Γράφει η Αφροδίτη Γεωργίου
Η αγορά εργασίας στην Ευρώπη έχει δεχτεί σημαντικές μεταβολές τις τελευταίες δεκαετίες. Η μακροχρόνια οικονομική κρίση, η ύφεση και τα αυστηρά δημοσιονομικά μέτρα που εφαρμόστηκαν σε χώρες όπως η Ελλάδα, η Ιρλανδία και η Κύπρος επέφεραν ραγδαίες αλλαγές στην απασχόληση, οδηγώντας στη διεύρυνση της επισφαλούς εργασίας (Papadakis et al., 2020α). Το φαινόμενο αυτό δεν αποτελεί απλώς ζήτημα εργασιακής ασφάλειας, αλλά διαπερνά συνολικά τον κοινωνικό ιστό, επηρεάζοντας δυσανάλογα τους νέους. Η παρούσα ανάλυση εξετάζει τις βασικές μορφές και διαστάσεις της επισφαλούς εργασίας στην Ευρώπη, με ιδιαίτερη έμφαση στον τρόπο με τον οποίο αυτή επηρεάζει τη νέα γενιά εντός και εκτός Ελλάδας.
Κατά τους Kalleberg & Vallas (2017, στο Papadakis et al., 2020α), ως επισφαλής εργασία νοείται εκείνη που είναι αβέβαιη, ασταθής και ανασφαλής και στην οποία οι εργαζόμενοι φέρουν οι ίδιοι τους κινδύνους. Η επισφάλεια χαρακτηρίζεται από τέσσερις βασικές συνθήκες: χαμηλούς μισθούς, ανεπαρκή προστασία από τη λήξη της σύμβασης, έλλειψη πρόσβασης σε κοινωνικές δομές και απουσία ή περιορισμένη άσκηση εργασιακών δικαιωμάτων (McKay κ.α., 2012). Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Έρευνα για τις Συνθήκες Εργασίας (2015), μόνο το 73% των εργαζομένων κατείχε μόνιμη εργασία, σηματοδοτώντας μείωση κατά 6,7% σε σχέση με το 2010 (Papadakis et al., 2020α). Αυτό σημαίνει ότι πάνω από ένας στους πέντε εργαζόμενους βρισκόταν σε ευέλικτες ή επισφαλείς συνθήκες απασχόλησης, γεγονός που αποτυπώνει το εύρος του προβλήματος σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Οι μορφές της επισφάλειας είναι ποικίλες. Οι Broughton κ.α. (2010) διακρίνουν δύο βασικές κατηγορίες εργασιακών σχέσεων: τις «τυπικές» και τις «μη τυπικές». Στη δεύτερη κατηγορία εντάσσονται η μερική απασχόληση, οι προσωρινές συμβάσεις, οι πρακτορειακές συμβάσεις, οι συμβάσεις μηδενικών ωρών, η αδήλωτη εργασία και οι πρακτικές (internships). Η τυπική σύμβαση αορίστου χρόνου υποχώρησε από το 62% στο 59% της συνολικής απασχόλησης, εκτοπιζόμενη από ευέλικτες μορφές εργασίας (Papadakis et al., , 2020α). Για το 2019, το 1/5 των εργαζομένων 20-64 ετών και το 1/3 των νέων 15-24 ετών ήταν μερικώς απασχολούμενοι στην Ευρωπαϊκή Ένωση των 28, με τις Ολλανδία (47%), Αυστρία (28%) και Γερμανία (27%) να καταγράφουν τα υψηλότερα ποσοστά (Δρακάκη κ.α., 2020).
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν οι συμβάσεις μηδενικών ωρών, οι οποίες, σύμφωνα με την Eurofound, αποτελούν «μορφή ευέλικτης εργασίας που δεν προσδιορίζει τον ελάχιστο εβδομαδιαίο αριθμό εργάσιμων ωρών» (Hauben κ.α., 2020). Στο Ηνωμένο Βασίλειο, το 2020, η ηλικιακή ομάδα 16-24 ετών συγκέντρωνε 351.000 απασχολούμενους υπό αυτές τις συνθήκες, αναδεικνύοντας τη νεανική διάσταση του φαινομένου (Broughton κ.α., 2016). Αντίστοιχα, η αδήλωτη εργασία παραμένει ένα από τα πιο διαδεδομένα φαινόμενα, ιδιαίτερα στον Νότο της Ευρώπης, όπου λειτουργεί συχνά ως «επέκταση μιας ήδη υφιστάμενης εργασιακής σχέσης» — δηλαδή ένα μέρος του μισθού και των ωρών παραμένει αδήλωτο (McKay κ.α., 2012).
