Γράφει ο Δημήτριος Περήφανος
Στην αυγή του 21ου αιώνα, οι θαλάσσιες αρτηρίες του πλανήτη επανέρχονται στο επίκεντρο της παγκόσμιας ισχύος. Το μεγαλύτερο μέρος του παγκόσμιου εμπορίου, το οποίο υπερβαίνει το 80% σε όγκο και το 70% σε αξία, διεξάγεται μέσω της θάλασσας (UNCTAD, 2023). Η ασφάλεια των θαλάσσιων διαδρομών δεν αποτελεί μόνο τεχνικό ή εμπορικό ζήτημα, αλλά θεμέλιο της ισχύος και της σταθερότητας του διεθνούς συστήματος. Ειδικότερα, η ικανότητα στρατιωτικού ελέγχου των θαλάσσιων γραμμών επικοινωνίας (Sea Lanes of Communication – SLOC) καθίσταται καθοριστική για τη διατήρηση της ισορροπίας ισχύος. Από τα Στενά του Ορμούζ και τη θάλασσα της Νότιας Κίνας έως την Ερυθρά Θάλασσα και τον Ινδικό Ωκεανό, οι εμπορικές ροές, οι ενεργειακοί διάδρομοι και οι ναυτικές βάσεις συνθέτουν ένα πολύπλοκο πλέγμα γεωοικονομίας και ασφάλειας. Σε αυτό το περιβάλλον, η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας (εφεξής Κίνα), ως ανερχόμενη υπερδύναμη, και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (εφεξής ΗΑΕ), ως περιφερειακός κόμβος με παγκόσμιες φιλοδοξίες, αναδεικνύονται σε δύο δρώντες, που επενδύουν συστηματικά στον καθορισμό νέων ζωνών επιρροής μέσω της θάλασσας.
Η Κίνα επιδιώκει να ενισχύσει τη θέση της ως παγκόσμια οικονομική δύναμη, προωθώντας την εμπορική συνδεσιμότητα ανάμεσα στην Ασία, την Ευρώπη και την Αφρική. Το 2013, ο Πρόεδρος της Κίνας, Σι Τζινπίνγκ, ανακοίνωσε την αναπτυξιακή πρωτοβουλία «Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος» (εφεξής Belt and Road Initiative), που στοχεύει στην αναβίωση του ιστορικού Δρόμου του Μεταξιού μέσω ενός εκτεταμένου δικτύου υποδομών, εμπορικών ροών και πολιτιστικών διαδρομών. Η Belt and Road Initiative διαρθρώνεται γύρω από δύο βασικούς άξονες (Kwa, 2016). Ο πρώτος αφορά τη χερσαία Οικονομική ζώνη του Δρόμου του Μεταξιού, που περιλαμβάνει σιδηροδρόμους, οδικά δίκτυα, ενεργειακούς αγωγούς και τηλεπικοινωνιακές γραμμές, που συνδέουν την Κίνα με την Κεντρική Ασία, τη Μέση Ανατολή και την Ευρώπη (Yang, 2023). Ο δεύτερος είναι ο Θαλάσσιος Δρόμος του Μεταξιού (Maritime Silk Road), ένα δίκτυο γραμμών ναυσιπλοΐας και λιμένων, που θα διευκολύνουν τη ροή του κινεζικού εμπορίου από την Ασία στην Ευρώπη. Ενδεικτικά, περιλαμβάνει λιμάνια στρατηγικής σημασίας, όπως εκείνα του Κιαουκφιού (Μιανμάρ), του Γκουαντάρ (Πακιστάν), της Χαμπαντότα (Σρι Λάνκα), της Τσιτταγκόνγκ (Μπαγκλαντές), του Σουέζ (Αίγυπτος), καθώς και του Πειραιά (Ελλάδα). Ουσιαστικά, το Πεκίνο οικοδομεί μια θαλάσσια αρχιτεκτονική επιρροής, ικανή να διασφαλίσει την ενεργειακή και εμπορική του αυτονομία σε περιόδους διεθνούς κρίσης. Ωστόσο, η διεύρυνση της κινεζικής παρουσίας σε στρατηγικούς λιμένες εγείρει ερωτήματα για τη μετατροπή των εμπορικών επενδύσεων σε μέσα στρατιωτικής προβολής ισχύος.
