Γράφει η Ελένη Χωριανοπούλου
Η αλιεία αποτελεί διαχρονικά έναν από τους σημαντικότερους τομείς δραστηριοτήτων των ευρωπαϊκών χωρών, τόσο από διατροφικής όσο και από εμπορικής απόψεως. Η Ευρωπαϊκή Ένωση (EE), είναι από τους σημαντικότερους παγκόσμιους δρώντες στον τομέα της αλιείας, λόγω του τεράστιου στόλου της. Παράλληλα όμως, είναι και αγοραστής αλιευτικών προϊόντων (για το 60% της συνολικής ετήσια κατανάλωσης) και επομένως, κύρια μέριμνα είναι να φτάνουν στους Ευρωπαίους, προϊόντα νόμιμης αλιείας. (Agnew, Φεβρουάριος 2009, Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Απρίλιος 2022) Για αυτό, μέσω της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής, έχει θεσπίσει και διαμορφώσει ισχυρό νομοθετικό πλαίσιο γύρω από το φλέγον ζήτημα της παράνομης αλιείας (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2021). Σήμερα όμως, οι παράνομες και μη καταγεγραμμένες αλιευτικές δραστηριότητες δεν βλάπτουν μόνο τις κοινωνίες και τους αλιείς, αλλά απειλούν και τη βιωσιμότητα των θαλασσών και κατά συνέπεια το κλίμα (Agnew, Φεβρουάριος 2009).
Πιο συγκεκριμένα, περίπου το 15-30% των αλιευτικών προϊόντων προέρχονται από παράνομη αλιεία, η οποία αφορά υπεραλίευση, λανθασμένες και ανακριβείς δηλώσεις αλιευμάτων ή εκρηκτική αλιεία και αλιεία με τράτες βυθού (Agnew, Φεβρουάριος 2009). Οι πρακτικές αυτές, πέρα από το τεράστιο περιβαλλοντικό αντίκτυπο, αφού οδηγούν στην εξάντληση των ιχθυαποθεμάτων και την καταστροφή οικοσυστημάτων, έχουν και άλλες επιπτώσεις που επηρεάζουν το σύνολο της ανθρώπινης ζωής. (Agnew, Φεβρουάριος 2009, Μακρή, Δεκέμβριος 2018). Παραδείγματος χάριν, διαστρεβλώνεται σημαντικά η αγορά και ο υγιής ανταγωνισμός και έτσι πλήττεται η οικονομία και οι τοπικές κοινότητες που εξαρτώνται από την αλιεία (Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο, 2022). Σημαντικό πρόβλημα και ανασφάλεια εντοπίζεται επίσης και στην προσφορά των τροφίμων, λόγω της αμφίβολης ποιότητας των εμπορεύσιμων προϊόντων, αλλά και έλλειψης απαραίτητων ελέγχων (Walton& Hladki, Απρίλιος 2024). Εντούτοις, περισσότερο φαίνεται να πλήττεται το περιβάλλον.
Γεννάται λοιπόν εδώ, το κρίσιμο ερώτημα για το πως επηρεάζεται το περιβάλλον και το παγκόσμιο κλίμα από την παράνομη αλιεία. Αναλυτικότερα, η υπεραλίευση προκαλεί τη μαζική απώλεια ιχθύων και άλλων θαλάσσιων οργανισμών, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται μη εμπορεύσιμα είδη, αλλά και είδη που απειλούνται με εξαφάνιση, με αποτέλεσμα να αποδυναμώνονται τα θαλάσσια οικοσυστήματα και η βιοποικιλότητα (Agnew, Φεβρουάριος 2009, Μακρή, Δεκέμβριος 2018). Ομοίως, κάποιες παράνομες αλιευτικές πρακτικές, όπως η χρήση τράτας βυθού και η εκρηκτική αλιεία, οδηγούν σε καταστροφή του θαλασσίου περιβάλλοντος, και των επιμέρους οικοτόπων του, συμβάλλοντας, μεταξύ άλλων, και στην αύξηση τόσο της ρύπανσης όσο και της θερμοκρασίας των υδάτων (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2024, Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο, 2022). Αυτή η καταστροφή του βιότοπου και της θαλάσσιας χλωρίδας -που λειτουργούν ως «μπλε δεξαμενές άνθρακα» και απορροφούν και αποθηκεύουν τεράστιες ποσότητες άνθρακα παράγοντας οξυγόνο–, είναι ίσως η σημαντικότερη συνέπεια της παράνομης αλιείας (Agnew, Φεβρουάριος 2009, Μακρή, Δεκέμβριος 2018) Όταν τέτοια οικοσυστήματα καταστρέφονται ή δεν επιβιώνουν από την έλλειψη ψαριών, ο αποθηκευμένος άνθρακας απελευθερώνεται στην ατμόσφαιρα, και ευνοεί την άνοδο της θερμοκρασίας, επιδρώντας τελικώς στην κλιματική αλλαγή (World bank, Νοέμβριος 2023).
