Γράφει η Ελένη-Μαριάνθη Σαλαγκιώτη
Η ψηφιακή κληρονομιά περιλαμβάνει το σύνολο των ψηφιακών στοιχείων που συνδέονται με τον αποβιώσαντα και ενδέχεται να έχουν οικονομική, προσωπική και κοινωνική αξία (Τσαλαγανίδης, Α., 2021). Σε αυτά περιλαμβάνονται λογαριασμοί διαδικτυακών υπηρεσιών, όπως μέσα κοινωνικής δικτύωσης, πλατφόρμες επικοινωνίας, μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου (e-mails) και συνδρομητικές υπηρεσίες, αρχεία και δεδομένα αποθηκευμένα σε cloud, συμπεριλαμβανομένων φωτογραφιών, εγγράφων, βίντεο και άλλου ψηφιακού περιεχομένου, κρυπτονομίσματα και ψηφιακά περιουσιακά στοιχεία με οικονομική αξία όπως crypto wallets, NFTs ή ψηφιακές επενδυτικές πλατφόρμες αγορές και περιεχόμενο που αποκτήθηκε ηλεκτρονικά, όπως ebooks, μουσική, λογισμικό, διαδικτυακά παιχνίδια και εικονικά αντικείμενα. Η φύση αυτών των στοιχείων καθιστά συχνά δυσχερή τη διάκριση ανάμεσα σε περιουσιακά αγαθά που μπορούν να μεταβιβαστούν με κληρονομική διαδοχή και σε προσωπικά δεδομένα ή σε εκφάνσεις της προσωπικότητας που δεν είναι μεταβιβάσιμα. Αυτό ακριβώς το ζήτημα αποτελεί τον πυρήνα της σύγχρονης προβληματικής περί ψηφιακής κληρονομιάς.
Η έννοια της ψηφιακής κληρονομιάς (Kharitonova, 2021), αποτελεί μία από τις πλέον αναδυόμενες θεματικές και του σύγχρονου αστικού δικαίου, καθώς τα προσωπικά δεδομένα, οι λογαριασμοί κοινωνικών δικτύων και τα ψηφιακά περιουσιακά στοιχεία αποκτούν ολοένα και μεγαλύτερη βαρύτητα στη ζωή και κατ’ επέκταση κατά τον θάνατο του φυσικού προσώπου. Παρά τη σημασία τους, το ισχύον νομικό πλαίσιο εμφανίζει σημαντικά κενά υποχρεώνοντας τη θεωρία και τη νομολογία να διερευνήσουν με ποιον τρόπο τα ψηφιακά ίχνη ενός ατόμου μπορούν να επιβιώσουν και να ρυθμιστούν ως αντικείμενο της κληρονομικής διαδοχής.
Επιπλέον, οι ίδιες οι πλατφόρμες (Facebook, Google, Apple) εφαρμόζουν εσωτερικές πολιτικές που συχνά συγκρούονται με τις κληρονομικές διεκδικήσεις δημιουργώντας ένα πολυεπίπεδο και συχνά ασαφές κανονιστικό περιβάλλον, λόγω της απουσίας ρητής νομοθετικής πρόβλεψης. Τα περισσότερα στοιχεία της ψηφιακής ύπαρξης ενός προσώπου βρίσκονται στο μεταίχμιο μεταξύ περιουσιακών δικαιωμάτων και εκφάνσεων της προσωπικότητας, γεγονός που δημιουργεί ένα πολύ σύνθετο νομικό κενό (Κυριακού Μ., 2022). Από τη μία πλευρά, ορισμένα ψηφιακά στοιχεία, όπως κρυπτονομίσματα, ηλεκτρονικοί λογαριασμοί πληρωμών ή περιουσιακά δικαιώματα ψηφιακού περιεχομένου έχουν σαφή οικονομική αξία και μπορούν καταρχήν να αντιμετωπίζονται ως μεταβιβάσιμα αγαθά. Από την άλλη πλευρά, δεδομένα που άπτονται της προσωπικής ζωής του αποθανόντος αποτελούν προέκταση της προσωπικότητάς του και προστατεύονται από τα άρθρα 57-59 ΑΚ (Φωτοπούλου, 2019). Στην Ελλάδα, τα άρθρα 57-59 ΑΚ παρέχουν μεν προστασία της προσωπικότητας και μετά θάνατον, ωστόσο, δεν απαντούν απευθείας στο αν ορισμένα ψηφιακά στοιχεία (όπως φωτογραφίες, αναρτήσεις, e-mail ή περιεχόμενο cloud) μπορούν να θεωρηθούν περιουσιακά αγαθά που μεταβιβάζονται στους κληρονόμους ή αν αποτελούν μη μεταβιβάσιμες εκφάνσεις της προσωπικότητας του αποθανόντος. Η σύγκρουση προκύπτει, διότι η μεταθανάτια προστασία της προσωπικότητας επιβάλλει περιορισμούς στην πρόσβαση τρίτων στα προσωπικά δεδομένα, ενώ οι κληρονόμοι επικαλούνται νόμιμη εξουσία επί της κληρονομιάς. Η νομολογία σε ευρωπαϊκό επίπεδο επιχειρεί να γεφυρώσει την ένταση αυτή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η απόφαση του BGH (2018), σύμφωνα με την οποία οι κληρονόμοι δικαιούνται πρόσβαση στον λογαριασμό Facebook του αποθανόντος κατ’ αναλογία προς επιστολές και ημερολόγια (European Union, 2018). Παρόλα αυτά, η απόφαση βασίστηκε στο γερμανικό δίκαιο και δεν παρέχει δεσμευτική λύση για την Ελλάδα. Η έλλειψη σαφούς νομοθετικής ρύθμισης αφήνει την τελική κρίση στη θεωρία, τη νομολογία και στις ανεπαρκείς πολιτικές των ίδιων των πλατφορμών, γεγονός που εντείνει την ανασφάλεια δικαίου και αναδεικνύει την ανάγκη για συστηματική νομοθετική παρέμβαση.