Η θαλάσσια διάσταση της Πρωτοβουλίας έχει ερμηνευθεί από πολλούς δυτικούς αναλυτές όχι απλώς ως οικονομικό εγχείρημα, αλλά και ως στοιχείο μιας ευρύτερης γεωστρατηγικής, η οποία αποτυπώνεται στη θεωρία της «Αλυσίδας Μαργαριταριών» (String of Pearls). Ο όρος “String of Pearls” επινοήθηκε το 2005 από την αμερικανική εταιρεία Booz Allen Hamilton στην έκθεση ″Energy Futures in Asia‶, για να περιγράψει την αναμενόμενη επέκταση της κινεζικής ναυτικής παρουσίας στον Ινδικό Ωκεανό μέσω της ανάπτυξης υποδομών σε φιλικά κράτη (Ashraf, 2017). Παρότι, το Πεκίνο ουδέποτε αναγνώρισε επίσημα τη στρατηγική αυτή, η έννοια χρησιμοποιείται ευρέως στη δυτική βιβλιογραφία για να αποδώσει την άσκηση οικονομικής, στρατιωτικής, διπλωματικής και πολιτικής επιρροής της Κίνας στην περιοχή. Κάθε «μαργαριτάρι» συμβολίζει ένα στρατηγικό σημείο επιρροής, όπως τα λιμάνια Γκουαντάρ, Τσιτταγκόνγκ, Κιαουκφιού και τη στρατιωτική βάση στο Τζιμπουτί, τα οποία συγκροτούν μια αλυσίδα ναυτικών και εμπορικών κόμβων από τη Νότια Σινική Θάλασσα μέχρι το Κέρας της Αφρικής (Simon & Ravi, 2023). Η Κίνα παρουσιάζει τις επενδύσεις αυτές ως έργα ειρηνικής ανάπτυξης και αμοιβαίου οφέλους (win-win), αλλά η δυτική στρατηγική προσέγγιση τις ερμηνεύει ως μέσο ελέγχου των θαλάσσιων ενεργειακών οδών και εξισορρόπησης της αμερικανικής και ινδικής επιρροής (Ashraf, 2017).
Στο ίδιο γεωστρατηγικό περιβάλλον, τα ΗΑΕ διαμορφώνουν τη δική τους θαλάσσια στρατηγική, εδραιώνοντας ρόλο περιφερειακής «μεσαίας δύναμης». Η εξέλιξή τους κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες αποτυπώνει τη μετάβαση μιας μικρής, πλούσιας σε πόρους χώρας σε κράτος με ικανότητες προβολής πέρα από τον Περσικό (ή Αραβικό) Κόλπο. Η πολιτική ασφαλείας των ΗΑΕ στηρίζεται στην αρχή ότι οι απειλές είναι πραγματικές, χωρίς όμως να θέτουν σε κίνδυνο την κρατική υπόσταση (Almezaini, 2020). Η σταθερότητά και η ασφάλειά τους δύναται να διαταραχθεί τόσο από κρατικούς δρώντες, ιδιαίτερα το Ιράν, όσο κι από μη κρατικούς (Ισλαμικό Κράτος, Μουσουλμανική Αδελφότητα). Η αντιμετώπιση του Πολιτικού Ισλάμ ως διαρκούς πηγής αστάθειας ώθησε τα ΗΑΕ να επιδιώξουν στρατιωτική και οικονομική παρουσία σε καίρια θαλάσσια σημεία του Ινδικού Ωκεανού και του Κέρατος της Αφρικής.
Τα ΗΑΕ έχουν διαμορφώσει ένα εκτεταμένο δίκτυο λιμένων και ναυτικών εγκαταστάσεων σε στρατηγικές τοποθεσίες, μέσω ενός πλέγματος κρατικών φορέων και επιχειρηματικών ομίλων. Οι εταιρίες DP World και AD Ports Group, που δραστηριοποιούνται στη διαχείριση της εφοδιαστικής αλυσίδας, αποτελούν τον επιχειρηματικό βραχίονα της εξωτερικής πολιτικής των ΗΑΕ, συνδυάζοντας επενδυτική δραστηριότητα με γεωπολιτικό σχεδιασμό. Η στρατηγική «Ένα Λιμάνι, Ένας Κόμβος» (One Port, One Node) εκφράζει τη βούληση του Άμπου Ντάμπι να διασφαλίσει πρόσβαση και έλεγχο σε κρίσιμους ναυτικούς διαύλους, όπως το Στενό του Ορμούζ, το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ και τη Διώρυγα του Σουέζ (ISPI, 2015). Στο πλαίσιο αυτό, τα ΗΑΕ έχουν εξασφαλίσει μακροχρόνιες παραχωρήσεις και συμφωνίες διαχείρισης λιμένων σε στρατηγικές περιοχές, όπως η Μογκαντίσου στη Σομαλία, η Μπερμπέρα στη Σομαλιλάνδη, η Ασσάμπ στην Ερυθραία, η Σοκότρα στην Υεμένη, η Αΐν Σούχνα στην Αίγυπτο και η Λαττάκεια στη Συρία. Η διασύνδεση εμπορικών και στρατιωτικών δραστηριοτήτων αποτυπώνει τη βαθμιαία στρατιωτικοποίηση της ναυτικής τους παρουσίας, όπως υποδεικνύει και η δημιουργία της Κοινής Διοίκησης Επιμελητείας των Ενόπλων Δυνάμεων (UAE Armed Forces Joint Logistics Command) (Defence News, 2016).