Η Ευρωπαϊκή Ένωση, λοιπόν, αντιλαμβανόμενη τις σοβαρές επιπτώσεις που έχουν οι παράνομες αλιευτικές δραστηριότητες, έχει θεσπίσει, μέσω της Κοινής Αλιευτικής Πολιτικής, ισχυρή νομοθεσία, που στοχεύει στη λήψη μέτρων για τον περιορισμό της παράνομης δραστηριότητας αλλά και σε αυστηρούς ελέγχους για τη νομιμότητα των αλιευτικών προϊόντων (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2024) (EMODnet, Δεκέμβριος 2020). Μάλιστα, η ΕΕ έχει εκτιμήσει ότι κάθε χρόνο, το 19% της παγκόσμιας αξίας των αλιευμάτων, προέρχεται από παράνομη αλιεία, ποσοστό που αντιστοιχεί περίπου σε 10 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως (Agnew, Φεβρουάριος 2009, EMODnet, Δεκέμβριος 2020) Πυρήνα του πλαισίου προστασίας της ΕΕ από τις παράνομες αλιευτικές δραστηριότητες, αποτελεί ο Κανονισμός 1005/2008. Πρόκειται για το κοινοτικό σύστημα της Ένωσης που έχει ως σκοπό την αποτροπή, την εξάλειψη και την πρόληψη της παράνομης και άναρχης αλιείας (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Δεκέμβριος 2020, 2021, Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο, 2022, EUR-Lex, 2008). Βασικό σημείο του κανονισμού, είναι το σύστημα πιστοποίησης αλιευμάτων, τόσο για τα προϊόντα εντός της Ευρώπης, όσο και για αυτά που εισάγονται. Δηλαδή, όλα τα αλιευτικά προϊόντα, πρέπει να είναι νόμιμα, ώστε να διατεθούν προς κατανάλωση στους Ευρωπαίους πολίτες. Το πλαίσιο αυτό, συνοδεύεται και από την εφαρμογή ισχυρών κυρώσεων, οι οποίες είναι ανάλογες της αξίας των παράνομων αλιευμάτων σε περίπτωση κάποιας παραβίασης (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2024, Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, n.d). Γίνεται αντιληπτή επομένως, η προσπάθεια που καταβάλλεται από πλευράς Ευρωπαϊκής Ένωσης κατά της παράνομης αλιείας με στόχο τη διαφύλαξη του περιβάλλοντος, της οικονομίας και των πολιτών της.
