Γράφει η Θεοδώρα Τσούνη
Η λεκάνη της Ανατολικής Μεσογείου είναι διαχρονικά από τους πλέον κρίσιμους γεωπολιτικούς χώρους παγκοσμίως, καθότι αποτελεί σταυροδρόμι τριών ηπείρων: της Ευρώπης, της Ασίας και της Αφρικής. Πρόκειται για ένα κομβικό σημείο όπου η διεθνής προσοχή, δραστηριότητα και ένταση αυξάνονται συνεχώς, λόγω της ταύτισης ενεργειακών, στρατηγικών και πολιτικών συμφερόντων. Ο παράγοντας που την καθιστά ζώνη αυξημένου ανταγωνισμού ισχύος, αλλά και συνεργασίας, είναι η ανακάλυψη σημαντικών κοιτασμάτων υδρογονανθράκων και αποθεμάτων φυσικού αερίου στην λεκάνη του Λεβάντε και στις γύρω υπεράκτιες περιοχές του Ισραήλ, της Κύπρου και της Αιγύπτου. Στο πλαίσιο αυτό, η τριμερής συνεργασία της Ελλάδας, της Κύπρου και του Ισραήλ αποτελεί έναν άξονα σταθερότητας στην περιοχή. Η εν λόγω σύμπραξη δεν περιορίζεται μόνο σε οικονομικό επίπεδο, αλλά επεκτείνεται και σε ζητήματα ασφαλείας όπως η προστασία κρίσιμων ενεργειακών υποδομών, η ασφάλεια θαλάσσιων οδών μεταφοράς ενέργειας και η ενίσχυση της ναυτικής συνεργασίας στην Ανατολική Μεσόγειο. Τα ζητήματα αυτά είναι μείζονος σημασίας για την Ευρωπαϊκή Ένωση (εφεξής Ε.Ε), η οποία έχει θέσει ως στρατηγικό στόχο τη διαφοροποίηση των ενεργειακών της πηγών.
Το τριμερές σχήμα συνεργασίας συνιστά μια σημαντική γεωπολιτική εξέλιξη στην Ανατολική Μεσόγειο κατά τον 21ο αιώνα. Τα τρία κράτη έστειλαν ένα σαφές μήνυμα πολιτικής σύμπλευσης και εμβάθυνσης της συνεργασίας τους σε ζητήματα κοινού ενδιαφέροντος, καθώς και για την διασφάλιση της ειρήνης και της σταθερότητας στην περιοχή (Tziarras, 2019). Πριν από την τριμερή συνεργασία, η θεσμική επικοινωνία μεταξύ των κρατών περιορίζονταν κυρίως σε διμερείς σχέσεις. Η de facto αναγνώριση του Ισραήλ από την Ελλάδα, το 1949, αποτέλεσε τη βάση για την ανάπτυξη σχέσεων, οι οποίες ενισχύθηκαν εμφανέστερα μετά το 2010, ιδίως λόγω της επιδείνωσης των σχέσεων Ισραήλ-Τουρκίας (Roussos, 2017) και της σύγκλισης στρατηγικών συμφερόντων στην Ανατολική Μεσόγειο, κυρίως στον τομέα της ενέργειας και της ασφάλειας. Οι σχέσεις Κύπρου και Ισραήλ υπήρξαν διαχρονικά θετικές, βασιζόμενες σε κοινά συμφέροντα και στην απουσία συγκρουσιακών διεκδικήσεων, σε αντίθεση με τις σχέσεις Κύπρου και Τουρκίας, οι οποίες χαρακτηρίζονται δυσχερείς λόγω κυρίως της διαρκούς κατοχής των βόρειων εδαφών της Κύπρου από την Τουρκία, μετά την εισβολή του 1974 (Stanicek, 2020).