Οι νέοι αναδεικνύονται ως η πιο ευάλωτη ομάδα έναντι της επισφάλειας. Σε έρευνα των McKay κ.α. (2012), οι νέοι εργαζόμενοι κατατάχθηκαν μεταξύ των πλέον εκτεθειμένων ομάδων, μαζί με γυναίκες, μετανάστες και άτομα με αναπηρία. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, τα ποσοστά προσωρινής εργασίας για τους 15-24 ετών παραμένουν συστηματικά πολλαπλάσια εκείνων των μεγαλύτερης ηλικίας εργαζομένων: η Ισπανία κατέγραφε ποσοστά που έφταναν το 70%, η Ιταλία το 63% και η Πορτογαλία το 60% για τους νέους (Papadakis et al., 2020α). Κοινός παρονομαστής σε όλες αυτές τις χώρες είναι η δυσκολία μετάβασης από το εκπαιδευτικό σύστημα στη σταθερή απασχόληση, ένα φαινόμενο που αποδίδεται εν πολλοίς στην αναντιστοιχία μεταξύ των προσφερόμενων δεξιοτήτων και των αναγκών της αγοράς εργασίας (Lodovici & Semenza, 2012).
Στην Ελλάδα, το φαινόμενο λαμβάνει ακόμη εντονότερες διαστάσεις. Η νεανική ανεργία (15-24 ετών) κορυφώθηκε το 2013 στο 58,3%, ενώ παρά τη σταδιακή μείωση των επόμενων ετών, παρέμενε στο 35,2% το 2019 — το υψηλότερο ποσοστό στην Ευρωπαϊκή Ένωση για επτά συνεχή χρόνια (Papadakis et al., 2021α). Κατά την περίοδο 2010-2019, τα ποσοστά μερικώς απασχολούμενων νέων 15-29 αυξήθηκαν σημαντικά, φτάνοντας τις ευρωπαϊκές μετρήσεις, αν και στην Ελλάδα η αύξηση αυτή ήταν ταχύτερη. Σύμφωνα με τους Παπαδάκη κ.α. (2020α, σ. 11), «ένας στους πέντε νέους ηλικίας 15-29 εργαζόταν στη μερική απασχόληση», ενώ η ανεπιθύμητη μερική απασχόληση για τους 15-24 ετών ήταν τριπλάσια από εκείνη των 25-64 ετών.
Ένα αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό της ελληνικής περίπτωσης είναι η λεγόμενη «άτυπη κανονικοποίηση» της επισφάλειας: εργαζόμενοι και εργοδότες, ιδίως στον τουρισμό και την εστίαση, έχουν αποδεχτεί ένα καθεστώς μερικώς δηλωμένης εργασίας ως «κοινό μυστικό», με αποτέλεσμα να δηλώνονται λιγότερες ώρες και χαμηλότεροι μισθοί (Papadakis et al., 2021α). Οι εργαζόμενοι αποδέχονται αυτές τις συνθήκες όχι από απάθεια, αλλά επειδή δεν υπάρχουν εναλλακτικές: «πρέπει να βγάλουν τα προς το ζην» (Papadakis et al., 2021α). Το 60,5% των νέων 15-24 ετών δήλωνε ότι εργαζόταν μερικώς λόγω αδυναμίας εύρεσης μόνιμης θέσης Papadakis et al., 2020α), επιβεβαιώνοντας ότι η επισφάλεια δεν είναι για τη συντριπτική πλειονότητα επιλογή, αλλά επιβεβλημένη αναγκαιότητα.