Ο Γενικός Κανονισμός Προστασίας Δεδομένων (ΓΚΠΔ ή GDPR) αποτελεί το βασικό ευρωπαϊκό πλαίσιο για την προστασία προσωπικών δεδομένων, ωστόσο, παρουσιάζει μια θεμελιώδη ιδιομορφία σε σχέση με την ψηφιακή κληρονομιά: το άρθρο 2 παρ. 1 ορίζει ότι ο Κανονισμός εφαρμόζεται μόνο σε ζώντα φυσικά πρόσωπα. Συνεπώς, τα δεδομένα του αποβιώσαντος εξαιρούνται από το πεδίο εφαρμογής του, αφήνοντας τη ρύθμισή τους στις εθνικές έννομες τάξεις. Το γεγονός αυτό δημιουργεί ένα ουσιώδες κενό, ιδίως όταν οι κληρονόμοι ζητούν πρόσβαση σε δεδομένα που βρίσκονται σε πλατφόρμες εκτός Ελλάδας (Paolo Patti F., Bartolini F, 2019). Παρά τον αποκλεισμό από τον GDPR, οι πάροχοι υπηρεσιών (π.χ. Meta, Google, Apple) επικαλούνται συχνά τον Κανονισμό για να αρνηθούν αιτήματα πρόσβασης. Ερμηνεύουν τα δεδομένα του αποθανόντος ως δυνητικά «προσωπικά δεδομένα τρίτων» ή ως πληροφορίες που η αποκάλυψή τους ενδέχεται να θίξει δικαιώματα ιδιωτικότητας άλλων χρηστών. Αυτό δημιουργεί ένα πρακτικό αδιέξοδο: οι κληρονόμοι έχουν δικαίωμα επί της κληρονομίας, αλλά οι πλατφόρμες επικαλούνται τον ΓΚΠΔ για να μην παρέχουν τα εν λόγω δεδομένα. Στην Ελλάδα, οι διατάξεις του ΑΚ για τη μεταθανάτια προστασία της προσωπικότητας δεν επιλύουν την αντιπαράθεση μεταξύ προσωπικότητας και κληρονομικής εξουσίας. Επιπλέον, ο Ν. 4624/2019, ο οποίος συμπληρώνει τον GDPR, δεν εισάγει ειδικές ρυθμίσεις για τα δεδομένα των θανόντων. Το αποτέλεσμα είναι ότι η πρόσβαση των κληρονόμων στα ψηφιακά δεδομένα παραμένει εξαιρετικά ασταθής και συχνά εξαρτάται από τις ιδιωτικές συμβατικές πολιτικές των παρόχων, οι οποίες συχνά υπερισχύουν πρακτικά της εθνικής νομοθεσίας. Η ανάγκη νομοθετικής παρέμβασης καθίσταται, συνεπώς, ιδιαίτερα επιτακτική.
Οι μεγάλες ψηφιακές πλατφόρμες έχουν στην πράξη, αναπτύξει «ιδιωτικές» λύσεις για την αντιμετώπιση του ζητήματος της ψηφιακής κληρονομιάς, οι οποίες ποικίλλουν σημαντικά ως προς το περιεχόμενο και τα δικαιώματα που παραχωρούν σε τρίτους (CNN Greece, 2025). Η Meta/Facebook προσφέρει την έννοια του legacy contact και τη δυνατότητα «memorialization» ή μόνιμης διαγραφής του λογαριασμού, ο appointed legacy contact αποκτά περιορισμένες εξουσίες (π.χ. διαχείριση αναρτήσεων, προσθήκη pinned post) αλλά όχι πρόσβαση σε ιδιωτικά μηνύματα (Meta Platforms, Inc.).