Η επιθετική τουρκική εξωτερική πολιτική, η οποία υπονόμευε τα συμφέροντα και των τριών κρατών (Bowlus, 2020), αποτέλεσε μια από τις κύριες αιτίες που δόμησε την τριμερή συνεργασία Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ, σε συνδυασμό με την πολιτική αστάθεια που εγκυμονούσε επί δεκαετίες στην περιοχή και η οποία αντιπαρατέθηκε με τα σταθερά πολιτικά συστήματα της Ελλάδας και της Κύπρου. Ωστόσο, τον βασικό λόγο αποτέλεσε η ανακάλυψη κοιτασμάτων φυσικού αερίου στην λεκάνη της Λεβαντίνης (Φώσκολος, 2022). Η τριμερής πρωτοβουλία συνέβαλε στην ελάττωση του κόστους εξόρυξης και στην δυνατότητα διοχέτευσης των υδρογονανθράκων στην Ε.Ε (Φώσκολος, 2022). Η θεσμοθέτηση του στρατηγικού τριγώνου ξεκίνησε στις 8 Αυγούστου 2013 στη Λευκωσία, με την υπογραφή του Μνημονίου Κατανόησης, αλλά αποτυπώνεται κυρίως μέσω των τακτικών συνόδων κορυφής (Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, χ.χ.).
Η πρώτη τριμερής σύνοδος κορυφής πραγματοποιήθηκε στις 28 Ιανουαρίου 2016 (Υπουργείο Εξωτερικών Ελλάδας, 2016), παρουσία των ηγετών των τριών χωρών, όπου τέθηκαν οι βάσεις της εν λόγω σύμπραξης. Ακολούθησαν πέντε ακόμα σύνοδοι, με την τελευταία να πραγματοποιείται την 22α Δεκεμβρίου 2025 (Prime Minister’s Office, 2025), όπου οι συζητήσεις επεκτάθηκαν σε ζητήματα άμυνας και ασφαλείας. Η πορεία της τριμερούς συνεργασίας δρομολόγησε την δημιουργία του σχήματος «3+1», με την συμμετοχή των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής ως τέταρτου παράγοντα (Αθανασίου, 2024: 2.2.4). Με κοινή δήλωση, οι τέσσερις χώρες ανακοίνωσαν μια ενιαία πολιτική που θα συνέβαλε στην ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας και της περιφερειακής σταθερότητας στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου. Το ίδιο διάστημα τα μέλη επιβεβαίωσαν τη στήριξη τους για έργα περιφερειακής διασυνδεσιμότητας, συμπεριλαμβανομένου του διαδρόμου Ινδίας-Μέσης Ανατολής-Ευρώπης (Government of Cyprus, 2025).
Οι ενεργειακοί πόροι της Ανατολικής Μεσογείου είναι άρρηκτα συνδεδεμένοι πρωτίστως με το καθεστώς της υφαλοκρηπίδας και δευτερευόντως με αυτό της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (εφεξής ΑΟΖ), τα οποία ρυθμίζονται από την Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας. Η Υφαλοκρηπίδα περιορίζεται αποκλειστικά στον θαλάσσιο βυθό και στο υπέδαφος της θάλασσας, με το εκάστοτε κράτος να ασκεί τα κυριαρχικά δικαιώματα του ipso facto και ab initio (UNCLOS 1982, άρθρο 77). Αντίθετα, σύμφωνα με το Άρθρο 55 της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας, «η αποκλειστική οικονομική ζώνη είναι μια περιοχή πέραν και δίπλα στην χωρική θάλασσα, η οποία υπόκειται στο ειδικό νομικό καθεστώς που θεσπίζεται στο παρόν μέρος, βάσει του οποίου τα δικαιώματα και η δικαιοδοσία του παράκτιου κράτους και τα δικαιώματα και οι ελευθερίες άλλων κρατών διέπονται από τις σχετικές διατάξεις της παρούσας Σύμβασης ».
Το νομικό πλαίσιο της ΑΟΖ θεσμοθετείται από την Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS, 1982). Βάσει αυτής, κάθε παράκτιο κράτος έχει δικαίωμα να ορίσει ΑΟΖ έως και 200 ναυτικά μίλια από τις ακτές του (Άρθρο 57). Το καθεστώς της ΑΟΖ αποτελεί sui generis νομικό καθεστώς ειδικού σκοπού (Άρθρο 55), το οποίο δεν ταυτίζεται ούτε με το καθεστώς πλήρους κυριαρχίας της αιγιαλίτιδας ζώνης ούτε με το καθεστώς ελευθεριών της ανοιχτής θάλασσας. Ως εκ τούτου, η ΑΟΖ διακρίνεται τόσο από οικονομική όσο και από γεωπολιτική διάσταση. Ο οικονομικός της χαρακτήρας συνδέεται με την εκμετάλλευση φυσικών πόρων και τη διαχείριση θαλάσσιων δραστηριοτήτων, ενώ ο γεωπολιτικός της χαρακτήρας συνδέεται με ένα αμιγώς διπλωματικό προφίλ που ρυθμίζει ζητήματα ασφαλείας στην περιοχή (Λουκόπουλος, 2012).
