Γράφει η Ίρις Γεωργίου,
Με εναρκτήριο έτος το 1948, το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ (Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών) αποφάσισε να εξουσιοδοτεί ειρηνευτικές επιχειρήσεις σε εμπόλεμες ζώνες, οι οποίες θα είχαν ως στόχο την επίβλεψη των εκεχειριών, την προστασία των αμάχων και την υποστήριξη των πολιτικών διαδικασιών, χρησιμοποιώντας στρατιωτικό, αστυνομικό και πολιτικό προσωπικό, λειτουργώντας αμερόληπτα (United Nations Security Council, 1948). Mέσω αυτών, ο ΟΗΕ αναδείχθηκε σε βασικό διεθνή φορέα για τη νόμιμη διαχείριση και αντιμετώπιση βίαιων συγκρούσεων κατά τη μεταψυχροπολεμική περίοδο.
Σήμερα 15 ειρηνευτικές αποστολές αναπτύσσονται σε Ευρώπη, Ασία και Αφρική (UN, χ.χ.). H παρούσα ανάλυση επικεντρώνεται στο ζήτημα της σεξουαλικής εκμετάλλευσης και κακοποίησης (Sexual Exploitation and Abuse) από μέλη του προσωπικού των Ηνωμένων Εθνών εναντίον των ίδιων των ανθρώπων που προσέβλεπαν και προσβλέπουν στον Οργανισμό για προστασία και βοήθεια (UN, 2025).
Αρχικά, ως πρώτη θεματική εξετάζεται ο τρόπος λειτουργίας και ο χαρακτήρας των πατριαρχικών και στρατιωτικοποιημένων δομών του ΟΗΕ. Στη συνέχεια, διερευνώνται οι αιτίες που εξηγούν το φαινόμενο της SEA από μέλη του προσωπικού του ΟΗΕ και τέλος εξηγούνται οι αρνητικές επιπτώσεις στη σωματική και ψυχική υγεία των θυμάτων. Οι επιπτώσεις αυτές είναι καταστροφικές σε ό,τι αφορά τη θέση των ατόμων αυτών στην κοινωνία, καθώς σε πολλές περιπτώσεις έχουν ως αποτέλεσμα το κοινωνικό στίγμα και την κοινωνική απομόνωση. Επιπλέον, επηρεάζουν τη δυνατότητα των θυμάτων να ζήσουν ελεύθερα, καθώς τις αποκλείουν από το πλαίσιο της μόρφωσης και περιορίζουν τις οικονομικές τους δυνατότητες.
Κατ’ αρχάς, o όρος «σεξουαλική εκμετάλλευση» (SEA) σημαίνει κάθε πράξη ή απόπειρα κατάχρησης θέσης ευαλωτότητας, ανισότητας ισχύος ή εμπιστοσύνης για σεξουαλικούς σκοπούς, συμπεριλαμβανομένου, μεταξύ άλλων, του οικονομικού, κοινωνικού ή πολιτικού οφέλους από τη σεξουαλική εκμετάλλευση άλλου ατόμου. Ομοίως, ο όρος «σεξουαλική κακοποίηση» σημαίνει την πραγματική ή απειλούμενη σωματική εισβολή σεξουαλικής φύσης, είτε με τη χρήση βίας είτε υπό συνθήκες ανισότητας ή εξαναγκασμού. (United Nations Secretariat, 2003). Επιπλέον, σεξουαλική εκμετάλλευση αποτελεί το συναλλακτικό σεξ, δηλαδή η παροχή βοήθειας ή στήριξης οποιουδήποτε είδους, συμπεριλαμβανομένων χρηματικής αμοιβής, τροφής, ενδυμάτων ή στέγασης, σε αντάλλαγμα για σεξουαλικές χάρες· η αγορά σεξουαλικών υπηρεσιών από εργαζόμενους του σεξ, ακόμα και αν η εργασία στον τομέα του σεξ είναι νόμιμη στη χώρα υποδοχής (Office of Military Affairs et al., 2017). Τα εν λόγω παραδείγματα δεν αποτελούν εξαντλητικό κατάλογο.