Συμπληρωματικά, εντός της Ένωσης, υπάρχουν και άλλα εργαλεία και διατάξεις που αφορούν την καταπολέμηση της παράνομης αλιείας και τη διαφύλαξη του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Αφενός, τα Άρθρα 38 έως 43 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, αφορούν τη διαχείριση της αλιείας και αποτελούν τη νομική βάση για την Κοινή Αλιευτική Πολιτική (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, 2013, Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, n.d). Απώτερος στόχος δε, είναι η εξασφάλιση της βιωσιμότητας του συγκεκριμένου τομέα και η προστασία των θαλασσών, μέσω της ορθής εκμετάλλευσης των πόρων και μέσω ενός ρυθμιστικού πλαισίου που διέπει την πρόσβαση στα ύδατα. Αφετέρου, τόσο η Επιτροπή, όσο και η Υπηρεσία Ελέγχου Αλιείας, αλλά και τα ίδια τα κράτη-μέλη, είναι αρμόδια να παρακολουθούν και να διεξάγουν ελέγχους για την αναγνώριση και την άμεση αντιμετώπιση παράνομων δραστηριοτήτων (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2021, 2024, Μακρή, Δεκέμβριος 2018, Agnew, Φεβρουάριος 2009, EFCA, n.d.) Αναλυτικότερα, η Επιτροπή, ελέγχει τις ενέργειες των κρατών που στοχεύουν στην καταπολέμηση της παρανομίας και δημοσιεύει σχετικές εκθέσεις, προβαίνοντας σε περίπτωση μη συμμόρφωσής τους στις απαραίτητες διορθωτικές ενέργειες (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2021, 2024, Μακρή, Δεκέμβριος 2018). Επιπρόσθετα, η Υπηρεσία Ελέγχου Αλιείας προωθεί κοινά πρότυπα ελέγχου και παράλληλα παρέχει την κατάλληλη τεχνική υποστήριξη και σχετική εκπαίδευση, συμβάλλοντας στο συντονισμό και τη συνεργασία μεταξύ των κρατών μελών και των υπηρεσιών ελέγχου (Ευρωπαϊκή Ένωση, n.d.). Τέλος, πολλά κράτη μέλη της ΕΕ, αλλά και εν γένει χώρες της Ευρώπης, έχουν θεσπίσει και τη δική τους εθνική νομοθεσία για την καταπολέμηση των παρανομιών, όπως ενδεικτικά, η Νορβηγία, με την περίφημη διαδικασία της «μαύρης λίστας» η οποία έχει προβλεφθεί ήδη από το 1998 (Directorate of Fisheries, Φεβρουάριος, 2022). Σε αυτή τη λίστα, περιλαμβάνονται σκάφη που έχουν πραγματοποιήσει αλιευτικές δραστηριότητες εκτός των συμφωνηθέντων περιορισμών και για αυτό τον λόγο απαγορεύεται να κάνουν εισαγωγές και εν γένει να δραστηριοποιούνται σε αυτό τον τομέα εντός της Νορβηγικής Ζώνης.
Συνοψίζοντας, καθίσταται σαφές ότι η παράνομη αλιεία δεν απειλεί μόνο το περιβάλλον, αλλά αγγίζει και τομείς που αφορούν την οικονομία, τις τοπικές ευρωπαϊκές κοινωνίες και την ασφάλεια των τροφίμων. Η αντιμετώπιση και η εξάλειψη αυτών των απειλών, αποτελεί μία εκ των προτεραιοτήτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Γι’ αυτό τον λόγο, η Ένωση έχει θεσπίσει ένα ισχυρό νομοθετικό και θεσμικό πλαίσιο, ενώ αναζητά συνεχώς νέα εργαλεία και καινοτομίες για την ενίσχυση του αγώνα κατά της παράνομης αλιείας. Ωστόσο, η διεθνής διάσταση και η πολυπλοκότητα του φαινομένου καθιστούν την πλήρη αντιμετώπισή του δύσκολη, απαιτώντας νέες τεχνικές και συνεργασία μεταξύ των χωρών και των διεθνών οργανισμών για τη διαφύλαξη των θαλασσών και τον περιορισμό του ρυθμού της κλιματικής αλλαγής.