Η σημασία της διάκρισης μεταξύ ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδας στην Ανατολική Μεσόγειο καθίσταται επιτακτική, καθώς οι θαλάσσιες ζώνες των κρατών στην περιοχή, λόγω εγγύτητας, έχουν αλληλεπικαλυπτόμενες διεκδικήσεις (entitlements), γεγονός που καθιστά αναγκαία την de jure οριοθέτηση τους, σύμφωνα με τα άρθρα 74 και 83 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS 1982). Ωστόσο τα προαναφερθέντα άρθρα χαρακτηρίζονται από την πλήρη απουσία κάποιας πρακτικής μεθόδου προς επίτευξη της αναγκαίας λύσης. Σε θεωρητικό πλαίσιο η οριοθέτηση της ΑΟΖ και της υφαλοκρηπίδας μεταξύ κρατών με αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές πραγματοποιείται με συμφωνία, ώστε να επιτευχθεί μια δίκαια λύση. Στη πράξη, ήδη από το άρθρο 6 της Σύμβασης της Γενεύης του 1958 (Continental Shelf Convention, 1958) για το δίκαιο της θάλασσας προβλεπόταν η μέθοδος της ίσης απόστασης, εκτός αν συντρέχουν ειδικές περιστάσεις. Ωστόσο, η μεταγενέστερη νομολογία και η UNCLOS του 1982 εγκατέλειψαν την αυστηρή εφαρμογή της, υιοθετώντας την αρχή της δίκαιης λύσης διαμορφώνοντας συγκεκριμένες μεθόδους οριοθέτησης, με κυριότερη την μέθοδο της μέσης γραμμής/ίσης απόστασης (equidistance), η οποία χρησιμοποιείται ως αφετηρία και εν συνεχεία προσαρμόζεται λαμβάνοντας υπόψη σχετικές περιστάσεις, όπως η γεωγραφία των ακτών η παρουσία νησιών και η αναλογικότητα (Δαμπάλη, 2018: 2.8).
Στην Ανατολική Μεσόγειο οι ενεργειακοί πόροι εντοπίζονται κυρίως στον θαλάσσιο βυθό, ωστόσο η εκμετάλλευση τους προϋποθέτει ένα ολοκληρωμένο νομικό πλαίσιο που συνδυάζει και τις δυο έννοιες. Το κενό αυτό καλύπτει η αρχή της συμπληρωματικότητας: στην ουσία, η υφαλοκρηπίδα καλύπτει τα δικαιώματα στον βυθό και το υπέδαφος, ενώ η ΑΟΖ επεκτείνει τα δικαιώματα και στην υπερκείμενη υδάτινη στήλη. Η προσέγγιση αυτή επιβεβαιώθηκε και στη νομολογία του Διεθνούς Δικαστηρίου Δικαιοσύνης, ιδίως στην υπόθεση Libya v. Malta (ICJ, 1985), όπου αναγνωρίστηκε η λειτουργική σχέση μεταξύ υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ και επιβεβαιώθηκε ότι η οριοθέτηση δεν είναι μια αυστηρά μαθηματική διαδικασία αλλά χρήζει αντιμετώπισης με ενιαία λογική δικαιοσύνης. Παράλληλα, σύμφωνα με το άρθρο 56 παρ.3 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, τα δικαιώματα που αφορούν τον βυθό και το υπέδαφος της ΑΟΖ ασκούνται σύμφωνα με το καθεστώς της υφαλοκρηπίδας, γεγονός που επιβεβαιώνει τη συμπληρωματική λειτουργία των δύο εννοιών (UNCLOS 1982).
