογία
Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. (1973). Απόφαση 167/73 «Επιτροπή κατά Γαλλίας». EUR-Lex. Διαθέσιμο στο: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=CELEX%3A61973CC0167&qid=1777309733627
Αρθρογραφία & Διαδικτυακές Πηγές
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. (2025). Παραβίαση αξιών της ΕΕ: πώς μπορεί η ΕΕ να τις προστατεύσει. Διαθέσιμο στο: https://www.europarl.europa.eu/pdfs/news/expert/2018/2/story/20180222STO98434/20180222STO98434_el.pdf
Πρώτο Θέμα. (2015). Μπαρόζο: Η Ουγγαρία μπορεί να επαναφέρει τη θανατική ποινή μόνο αν φύγει από την ΕΕ. Διαθέσιμο στο: https://www.protothema.gr/world/article/474748/barozo-i-ouggaria-borei-na-epanaferei-ti-thanatiki-poini-mono-an-fugei-apo-tin-ee/
Ξενόγλωσση Βιβλιογραφία
Kochenov, D., Pech, L. (2015). Upholding the Rule of Law in the EU: On the Commission’s ‘Pre-Article 7 Procedure’ as a Timid Step in the Right Direction, Fondation Robert Schuman. Διαθέσιμο στο: https://www.robert-schuman.eu/en/european-issues/356-upholding-the-rule-of-law-in-the-eu-on-the-commission-s-pre-article-7-procedure-as-a-timid-step-in-the-right-direction
Πηγή εικόνας:
Metarithmisi.gr. (2026). Η Ουγγαρία επιστρέφει. Metarithmisi.gr. Διαθέσιμη στο: https://www.metarithmisi.gr/content/e-ouggaria-epistrephei)