Οι πρακτικές αυτές φαίνεται να ευδοκιμούν στα πατριαρχικά και στρατιωτικοποιημένα συστήματα που διέπουν τις ειρηνευτικές αποστολές του ΟΗΕ. Aρχικά, οι γυναίκες υποεκπροσωπούνται και παραμένουν στο περιθώριο των ειρηνευτικών διαδικασιών. Με βάση στατιστικές έρευνες τον Ιανουάριο του 2025: Μόνο το 10% του ενόπλου προσωπικού ειρηνευτικών αποστολών του ΟΗΕ ήταν γυναίκες, ενώ το 97% των στρατηγών ή των αντίστοιχων βαθμών ήταν άνδρες (UN Women, 2025). Tο προσωπικό των ειρηνευτικών αποστολών προέρχεται απευθείας από τους εθνικούς φορείς ασφάλειας των κρατών μελών του ΟΗΕ, συμπεριλαμβανομένων στρατιωτικών, αστυνομικών και δικαστικών λειτουργών, επομένως, όταν υπάρχει έλλειψη γυναικών στις ειρηνευτικές επιχειρήσεις αυτό αντανακλά τις φυλετικές ανισότητες που επικρατούν στους εν λόγω φορείς (UN Women, 2025).
Σύμφωνα με την αναλυτική έκθεση πολιτικής του Κέντρου της Γενεύης για τη Διακυβέρνηση του Τομέα Ασφάλειας (DCAF), υπάρχουν τέσσερα εμπόδια σε 20 χώρες παραδείγματα που τροφοδοτούν τον πατριαρχικό χαρακτήρα στον τομέα της ασφάλειας του ΟΗΕ (DCAF, 2025). Πρώτον, όπως προαναφέρθηκε, η υποεκπροσώπηση των γυναικών στον τομέα της ασφάλειας σε εθνικό επίπεδο, συμπεριλαμβανομένων των επιχειρησιακών, τακτικών και ηγετικών ρόλων. Δεύτερον, τα βαθιά ριζωμένα στερεότυπα και οι πεποιθήσεις σχετικά με το φύλο στο προσωπικό ασφαλείας σχετικά με το τι «μπορούν» να κάνουν οι άνδρες και οι γυναίκες. Τρίτον, η αίσθηση ευνοιοκρατίας ή η πεποίθηση ότι οι προσπάθειες για την ένταξη των δύο φύλων θέτουν τους άνδρες σε μειονεκτική θέση. Και τέλος, η έλλειψη πολιτικών που να λαμβάνουν υπόψη τις ανάγκες των γυναικών, όπως οι κατάλληλες εγκαταστάσεις ή ακόμα και ο κατάλληλος εξοπλισμός. Συνεπώς, ο χαρακτήρας των αποστολών είναι καθαρά πατριαρχικός και άνισος απέναντι στο γυναικείο φύλο, ήδη εντός των λειτουργικών συστημάτων τους.
Προκειμένου, να αναλυθούν οι βαθύτερες αιτίες αυτού του φαινομένου και της πατριαρχικής δομής των ειρηνευτικών επιχειρήσεων, είναι σημαντική η διερεύνηση της επικρατούσας αντίληψης πως η αρρενωπότητα συνιστά πλεονέκτημα έναντι των γυναικών, το οποίο και ανοίγει το δρόμο για ανήθικες συμπεριφορές.