Οι κοινωνικές επιπτώσεις της επισφάλειας στη νεολαία είναι πολύπλευρες. Στο επίπεδο της ψυχοσύνθεσης, οι νέοι βιώνουν αυξημένο άγχος, θυμό και αβεβαιότητα για το μέλλον τους, ενώ αισθάνονται ανασφαλείς και αδικημένοι λόγω της έλλειψης αξιοκρατίας στην αγορά εργασίας (Δρακάκη & Σαριδάκη, 2020). Η επισφάλεια επιδρά επίσης στην πολιτική τους συμπεριφορά: σύμφωνα με την εθνική έρευνα NEETs2 των Παπαδάκη κ.α. (2017), το 92,1% των Ελλήνων νέων εκφράζουν κακή άποψη για το πολιτικό σύστημα, ενώ το 91,4% δεν εμπιστεύεται το κράτος πρόνοιας. Το 39,4% δηλώνει πλήρη αποστασιοποίηση από όλες τις καθιερωμένες ιδεολογίες. Η «εμπιστοσύνη στους κοινωνικούς και πολιτικούς θεσμούς σταδιακά καταρρέει» (Papadakis et al., 2017, σ. 30), δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο παρακμής που απειλεί τη συνοχή της ελληνικής κοινωνίας.
Αποτέλεσμα της κατάστασης αυτής είναι η ανάδυση αυτού που η βιβλιογραφία αποκαλεί «precarious framework of biography»: μια νέα γενιά «πρεκαριάτου» με κυρίαρχες συνιστώσες την αβεβαιότητα, την ανασφάλεια και την κοινωνική ευαλωτότητα (Δρακάκη & Σαριδάκη, 2020). Η ελληνική οικογένεια αναλαμβάνει de facto τον ρόλο του κράτους πρόνοιας, στηρίζοντας οικονομικά τους νέους, των οποίων το εισόδημα από επισφαλή εργασία δεν επαρκεί για την κάλυψη βασικών αναγκών (Papadakis et al., 2021α). Η πρωτοφανής αυτή πίεση εντάθηκε περαιτέρω με την πανδημία του COVID-19, η οποία κατά το δεύτερο τρίμηνο του 2020 οδήγησε σε μείωση της απασχόλησης κατά 5,7 εκατομμύρια εργαζόμενους σε σύγκριση με το αντίστοιχο τρίμηνο του 2019 (Weber et al., 2021). Στην Ελλάδα, η χώρα με το μεγαλύτερο ποσοστό ατόμων που έχασαν τη δουλειά τους κατά την πανδημία (14%), η ανεργία ανήλθε στο 15,9% κατά το τρίτο τρίμηνο του 2020 (Papadakis et al., 2021α).
Σε επίπεδο αντιμετώπισης, η Ευρωπαϊκή Ένωση (εφεξής ΕΕ) διαθέτει ένα πλαίσιο Κοινοτικών Οδηγιών: την Οδηγία 97/81/ΕΚ για τη μερική απασχόληση, την Οδηγία 99/70/ΕΚ για τις προσωρινές συμβάσεις, την Οδηγία 2008/104/ΕΚ για τις πρακτορειακές συμβάσεις και την Οδηγία 2003/88/ΕΚ για τον χρόνο εργασίας (Broughton κ.α., 2016, σ. 138-139). Ωστόσο, η βιβλιογραφία επισημαίνει ότι «ποικίλες μορφές μη τυπικών σχέσεων εργασίας έχουν αυξηθεί τα τελευταία χρόνια, με αποτέλεσμα μερικοί εργαζόμενοι να αποκλείονται πλέον από τις κοινωνικές παροχές ή την εργασιακή προστασία» (McKay κ.α., 2012, σ. 5). Τα νομοθετικά μοντέλα, διαμορφωμένα βάσει της ιδέας των τυπικών συμβάσεων, αδυνατούν να καλύψουν τις νέες μορφές άτυπης εργασίας, γεγονός που επιτάσσει επείγουσα αναθεώρηση του Ευρωπαϊκού Εργατικού Δικαίου (Hauben κ.α., 2020).
Συμπερασματικά, η επισφαλής εργασία αποτελεί ένα από τα πλέον κρίσιμα κοινωνικο-οικονομικά ζητήματα στη σύγχρονη Ευρώπη, με τους νέους ηλικίας 15-24 ετών να βρίσκονται στο επίκεντρο του φαινομένου. Η αλληλεπίδραση της οικονομικής κρίσης, των πολιτικών λιτότητας και της πανδημίας δεν αφήνει περιθώρια εφησυχασμού: χωρίς στοχευμένη πολιτική βούληση για αναθεώρηση τόσο της ευρωπαϊκής νομοθεσίας όσο και της σύνδεσης εκπαιδευτικού συστήματος και αγοράς εργασίας, η νέα γενιά κινδυνεύει να μετατραπεί σε μόνιμο πρεκαριάτο. Το διακύβευμα δεν είναι μόνο οικονομικό — αφορά τη δημοκρατία, την κοινωνική συνοχή και την ίδια τη βιωσιμότητα του ευρωπαϊκού εγχειρήματος.