Η Google παρέχει εργαλεία όπως ο Inactive Account Manager, που επιτρέπει στον χρήστη να ορίσει τρίτο πρόσωπο ή να καθορίσει τι θα συμβεί σε περίπτωση παρατεταμένης αδράνειας/θανάτου. Τα αιτήματα για πρόσβαση σε δεδομένα θανόντων, όμως, εξετάζονται προσεκτικά και οι πάροχοι συνήθως δεν αποκαλύπτουν κωδικούς ή πλήρη πρόσβαση χωρίς νομικά τεκμήρια (Google. (n.d.). Η Apple, για να διευκολύνει τη «μεταβίβαση» ορισμένων δεδομένων, εισήγαγε το πρόγραμμα Digital Legacy, με δυνατότητα πρόσβασης σε περιεχόμενο iCloud υπό συγκεκριμένους όρους και με την υποβολή αποδεικτικών εγγράφων (Ψηφιακή κληρονομιά). Σε διεθνές θεσμικό επίπεδο παρατηρείται στροφή προς την εναρμόνιση: φορείς, όπως το European Law Institute προωθούν έργα για «Model Rules» ή οδηγίες που ορίζουν κατηγορίες ψηφιακών αγαθών και προτεινόμενες αρχές διαδοχής, ενώ νομικές συζητήσεις σε ΗΒ/ΕΕ τείνουν προς την τυποποίηση όρων κληρονομικής μεταχείρισης ψηφιακών στοιχείων (European Law Institute).
Συμπερασματικά, οι πλατφόρμες δίνουν προσωρινές πρακτικές λύσεις, βασισμένες στους όρους χρήσης τους, ωστόσο, αυτές οι πολιτικές δεν ισοδυναμούν με νομοθετική ρύθμιση, διαφέρουν μεταξύ παρόχων και δεν επιλύουν τις συγκρούσεις με τα εθνικά κληρονομικά δικαιώματα και τα δικαιώματα της προσωπικότητας. Η διεθνής τάση οδηγεί σε προτάσεις εναρμόνισης, ωστόσο, μέχρι την ενιαία ρύθμιση η ανασφάλεια παραμένει. Η ταχεία ψηφιοποίηση της καθημερινότητας καθιστά πλέον αναγκαία μία συστηματική και εξειδικευμένη ρύθμιση της ψηφιακής κληρονομιάς. Το υφιστάμενο νομικό πλαίσιο, βασισμένο σε κανόνες προ-ψηφιακής εποχής, αδυνατεί να απαντήσει αποτελεσματικά στις απαιτήσεις που προκύπτουν από την ύπαρξη κρυπτονομισμάτων, cloud αρχείων ή λογαριασμών σε κοινωνικά δίκτυα. Η νομοθετική παρέμβαση πρέπει να κινηθεί σε τρεις βασικούς άξονες. Πρώτον, στη θεσμοθέτηση ειδικού κανονιστικού πλαισίου για τα ψηφιακά αγαθά, απαιτείται σαφής διάκριση μεταξύ μεταβιβάσιμων ψηφιακών στοιχείων και μη μεταβιβάσιμων προσωπικών δεδομένων που άπτονται αποκλειστικά της προσωπικότητας του θανόντος. Η διάκριση αυτή θα επιτρέψει την ομοιόμορφη αντιμετώπιση των περιπτώσεων πρόσβασης ή μη από τους κληρονόμους. Σε δεύτερο στάδιο, κρίνεται αναγκαία η δημιουργία του θεσμού της «ψηφιακής διαθήκης», η θεσμοθέτηση ενός δεσμευτικού μηχανισμού, όπου ο πολίτης θα μπορεί να δηλώνει εκ των προτέρων τη βούληση του για το μέλλον των ψηφιακών δεδομένων του αποτελεί κρίσιμο εργαλείο ασφάλειας δικαίου. Η ψηφιακή διαθήκη θα πρέπει να επιτρέπει ορισμό προσώπων που θα διαχειριστούν συγκεκριμένους λογαριασμούς προκαθορισμένες επιλογές διαγραφής, μεταβίβασης ή μερικής πρόσβασης (Γεωργιάδης, Απ., 2020). Τρίτον, το νομοθετικό πλαίσιο που θα θεσπιστεί , οφείλει να μην παραγνωρίσει τις πολιτικές των πλατφορμών, που ήδη ακουλουθούνται, ώστε να μην ανακύψουν μελλοντικά ζητήματα σύγκρουσης μεταξύ αυτών (νομοθεσία εναντίον πολιτικές πλατφορμών).