Ειδικότερα, η έννοια της στρατιωτικής αρρενωπότητας περιγράφει ότι η αρρενωπότητα αποκτάται και αποδεικνύεται μέσω της στρατιωτικής θητείας ή της μάχης (Eichler, 2014, σ. 81). Μέσω της στρατιωτικής αρρενωπότητας, δημιουργείται ένα περιβάλλον «αδελφότητας πολεμιστών», το οποίο απανθρωποποιεί τους άλλους και επιτρέπει στους στρατιώτες να επιτύχουν τους στόχους της αποστολής με δικά τους μέσα και κριτήρια (Kirby και d‘ Estree, 2008). Επιπλέον, με βάση το πλεονέκτημα της στρατιωτικής αρρενωπότητας οι «αληθινοί άνδρες» και οι πολεμιστές χρειάζονται έναν τρόπο να χαλαρώσουν και να απαλλαγούν από τις στρατιωτικές δραστηριότητες, καθώς και να αντέξουν το άγχος της στρατιωτικής
ζωής ή της κατάστασης σύγκρουσης, με αποτέλεσμα τη σεξουαλική εκμετάλλευση και κακοποίηση (Kirby και d‘ Estree, 2008).
Έχοντας παραθέσει τους λόγους πίσω από τη διεύρυνση αυτού του φαινομένου, η δοθείσα ανάλυση οδηγείται στο συμπέρασμα πως ο ΟΗΕ στέκεται υπόλογος για μία αποτυχία προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η οποία επηρεάζει τη ζωή των ατόμων όχι μόνο σε προσωπικό επίπεδο, αλλά και σε επίπεδο κοινότητας (Westendorf, 2020). Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις στις οποίες ο ΟΗΕ γνώριζε πως υπήρχαν θύματα και δεν έλαβε κανένα μέτρο.
Στην περίπτωση της επιχείρησης UNTAC (Eπιχείρηση των Ηνωμένων Εθνών για την Προσωρινή Αρχή στην Καμπότζη) (1992-1993), για παράδειγμα, παρόλο που οι σεξουαλικά μεταδιδόμενες ασθένειες και ο ιός HIV εξαπλώνονταν σε ολόκληρη την κοινότητα λόγω των περιστατικών σεξουαλικής βίας, η αντίδραση του ΟΗΕ ήταν η διανομή προφυλακτικών αντί να λάβει μέτρα, για να σταματήσει η κακοποίηση. Επιπλέον, στη UNMIBH (United Nations Mission in Bosnia and Herzegovina), η οποία ξεκίνησε το 1995, τα θύματα εμπορίας ανθρώπων υπέστησαν κακοποίηση και διώχθηκαν για παραβιάσεις βίζας ή αδικήματα κατά της δημόσιας αιδούς, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις απελάθηκαν από τη χώρα και στη συνέχεια έπεσαν ξανά θύματα εμπορίας ανθρώπων από τα ίδια δίκτυα (HRW, 2002).
Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχουν θύματα SEA που να μην υφίστανται σοβαρές συνέπειες στην ψυχική και σωματική τους υγεία. Ακόμα και τα ανήλικα θύματα στιγματίζονται και υφίστανται διακρίσεις από τις τοπικές κοινότητες, οι οποίες στέκονται εμπόδιο στη μελλοντική τους εξέλιξη. Στο Ανατολικό Τιμόρ, τα κορίτσια που υπέστησαν θύματα δεν μπόρεσαν να επιστρέψουν στο σχολείο για να ολοκληρώσουν την εκπαίδευσή τους, με αποτέλεσμα να μην έχουν οικονομικές προοπτικές για το μέλλον (Westendorf, 2020). Άλλες γυναίκες δεν μπόρεσαν να παντρευτούν, καθώς θεωρήθηκε πως είχαν αναπτύξει σεξουαλικές σχέσεις με άλλους, αν και είχαν βιαστεί. Πολλές γυναίκες εξοστρακίστηκαν μαζί με τα «μωρά της ειρήνης» όπως αυτά αποκαλέστηκαν, με αποτέλεσμα να συνεχίσουν να εργάζονται στη βιομηχανία του σεξ και να μην μπορούν να εγκαταλείψουν αυτόν τον τομέα ακόμη και αν το ήθελαν (Westendorf, 2020, σ. 79-81).