Η διασφάλιση των παγκόσμιων θαλάσσιων οδών, που συνδέουν την Ασία με τη Μέση Ανατολή και την Αφρική, αποτελεί στρατηγικό στόχο για την Κίνα και τα ΗΑΕ. Αμφότερες επιδιώκουν να ενισχύσουν την παρουσία και την επιχειρηματική τους ικανότητα στα βασικά περάσματα του Ινδικού Ωκεανού. Η σύγκλιση των συμφερόντων των δύο χωρών εκφράζεται χαρακτηριστικά στο λιμάνι Χαλίφα του Άμπου Ντάμπι, όπου η κινεζική COSCO Shipping Ports διαχειρίζεται έναν από τους σημαντικότερους τερματικούς σταθμούς του Θαλάσσιου Δρόμου του Μεταξιού, εντάσσοντας τα ΗΑΕ στο δίκτυο των κινεζικών θαλάσσιων κόμβων. Μάλιστα, το 2018 ιδρύθηκε το Κοινό Ταμείο Επενδυτικής Συνεργασίας, ύψους 10 δισεκατομμυρίων δολαρίων, και υπογράφηκαν δεκατρία Μνημόνια Κατανόησης (China Daily, 2024). Η συνεργασία αυτή επεκτείνεται σταδιακά από την οικονομία προς τον επιχειρησιακό τομέα και συγκεκριμένα στην προστασία των θαλάσσιων γραμμών επικοινωνίας, που συνδέουν την Ασία με την Αφρική και τη Μεσόγειο Θάλασσα. Εν κατακλείδι, το λιμάνι της Χαλίφα αποκτά στρατηγική βαρύτητα στους σχεδιασμούς του Πεκίνου για την παρουσία του στον Κόλπο.
Ωστόσο, η σχέση Κίνας και ΗΑΕ παρουσιάζει εμφανή όρια και αποκλίσεις. Το 2021, έπειτα από αίτημα των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής (εφεξής ΗΠΑ), τα ΗΑΕ ανέστειλαν την κατασκευή κινεζικής εγκατάστασης στο λιμάνι Χάιφα, καθώς υπήρχαν ενδείξεις ότι επρόκειτο για στρατιωτική βάση υπό την κάλυψη εμπορικών δραστηριοτήτων (Simon & Ravi, 2023). Το Άμπου Ντάμπι συμμορφώθηκε, επιβεβαιώνοντας τη δέσμευσή του στα δυτικά δίκτυα ασφαλείας και ιδιαίτερα στη στρατηγική σχέση με την Ουάσινγκτον. Η στάση αυτή εντάσσεται στην πολιτική hedging, όπου τα ΗΑΕ επιδιώκουν να αποκομίζουν οικονομικά και τεχνολογικά οφέλη από την Κίνα, χωρίς να υπονομεύουν τη θέση τους στο αμερικανικό σύστημα ασφαλείας (Almezaini, 2020). Αυτή η λειτουργική συνύπαρξη, παρά επίσημη συμμαχία, εντάσσεται σε μια πραγματιστική προσέγγιση ασφαλείας, όπου η συνεργασία υπηρετεί παράλληλα οικονομικές και στρατηγικές επιδιώξεις.