Πηγές:
Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο. (2022). Δράση της ΕΕ για την καταπολέμηση της παράνομης αλιείας: Η ανομοιογένεια των ελέγχων και των κυρώσεων σε επίπεδο κρατών μελών περιορίζει την αποτελεσματικότητα των υπαρχόντων συστημάτων ελέγχου (Ειδική Έκθεση αριθ. 20). Λουξεμβούργο: Εκδόσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ανακτήθηκε από https://op.europa.eu/webpub/eca/special-reports/illegal-fishing-20-2022/el/
Ευρωπαϊκή Ένωση. (n.d.). Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Ελέγχου της Αλιείας (EFCA). Ανακτήθηκε από https://european-union.europa.eu/institutions-law-budget/institutions-and-bodies/search-all-eu-institutions-and-bodies/european-fisheries-control-agency-efca_el
Ευρωπαϊκή Επιτροπή. (2024, 18 Απριλίου). Αντιμετώπιση της παράνομης, μη δηλωμένης και μη ρυθμιζόμενης (IUU) αλιείας: νέα έκθεση για τα επιτεύγματα της περιόδου 2020–2023. Ανακτήθηκε από https://oceans-and-fisheries.ec.europa.eu/news/fighting-illegal-unreported-and-unregulated-fishing-new-report-2020-2023-achievements-2024-04-18_en
Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Directorate-General for Maritime Affairs and Fisheries. (2021, 8 Ιουνίου). Tackling illegal, unreported and unregulated (IUU) fishing [Factsheet]. Ανακτήθηκε από https://oceans-and-fisheries.ec.europa.eu/publications/tackling-illegal-unreported-and-unregulated-iuu-fishing_en
Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Ελέγχου Αλιείας (EFCA). (n.d.). Ευρωπαϊκή Ένωση. Ανακτήθηκε από https://www.efca.europa.eu/el
Μακρή Εύη (16 Δεκεμβρίου 2018). Η παράνομη αλιεία στην Ευρώπη και το ευρωπαϊκό νομοθετικό πλαίσιο. ΟΔΕΘ – Όμιλος Διεθνών & Ευρωπαϊκών Θεμάτων. Ανακτήθηκε από Η παράνομη αλιεία στην Ευρώπη και το ευρωπαϊκό νομοθετικό πλαίσιο – ΟΜΙΛΟΣ ΔΙΕΘΝΩΝ & ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ
Agnew, D. J., Pearce, J., Pramod, G., Peatman, T., Watson, R., Beddington, J. R. κ.ά. (2009). Estimating the Worldwide Extent of Illegal Fishing. PLOS ONE, 4(2), e4570. Ανακτήθηκε από https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0004570
Directorate of Fisheries. (n.d.). IUU and the Norwegian blacklist. Ανακτήθηκε από https://www.fiskeridir.no/english/fisheries/iuu-and-the-norwegian-blacklist
EMODnet. (2020, December 11). Map of the week – Illegal, unreported and unregulated fisheries. Ανακτήθηκε από https://emodnet.ec.europa.eu/en/map-week-illegal-unreported-and-unregulated-fisheries
European Commission. (2022, April 16). Κομισιόν: 2η δέσμη μέτρων για επιπτώσεις του πολέμου στην αλιεία. Brief. Ανακτήθηκε από https://www.brief.com.cy/oikonomia/ee/komision-2i-desmi-metron-gia-epiptoseis-toy-polemoy-stin-alieia
European Parliament. (2013). The Common Fisheries Policy: Origins and development. Ανακτήθηκε από https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/fiches_techniques/2013/050301/04A_FT%282013%29050301_EN.pdf
European Parliament. (n.d.). Control of fisheries (Factsheet No. 116). Ανακτήθηκε από https://www.europarl.europa.eu/factsheets/el/sheet/116/controlo-das-pescas
Walton, E. & Hladki, K. (2024, April 23). Fisheries managers can limit risk in the seafood supply chain. The Pew Charitable Trusts. Ανακτήθηκε από https://www.pew.org/en/research-and-analysis/articles/2024/04/23/fisheries-managers-can-limit-risk-in-the-seafood-supply-chain
World Bank. (2023, November 21). From mangroves to seagrass, blue carbon ecosystems are critical to tackling climate change. Ανακτήθηκε από https://www.worldbank.org/en/news/press-release/2023/11/21/from-mangroves-to-seagrass-blue-carbon-ecosystems-are-critical-to-tackling-climate-change
Πηγή εικόνας: Brief.com.cy. (2025, Μάρτιος) Πρόταση Κομισιόν για αλιευτικές δυνατότητες στη Μεσόγειο. Ανακτήθηκε από https://www.brief.com.cy/oikonomia/ee/protasi-komision-gia-alieytikes-dynatotites-sti-mesogeio