Στο πλαίσιο της διεθνούς προσπάθειας για την προστασία των γυναικών και των κοριτσιών σε συνθήκες ένοπλων συγκρούσεων, οι παγκόσμιοι ηγέτες ανέλαβαν δεσμεύσεις για μια πιο ολοκληρωμένη και ανθρωποκεντρική προσέγγιση στη διαχείριση των συγκρούσεων και στην οικοδόμηση της ειρήνης (UN Women, χ.χ.)
Στις 31 Οκτωβρίου 2000, το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών (ΣΑΗΕ) ενέκρινε ομόφωνα το ψήφισμα 1325. Μετά από χρόνια προσπάθειας, αυτό σηματοδότησε την έναρξη της λεγόμενης ατζέντας «Γυναίκες, Ειρήνη και Ασφάλεια» (WPS). Συγκεκριμένα, η απόφαση 1820 του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών τονίζει την ανάγκη να «ληφθεί υπόψη, μεταξύ άλλων, η άποψη που εκφράζουν οι γυναίκες των πληγείσων τοπικών κοινοτήτων» (UNSC 2008: Άρθ. 3), να διαβουλεύεται «με γυναίκες και οργανώσεις υπό την ηγεσία γυναικών,όπως αρμόζει»
(UNSC 2008: Άρθ. 10) και να «εξασφαλίζει την αποτελεσματική εκπροσώπηση της γυναικείας κοινωνίας των πολιτών» (UNSC 2008: Άρθ. 11). Ωστόσο, παρά την πρόοδο και τις υποσχέσεις, οι γυναίκες συνεχίζουν να αποκλείονται ενεργά από τις ειρηνευτικές διαδικασίες. Η έκθεση του Γενικού Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών για το 2025 σκιαγραφεί μια ζοφερή εικόνα χρόνιας υποεπένδυσης και ανεπαρκούς εφαρμογής. Καθώς οι ανθρωπογενείς συγκρούσεις εξαπλώνονται, τα ποσοστά σεξουαλικής βίας, ψυχικών τραυμάτων και στοχευμένων επιθέσεων αυξάνονται – ενώ μία στις τέσσερις χώρες αναφέρει οπισθοδρόμηση στα δικαιώματα των γυναικών (UN Women, χ.χ.).
Ανακεφαλαιώνοντας, εδώ και τριάντα χρόνια, ακτιβιστές και ερευνητές εφιστούν την προσοχή στη βλάβη που μπορούν να προκαλέσουν οι ειρηνευτικές δυνάμεις του ΟΗΕ στους πληθυσμούς των περιοχών όπου αναπτύσσονται, μεταξύ άλλων μέσω της σεξουαλικής εκμετάλλευσης και κακοποίησης αμάχων στην τοπική κοινότητα (Jasmine-Kim Westendorf & Louise Searle, 2017). Πιο πρόσφατα, ερευνητές έχουν επισημάνει ότι ορισμένοι ειρηνευτές του ΟΗΕ διαπράττουν, επίσης, σεξουαλική παρενόχληση (SH) εναντίον συναδέλφων τους κατά τη διάρκεια της αποστολής τους. Το γεγονός αυτό αποδεικνύει πως ο εσωτερικός τρόπος λειτουργίας των αποστολών είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με τις κακοποιητικές πρακτικές που εξωτερικεύονται σε βάρος των εγχώριων πληθυσμών. Και οι δύο μορφές σεξουαλικής κακοποίησης έχουν παρόμοιες βαθιές αιτίες, όπως οι άνισες δυναμικές στην ιεραρχία και η κατάχρηση των διαφορών εξουσίας. (Phoebe Donnelly & Evyn Papworth, 2024). O OHE οφείλει να αναλάβει την ευθύνη για τα περιστατικά SEA στις ειρηνευτικές αποστολές και να υιοθετήσει άμεσα μέτρα με στόχο τη μεγαλύτερη δυνατή πρόληψη όλων των μορφών κακοποίησης τόσο εκτός όσο και εντός του πλαισίου των αποστολών. Στην προσπάθεια αυτή, η αντιμετώπιση των ανισορροπιών εξουσίας με βάση το φύλο συνιστά ένα βασικό μέσο προστασίας των θυμάτων και αντιμετώπισης των πατριαρχικών δομών εντός των αποστολών.