Η αναδιαμόρφωση των θαλάσσιων ζωνών επιρροής από την Κίνα και τα ΗΑΕ αποτυπώνει τη μετατόπιση της παγκόσμιας ισχύος από τις κλασικές ηπειρωτικές ισορροπίες προς τη δυναμική της ναυτικής ισχύος. Η Κίνα επιθυμεί να εδραιώσει τη θέση της ως παγκόσμια υπερδύναμη μέσω της θαλάσσιας συνδεσιμότητας, ενώ τα ΗΑΕ φιλοδοξούν να αναδειχθούν σε ρυθμιστικό παράγοντα του διεθνούς εμπορίου, επιδιώκοντας συγχρόνως απεξάρτηση από τις πετρελαϊκές διακυμάνσεις και στρατηγική αυτονόμηση από τη Σαουδική Αραβία. Στο πλαίσιο αυτό, οι λιμένες διπλής χρήσης διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο, καθώς συνδυάζουν οικονομική δραστηριότητα με στρατιωτική ετοιμότητα, μετατρέποντας τη ναυτιλιακή υποδομή σε εργαλείο ισχύος. Η αστάθεια στον Ινδικό Ωκεανό, την Ερυθρά Θάλασσα και το Κέρας της Αφρικής δημιουργεί πολλαπλές ζώνες έντασης, με αποτέλεσμα τη σύμπλεξη εμπορικού, στρατιωτικού και διπλωματικού πεδίου, εντείνοντας τον ανταγωνισμό για τον έλεγχο των θαλάσσιων περασμάτων. Συνεπώς, η διάκριση εμπορικής συνδεσιμότητας και γεωπολιτικού ελέγχου αναδεικνύονται σε κρίσιμο ζήτημα ασφαλείας του 21ου αιώνα.
Πηγές
Ακαδημαϊκές πηγές:
Almezaini, K. (2020). The UAE’s Security Perceptions in the Middle East: Regional Challenges, Alliances and Diversification of Partners In S. Colombo & A. Dessì (Eds.), Fostering A New Security Architecture in the Middle East, 201-221. FEPS & IAI. Διαθέσιμο σε: https://www.researchgate.net/publication/347338508_The_UAE’s_Security_Perceptions_in_the_Middle_East_Regional_Challenges_Alliances_and_Diversification_of_Partners
Ardemagni, E. (2023). One Port, One Node: The Emirati Geostrategic Road to Africa. Italian Institute for International Political Studies. Διαθέσιμο σε: https://www.ispionline.it/en/publication/one-port-one-node-the-emirati-geostrategic-road-to-africa-131893
Ardemagni, E. (2024). The UAE’s Rising Military Role in Africa: Defending Interests, Advancing Influence. Italian Institute for International Political Studies. Διαθέσιμο σε: https://www.ispionline.it/en/publication/the-uaes-rising-military-role-in-africa-defending-interests-advancing-influence-172825
Ashraf, J. (2017). String of Pearls and China’s Emerging Strategic Culture In Strategic Studies, 37(4), 166-181. Διαθέσιμο σε: https://www.researchgate.net/publication/327860551_String_of_Pearls_and_China%27s_Emerging_Strategic_Culture
Green, M. J. (2018). China’s Maritime Silk Road: Strategic and Economic Implications for the Indo-Pacific Region. Center for Strategic and International Studies. Διαθέσιμο σε: https://www.csis.org/analysis/chinas-maritime-silk-road-strategic-and-economic-implications-indo-pacific-region
Khan, T. (2018). UAE and the Horn of Africa: A Tale of Two Ports. Arab Gulf States Institute. Διαθέσιμο σε: https://agsi.org/analysis/uae-horn-africa-tale-two-ports/
Kwa, C. G. (2016). The maritime silk road: history of an idea. Nalanda-Sriwijaya Centre Working Paper, 23.