Βιβλιογραφία/Πηγές
Βιβλία
Lodovici, M. S., & Semenza, R. (2012). Precarious Work and High-Skilled Youth in Europe. Franco Angeli.
Papadakis, N., Drakaki, M., Papargyris, A., Dafermos, V., Basta, M., Theodorikakos, P., Pandis, P., & Kyridis, A. (2017). Painted from life… A Disengaged Youth? Young people and NEETs in a devastated labour market: the case of Greece. Cambridge Scholars Publishing.
Ακαδημαϊκές πηγές
Betti, E. (2018). Historicizing Precarious Work: Forty Years of Research in the Social Sciences and Humanities. International Review of Social History, 63(2), 273–319. doi:10.1017/S0020859018000329
Broughton, A., Green, M., Rickard, C., Swift, S., Eichhorst, W., Tobsch, V., Magda, I., Lewandowski, P., Keister, R., Jonaviciene, D., Ramos Martín, N. E., Valsamis, D., & Tros, F. (2016). Precarious Employment in Europe: Patterns, Trends and Policy Strategies. European Parliament. Διαθέσιμο σε: https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2016/587285/IPOL_STU(2016)587285_EN.pdf
Δρακάκη, Μ., & Σαριδάκη, Σ. (2020). Εργασιακή Επισφάλεια, Κοινωνική Ευπάθεια και Νέα Γενιά στην Ελλάδα: Θεωρητικές Προκείμενες και Ερευνητικά Ευρήματα. Επιστήμη και Κοινωνία, 40.
Δρακάκη, Μ., Σαριδάκη, Σ., & Παπαδάκης, Ν. (2020). Εργασιακή Επισφάλεια, Κοινωνική Ευπάθεια και Νέα Γενιά στην Ελλάδα. Επιστήμη και Κοινωνία.
Hauben, H., Lenaerts, K., & Kraatz, S. (2020). Platform economy and precarious work: Mitigating risks. EMPL Committee Report. European Parliament. Διαθέσιμο σε: https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2020/652721/IPOL_BRI(2020)652721_EN.pdf
McKay, S., Jefferys, S., Paraksevopoulou, A., & Keles, J. (2012). Study on Precarious work and social rights. Working Lives Research Institute. European Commission.
Papadakis, N., Drakaki, M., Saridaki, S., & Dafermos, V. (2020β). Precarious Work and Youth, in Greece: Theoretical and definitional insights and critical notes on the international-national state of affairs. Episteme Sociou, 21, 480-503.
Papadakis, N., Drakaki, M., Saridaki, S. & Dafermos, V. (2020α). Into the Vicious Cycle of Precarity: Labour Market, Precarious Work, Social Vulnerability and Youth: The case of Greece within the EU context. Advances in Social Sciences Research Journal, 7(12) 474-496
Papadakis, N., Drakaki, M., Saridaki, S., & Dafermos, V. (2021α). Επισφαλής εργασία και νέα γενιά στην Ελλάδα σήμερα: Δευτερογενής ποσοτική ανάλυση, πρωτογενής ποιοτική έρευνα πεδίου και ερευνητικά εδραιωμένες προτάσεις πολιτικής. Πανεπιστήμιο Κρήτης.
Papadakis N., Drakaki M., Saridaki S., Dafermos V. (2021β), “The degree of despair”. The disjointed labour market, the impact of the pandemic, the expansion of precarious work among youth and its effects on young people’s life trajectories, life chances and political mentalities- public trust. The case of Greece», in The European Quarterly of Political Attitudes and Mentalities (EQPAM), Vol 10, no 2, April 2021, pp. 26-53.
Weber, T., Hurley, J. & Adăscăliței, D. (2021). COVID-19: Implications for employment and working life. Publications Office of the European Union. Διαθέσιμο σε: https://www.eurofound.europa.eu/en/publications/all/covid-19-implications-employment-and-working-life
Πηγή εικόνας:
L-Ewropa, D. (2018). MEPs call on EU countries to end precarious employment practices. Voices of the Workers Weekly. Διαθέσιμο σε: http://weekly.uhm.org.mt/en/article/l-ewro-parlamentari-jsejhu-lill-pajjizi-tal-ue-sabiex-itemmu-prattici-ta-xoghol-prekarju/