ΠΗΓΕΣ:
ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠΗΓΕΣ:
Geneva Centre for Security Sector Governance (DCAF). (2025). The future of peacekeeping needs everyone (Policy Brief). Διαθέσιμο σε: https://elsiefund.org/wp-content/uploads/2025/05/DCAF_The-Future-of-Peacekeepin g-Needs-Everyone_WEB.pdf
United Nations Security Council. (1948, May 29). Resolution 50 (1948) [Adopted by the Security Council at its 310th meeting] (S/RES/50(1948)). United Nations Digital Library. Διαθέσιμο σε: https://digitallibrary.un.org/record/111999?v=pdf
ΕΠΙΣΗΜΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΟΥ ΟΗΕ:
Conduct and Discipline Service. (2025, September 9). Addressing sexual exploitation and abuse. United Nations. Διαθέσιμο σε: https://conduct.unmissions.org/en/addressing-sexual-exploitation-and-abuse
United Nations. (n.d.). Where we operate. United Nations Peacekeeping. Διαθέσιμο σε: https://peacekeeping.un.org/en/where-we-operate
UN Women. (2025, May 9). Gender equality in peacekeeping: Why it matters for global security. Διαθέσιμο σε: https://www.unwomen.org/en/articles/explainer/gender-equality-in-peacekeeping-why -it-matters-for-global-security
UN Women. (n.d.). What is the Women, Peace and Security agenda? United Nations. Διαθέσιμο σε: https://www.unwomen.org/en/articles/explainer/what-is-the-women-peace-and-securit y-agenda
ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ
Wheeler, S. (2020, January 11). UN peacekeeping has a sexual abuse problem. The Hill. Διαθέσιμο σε: https://www.hrw.org/news/2020/01/11/un-peacekeeping-has-sexual-abuse-problem
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ
Donnelly, P., & Papworth, E. (2024, December). Connecting sexual exploitation and abuse and sexual harassment in UN peace operations. International Peace Institute. Διαθέσιμο σε: https://www.ipinst.org/wp-content/uploads/2024/12/2412_Connecting-Sexual-Exploit
ation-web.pdf
Gray, S., Lusamba, S., Stuart, H., Lee, S., & Bartels, S. A. (2025). “They were just enjoying love and she was making money”: A qualitative analysis of UN peacekeeper sexual interactions in the Democratic Republic of Congo. Conflict and Health, 19, 51. Διαθέσιμο σε: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12302685/
Humanitarian Practice Network. (2010, September 1). Peacekeeping and the protection of civilians: An issue for humanitarians? (Issue 48, Article 13). By Damian Lilly. Διαθέσιμο σε: https://odihpn.org/en/publication/peacekeeping-and-the-protection-of-civilians-an-iss
ue-for-humanitarians/
Laura J. Shepherd (2011) Sex, Security and Superhero(in)es: From 1325 to 1820 and Beyond, International Feminist Journal of Politics, 13:4, 504-521, DOI:10.1080/14616742.2011.611659. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1080/14616742.2011.611659
Westendorf, J. (2022, March 8). Sexual exploitation and abuse in peacekeeping: Connecting the dots. United Nations Human Rights. Διαθέσιμο σε: https://www.lowyinstitute.org/the-interpreter/sexual-exploitation-abuse-peacekeeping connecting-dots
ΠΗΓΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑΣ:
Oladipo, T. (2017, January 5). The UN’s peacekeeping nightmare in Africa. BBC News. Διαθέσιμο σε: https://www.bbc.com/news/world-africa-38372614
United Nations. (n.d.). UN Peacekeeping. United Nations. Διαθέσιμο σε: https://www.un.org/en/peace-and-security/un-peacekeeping