Το ανωτέρω νομικό πλαίσιο, το οποίο προαναφέρθηκε συνοπτικά, έδωσε την δυνατότητα σε κράτη όπως το Ισραήλ, η Κύπρος και η Αίγυπτος να πλαισιώσουν και νομικά την έρευνα και εκμετάλλευση των σημαντικών υπεράκτιων κοιτασμάτων φυσικού αερίου, τα οποία, αφότου ανακαλύφθηκαν, συνέβαλαν στη μεταβολή του ενεργειακού χάρτη της περιοχής. Πιο αναλυτικά, το Ισραήλ, με την ανεύρεση του κοιτάσματος Tamar και αργότερα του ογκώδους κοιτάσματος Leviathan, κατόρθωσε να εξελιχθεί σε περιφερειακός παράγοντας στις εξαγωγές φυσικού αερίου και να εξασφαλίσει, με τον τρόπο αυτό, την ενεργειακή του αυτάρκεια (Krane, 2025). Επακολούθως, η ανακάλυψη του κοιτάσματος Aphrodite και Zohr από την αμερικανική εταιρεία Noble Energy (Krane, 2025), εντός της Κυπριακής και της Αιγυπτιακής ΑΟΖ, αντίστοιχα, προσέφερε και στις δυο χώρες σημαντικές προοπτικές εκμετάλλευσης.
Με δεδομένο το μέγεθος των κοιτασμάτων της Ανατολικής Μεσογείου, οι διασυνοριακές ενεργειακές διασυνδέσεις αποτελούν αναγκαίο μέσο για την επίτευξη μιας περιφερειακής συνεργασίας που θα συμβάλλει αποτελεσματικά στην ανθεκτικότητα και την διαφοροποίηση του ενεργειακού συστήματος. Το ΜΙΤ και το Ινστιτούτο της Κύπρου μελέτησαν από κοινού πιθανές αγορές διοχέτευσης και τρόπους μεταφοράς του φυσικού αερίου. Στο πλαίσιο αυτό, ο αγωγός EastMed προτάθηκε ως ένα φιλόδοξο έργο υποθαλάσσιου αγωγού για τη διακίνηση φυσικού αερίου από την Ανατολική Μεσόγειο προς την Ευρώπη μέσω της Ελλάδας, συμβάλλοντας στην διαφοροποίηση των πηγών ενέργειας της Ε.Ε και στη μείωση της εξάρτησης από τρίτες χώρες (Τσακανιά, 2021). Παράλληλα, έργα όπως το Great Sea Interconnector (π. EuroAsia Interconnector) αποτελούν μεγάλης κλίμακας ενεργειακές υποδομές που αποσκοπούν στην διασύνδεση των ηλεκτρικών δικτύων των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης με την Ανατολική Μεσόγειο, μέσω υποθαλάσσιων καλωδίων μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας. Σκοπός τους είναι η ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας και η διευκόλυνση της μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας παραγόμενης κυρίως από ΑΠΕ (European Commission, 2023).
Αυτή η ενεργειακή ανάπτυξη που σημειώθηκε στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου αύξησε την ανάγκη για την δημιουργία μιας πολιτικής που θα εξασφάλιζε την περιφερειακή σταθερότητα και ισορροπία. Η επίμονη στάση της Τουρκίας να αμφισβητεί την επήρεια νησιών σε θαλάσσιες ζώνες της Ελλάδας, καθώς και της Κύπρου, ως νησιωτικού κράτους, προκάλεσε την γεωπολιτική συμπόρευση των τεσσάρων χωρών, η οποία διαμόρφωσε το πολιτικό τοπίο της περιοχής (Stanicek, 2020). Παρά τις κυρώσεις που έχουν επιβληθεί από την Ε.Ε εις βάρος της Τουρκίας, το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» (Υπουργείο Εξωτερικών Ελλάδας [MFA], χ.χ.). λειτουργεί ως στρατηγικό πλαίσιο της τουρκικής πολιτικής, η οποία διεξάγει έρευνες φυσικού αερίου σε αμφισβητούμενα ύδατα. Το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» δεν έχει τυπικό νομικό χαρακτήρα, αλλά λειτουργεί ως πολιτικό πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η σύγχρονη αναθεωρητική προσέγγιση της Τουρκίας στην Ανατολική Μεσόγειο, το Αιγαίο και τον Εύξεινο Πόντο (Διακόπουλος et al., 2023).