McBride, J., Berman N., & Chatzky, A. (2023). China’s Massive Belt and Road Initiative. Council on Foreign Relations. Διαθέσιμο σε: https://www.cfr.org/backgrounder/chinas-massive-belt-and-road-initiative
Simon, M. & Ravi, J. (2023). Navigating China’s Opportunistic Approach to Overseas Naval Base Acquisition. Belfer Center for Science and International Affairs. Harvard Kennedy School. Διαθέσιμο σε: https://www.belfercenter.org/publication/navigating-chinas-opportunistic-approach-overseas-naval-base-acquisition
Telci, İ. N., & Öztürk Horoz, T. (2018). Military Bases in the Foreign Policy of the United Arab Emirates. Insight Turkey, 20(2), 143-166. Διαθέσιμο σε: https://www.insightturkey.com/articles/military-bases-in-the-foreign-policy-of-the-united-arab-emirates
Templeton, E. (2024). Navigating the String of Pearls. Leeds Policy Institute. Διαθέσιμο σε: https://www.leedspolicyinstitute.org.uk/post/navigating-the-string-of-pearls
Yang, Z., Si, Y., & Jiang, T. (2023). Challenges and countermeasures of the ‘Maritime Silk Road’ in the context of green development In Marine Development, 1(1), 6. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1007/s44312-023-00009-8
Van de Berg, W., & Meester, J. (2018). Ports & Power: The securitisation of port politics. Clingendael Institute. Διαθέσιμο σε: https://www.researchgate.net/publication/325756655_Ports_Power_The_securitisation_of_port_politics
Zoubir, H. Y. (2024). The Gulf and the Horn of Africa: Investing in Security. Middle East Council on Global Affairs. Διαθέσιμο σε: https://mecouncil.org/publication/the-gulf-and-the-horn-of-africa-investing-in-security/
Koboević, Ž., Kurtela, Ž., & Vujičić, S. (2016). The Maritime Silk Road and China’s Belt and Road Initiative. Naše more: International Journal of Maritime Science and Technology, 65(2), 113-122. Διαθέσιμο σε: https://www.nasemore.com/the-maritime-silk-road-and-chinas-belt-and-road-initiative/
Πρωτογενείς Πηγές:
United Nations Conference on Trade and Development. (2023). Review of Maritime Transport 2023 (UNCTAD/RMT/2023). Διαθέσιμο σε: https://unctad.org/node/42575
Ειδησεογραφικές Πηγές:
Itimoudis, A. (2024). China’s String of Pearls and UAE’s String of Ports strategies on the microscope. Container News. Διαθέσιμο σε: https://container-news.com/chinas-string-of-pearls-and-uaes-string-of-ports-strategies-on-the-microscope/
Abaño, J. (2025). UAE’s AD Ports, CMA CGM Take 20% Stake In Syria’s Latakia Port Terminal For $22M. Middle East Forbes. https://www.forbesmiddleeast.com/industry/transport/uaes-ad-ports-cma-cgm-take-20-stake-in-syrias-latakia-port-terminal-for-%2422m
Borger, J. (2021). Work on ‘Chinese military base’ in UAE abandoned after US intervenes – report. The Guardian. Διαθέσιμο σε: https://www.theguardian.com/world/2021/nov/19/chinese-military-base-uae-construction-abandoned-us-intelligence-report
Freight News. (2023). UAE emerges as top rival to China for African port concessions. Διαθέσιμο σε: https://www.freightnews.co.za/article/uae-emerges-as-top-rival-to-china-for-african-port-concessions
Middle East Eye. (2021). US pressed UAE to halt construction at Chinese port project near Abu Dhabi: Report. Διαθέσιμο σε: https://www.middleeasteye.net/news/us-pressure-uae-halt-china-project-khalifa-port
Middle East Eye. (2021). UAE halts construction at Chinese port project near Abu Dhabi ‘due to US pressure’. Διαθέσιμο σε: https://www.middleeasteye.net/news/uae-halts-construction-port-china-facility-after-us-request
Mustafa, A. (2016). UAE’s Operational Success Credited to Joint Logistics Model. Defence News. Διαθέσιμο σε: https://www.defensenews.com/global/mideast-africa/2016/02/28/uae-s-operational-success-credited-to-joint-logistics-model/
Rickett, O. (2025). How the UAE built a circle of bases to control the Gulf of Aden. Middle East Eye. Διαθέσιμο σε: https://www.middleeasteye.net/news/uae-yemen-somalia-circle-bases-control-gulf-of-aden
WAM – Emirates News Agency. (2024). UAE emerges as key player in global development, strengthens BRI role. China Daily Hong Kong Edition. Διαθέσιμο σε: https://www.chinadailyhk.com/hk/article/592722
Zhang, Y. & Zhao, Y. (2015). China, UAE launches $10b investment fund. China Daily Africa. Διαθέσιμο σε: https://africa.chinadaily.com.cn/business/2015-12/15/content_22714067.htm
Πηγή Εικόνας:
WAM. (2024). United Arab Emirates, People’s Republic of China issue joint statement on state visit of President of UAE to PRC. Emirates 24|7. Διαθέσιμο σε: https://www.emirates247.com/world/united-arab-emirates-people-s-republic-of-china-issue-joint-statement-on-state-visit-of-president-of-uae-to-prc-2024-06-02-1.732938