Εν κατακλείδι, η θεσμική προστασία τόσο των δεδομένων όσο και των κληρονόμων θα επιφέρει την κατάλληλη ισορροπία. Η προστασία της προσωπικότητας του αποθανόντος δεν μπορεί να υποχωρεί πλήρως έναντι των κληρονομικών διεκδικήσεων. Ωστόσο, οι κληρονόμοι πρέπει να διαθέτουν σαφείς, τυποποιημένες διαδικασίες πρόσβασης σε οικονομικής φύσεως ψηφιακά στοιχεία (Law Commission). Ένα ισορροπημένο πλαίσιο μπορεί να επιτευχθεί μέσω ειδικών δικαστικών διαδικασιών ταχείας κρίσης, υποχρεωτικής συνεργασίας παροχών υπηρεσιών με τις αρχές, σαφών υποχρεώσεων γνωστοποίησης και διαφάνειας από τις πλατφόρμες. Συνολικά, η θεσμική αναγνώριση της ψηφιακής κληρονομιάς αποτελεί πλέον όχι μόνο τεχνική ανάγκη, αλλά και πυλώνα προστασίας της ιδιωτικότητας και της ασφάλειας δικαίου στη σύγχρονη κοινωνία. Σε έναν κόσμο όπου το ψηφιακό αποτύπωμα συχνά υπερβαίνει τη διάρκεια της ανθρώπινης ζωής, ο σεβασμός προς τον αποβιώσαντα και η διασφάλιση των δικαιωμάτων των κληρονόμων δεν μπορεί να επαφίεται στη διακριτική ευχέρεια τεχνολογικών εταιρειών. Η πρόκληση είναι μεγάλη, όμως, ακόμα μεγαλύτερη είναι η ευθύνη να μην μείνει η ψηφιακή μας υπόσταση νομικά «ορφανή» στη μετά θάνατον εποχή.
Βιβλιογραφία:
Γεωργιάδης, Απ. (2020). Κληρονομικό Δίκαιο. Εκδόσεις Σάκκουλα.
Κυριακού, Μ. (2022). Αστικό Δίκαιο και Ψηφιακή Περιουσία. Εκδόσεις Ζήτη.
Kharitonova, Y. S. (2021). Digital assets and digital inheritance. Law & Digital Technologies.
Τσαλαγανίδης, Α. (2021). Ψηφιακή Κληρονομιά και Προσωπικά Δεδομένα. Εκδόσεις Σάκκουλα.
Διαδικτυακές πηγές:
Meta Platforms, Inc. (n.d.). Μετατροπή λογαριασμού σε «εις μνήμην». Κέντρο διαφάνειας. Διαθέσιμο σε: https://www.facebook.com/help/150486848354038.
Google. (n.d.). About Inactive Account Manager. Google Account Help. Διαθέσιμο σε: https://support.google.com/accounts/answer/3036546.
Ψηφιακή κληρονομιά, Διαθέσιμο σε :Ψηφιακή κληρονομιά
GDPR.eu. Art. 2 GDPR – Material scope. Διαθέσιμο σε: Art. 2 GDPR – Material scope – GDPR.eu
European Union. (2018). Regulation (EU) 2016/679 of the European Parliament and of the Council of 27 April 2016 on the protection of natural persons with regard to the processing of personal data (General Data Protection Regulation. Official Journal of the European Union. Διαθέσιμο σε: eur-lex.europa.eu/legal-content/DE/TXT/PDF/?uri=CELEX:82018DE0712%2851%29).
European Law Institute. (n.d.). ELI Succession of Digital Assets, Data and other Digital Remains. Διαθέσιμο σε: https://www.europeanlawinstitute.eu/projects-instruments/current-projects/current-projects/eli-succession-of-digital-assets-data-and-other-digital-remains/?utm_source=).
CNN Greece. (2023). Τι συμβαίνει με την «ψηφιακή κληρονομιά» μας όταν πεθαίνουμε – Τι πρέπει να φροντίσουμε. CNN.gr. Διαθέσιμο σε: https://www.cnn.gr/tech/story/480008/ti-symvainei-me-tin-psifiaki-klironomia-mas-otan-pethainoume-ti-prepei-na-frontisoume
Ευγενία Φωτοπούλου. (2019). Προσβολή του δικαιώματος της προσωπικότητας (ΑΚ 57) – Έννοια και προϋποθέσεις προστασίας Διαθέσιμο σε: https://efotopoulou.gr/prosvoli-tou-dikeomatos-tis-prosopikotitas-ak-57-ennia-ke-proipothesis-prostasias-analogiki-efarmogi-tou-arthrou-367-pk-ke-sto-choro-tou-idiotikou-dikeou/)
Law Commission. Digital assets. Διαθέσιμο σε: https://lawcom.gov.uk/project/digital-assets/
Francesco Paolo Patti, Francesca Bartolini. (2019). Digital inheritance and post mortem data protection. Διαθέσιμο σε: View article.