Σε αντίθεση με την στάση-veto της Τουρκίας στην Ανατολική Μεσόγειο, η περιοχή έχει αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία για την στρατηγική της Δύσης. Οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, μέσω του σχήματος «3+1» (Νέδος, 2025), υποστήριξαν φανερά την ενεργειακή συνεργασία, η οποία έδρασε ως φραγμός σε ορισμένες τουρκικές επιδιώξεις. Μετά την ρωσική εισβολή στην Ουκρανία αναδείχθηκε ακόμη περισσότερο η ανάγκη ανεξαρτητοποίησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τους ρωσικούς ενεργειακούς πόρους (Krane, 2025) και η προσέγγιση εφοδιασμού της από τις εναλλακτικές πηγές (φυσικό αέριο και ηλεκτρισμό) της Ανατολικής Μεσογείου.
Συνολικά, η Ανατολική Μεσόγειος καθίσταται μια περιοχή ιδιαίτερης γεωστρατηγικής και γεωπολιτικής σημασίας. Η τριμερής συνεργασία της Ελλάδας, της Κύπρου και του Ισραήλ αποτέλεσε εξαρχής έναν πυλώνα σταθερότητας έναντι των περίπλοκων γεωπολιτικών αντιπαραθέσεων. Η ανακάλυψη κοιτασμάτων φυσικού αερίου, σε συνδυασμό με τις πολιτικές και διπλωματικές πρωτοβουλίες στην περιοχή, διαμόρφωσαν μια θεσμική και στρατηγική εμβάθυνση σε τομείς όπως η άμυνα, η ενέργεια και η ασφάλεια. Η έμφαση στην εκμετάλλευση νέων ενεργειακών πόρων και στην δημιουργία νέων ενεργειακών υποδομών αποτέλεσε ένα πρόσφορο έδαφος μετάβασης για την Ευρωπαϊκή Ένωση προς τη διαφοροποίηση των πηγών και οδών εφοδιασμού ενέργειας.
Βιβλιογραφία/Πηγές:
Βιβλία:
Αθανασίου, Α. (2024). Η Τριμερής Συμμαχία «3+1» Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ: Το Υπό Διαμόρφωση Ενεργειακό Περιβάλλον της Ανατολικής Μεσογείου. [Διπλωματική Εργασία]. Πανεπιστήμιο Νεάπολις Πάφου. Διαθέσιμο σε: hephaestus.nup.ac.cy/handle/11728/12543
Δαμπάλη, Σ. (2008). Η Οριοθέτηση των Θαλασσίων Ζωνών στο Δίκαιο της Θάλασσας μέσα από την Κρίση Διεθνών Δικαιοδοτικών Οργάνων. Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης. Διαθέσιμο σε: https://law.duth.gr/wp-content/uploads/2018/04/SophiaDampali.pdf
Roussos, S. (2017). Greece and Regional Dynamics in the Eastern Mediterranean. Σε N. Litsas, S., Tziampiris, A. (eds) Foreign Policy Under Austerity. Palgrave Macmillan, London. https://doi.org/10.1057/978-1-137-57582-1_5
Τσακανιά, Σ. (2021). Political Economy of Energy in Eastern Mediterranean. [Διπλωματική Εργασία]. Πανεπιστήμιο Πειραιώς. Διαθέσιμο σε: https://dione.lib.unipi.gr/xmlui/handle/unipi/13871
Tziarras, Z. (2019). The New Geopolitics of the Eastern Mediterranean – An Introduction. Σε Tziarras, Z. (ed.). The New Geopolitics of the Eastern Mediterranean: Trilateral Partnerships and Regional Security Re-imagining the Eastern Mediterranean Series: PCC Report, 3. Nicosia: PRIO Cyprus Centre, 5-10
Πρωτογενείς πηγές:
Continental Shelf (Libyan Arab Jarnahiriya/Malta), Judgment, I. C.J. Reports 1985, p. 13
United Nations. (1958). Convention on the Continental Shelf. Διαθέσιμο σε: legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/8_1_1958_continental_shelf.pdf
United Nations (1982). United Nations Convention on the Law of the Sea. Διαθέσιμο σε: un.org/depts/los/convention_agreements/texts/unclos/unclos_e.pdf
Ηλεκτρονικές πηγές:
Bowlus, J.V. (2020). Gas Fields in the Eastern Mediterranean. ECFR. Διαθέσιμο σε: https://ecfr.eu/special/eastern_med/gas_fields
Διακόπουλος, Α., Λιάκουρας, Π., Υφαντής, Κ. & Φίλης, Κ. (2023) Γαλάζια Πατρίδα: η ανατομία ενός επιθετικού δόγματος. Η Καθημερινή. Διαθέσιμο σε: https://www.kathimerini.gr/politics/foreign-policy/562476013/galazia-patrida-i-anatomia-enos-epithetikoy-dogmatos/
European Commission (2023). Η Επιτροπή παρουσιάζει σχέδιο δράσης για την επίσπευση της επέκτασης των δικτύων ηλεκτρικής ενέργειας. Διαθέσιμο στο: greece.representation.ec.europa.eu/news/i-epitropi-paroysiazei-shedio-drasis-gia-tin-epispeysi-tis-epektasis-ton-diktyon-ilektrikis-2023-11-28_el
Government of Cyprus. (2025). Joint statement on the 3+1 Energy Ministerial in Athens, Greece. Διαθέσιμο σε: www.gov.cy/en/energy-commerce-and-industry/joint-statement-on-the-31-energy-ministerial-in-athens-greece/
Krane, J. (2025). Gas and Geopolitics in the Eastern Mediterranean. Arab Center Washington DC. Διαθέσιμο σε: arabcenterdc.org/resource/gas-and-geopolitics-in-the-eastern-mediterranean/
Λουκόπουλος, K. (2012). Τι πραγματικά συμβαίνει με την ΑΟΖ. Capital.gr. Διαθέσιμο σε: capital.gr/arthra/1630139/ti-pragmatika-sumbainei-me-tin-aoz/
Νέδος, Β. (2025). Τριμερής για την ενέργεια στην Ανατολική Μεσόγειο με ΗΠΑ. Η Καθημερινή. Διαθέσιμο στο: kathimerini.gr/politics/563897008/trimeris-gia-tin-energeia-stin-anatoliki-mesogeio-me-ipa/
Stanicek, B. (2020). Turkey: Remodelling the Eastern Mediterranean – Conflicting Exploration of Natural Gas Reserves. European Parliamentary Research Service. Διαθέσιμο σε: europarl.europa.eu/thinktank/en/document/EPRS_BRI(2020)652048
Υπουργείο Εξωτερικών Ελλάδας (χ.χ.). Χάρτης 8 – 2019: Η “Γαλάζια Πατρίδα” ως επίσημο δόγμα της Τουρκίας. Διαθέσιμο στο: mfa.gr/images/docs/maps/el/map8.pdf
Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ). (χ.χ.). Τριμερείς συνεργασίες Ελλάδας στον τομέα της ενέργειας. Διαθέσιμο σε: ypen.gov.gr/trimereis-synergasies-elladas-ston-tomea-tis-energeias/
Φώσκολος, Α. (2022). Η Σημασία των Κοιτασμάτων της Λεκάνης της Ανατ. Μεσογείου για την Ευρωπαϊκή Ενεργειακή Ανεξαρτησία και Ευημερία. energia.gr. Διαθέσιμο στο: energia.gr/article/187750/h-shmasia-ton-koitasmaton-ths-lekanhs-ths-anat-mesogeioy-gia-thn-eyropaikh-energeiakh-anexarthsia-kai-eyhmeria
Πηγή Εικόνας:
Φωτάκη, Α. (2023). Το ενεργειακό σταυρόλεξο της Ανατολικής Μεσογείου. Το Βήμα. Διαθέσιμο σε: https://www.tovima.gr/print/politics/to-energeiako-stayrolekso-lftis-anatolikis-mesogeiou/