Γράφει η Βασιλική-Κυριακή Καλαντζή
Ο 21ος αιώνας σηματοδοτείται από συνεχείς ανακατατάξεις στο διεθνές σύστημα. Μεγάλοι πόλοι επιρροής όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής (εφεξής Η.Π.Α.), η Κίνα, η Ρωσία και η Ευρωπαϊκή Ένωση (εφεξής Ε.Ε.) επιθυμούν την ανάδειξή τους στο διεθνές σύστημα, κινούμενοι από την μονοπολικότητα στην πολυπολικότητα. Η Ανατολική Μεσόγειος αποτελεί δυνατό χαρτί λόγω της στρατηγικής της θέσης, βρισκόμενη στο σταυροδρόμι τριών ηπείρων, των ενεργειακών της πόρων και της στρατιωτικής της σημασίας. Σε αυτό το πλαίσιο, Ελλάδα και Τουρκία καλούνται να παίξουν τον δικό τους ρόλο για ενίσχυση ισχύος και απόκτηση εύνοιας των Μεγάλων Δυνάμεων, αξιοποιώντας τη στρατηγική τους θέση ως περιφερειακοί δρώντες της Ανατολικής Μεσογείου.
Η κατεύθυνση της γεωπολιτικής ατζέντας των δύο χωρών μπορεί να εξηγηθεί με βάση τις θεωρίες των διεθνών σχέσεων και ιδιαίτερα εκείνη του ρεαλισμού (Sorensen, Moller, Jackson, 2023, σελ. 132). Και τα δύο κράτη επιδιώκουν την ικανοποίηση των συμφερόντων, την αύξηση της επιρροής τους αλλά και την εξισορρόπηση ισχύος, ώστε κανείς να αποτρέπεται η υπερίσχυση του ενός έναντι του άλλου . Η Ελλάδα επιχειρεί να ενισχύσει την ασφάλειά της με συμμαχίες κυρίως με τη Δύση (Ν.Α.Τ.Ο., Ε.Ε.), ενώ η Τουρκία ακολουθεί μία πιο αναθεωρητική και αυτόνομη πολιτική εκμεταλλευόμενη και την αβεβαιότητα του πολυπολικού συστήματος. Τα δύο κράτη προβάλλουν τη σημασία της θαλάσσιας πρόσβασης, των εμπορικών δρόμων και των ενεργειακών πηγών, προκειμένου να προσελκύσουν το ενδιαφέρον των Μεγάλων Δυνάμεων και να ενισχύσουν την ασφάλεια τους οστο διεθνές περιβάλλον. Επιπλέον, η θεωρία των μεσαίων δυνάμεων (middle power theory) δίνει τη δυνατότητα σε δυνάμεις μεσαίου μεγέθους όπως η Ελλάδα και η Τουρκία να αυξήσουν την επιρροή τους μέσα από τη συμμετοχή σε διεθνείς οργανισμούς, διπλωματική διαμεσολάβηση και πολυμερείς συμμαχίες – το λεγόμενο soft power – ήπια ισχύς (Britannica, 2025).
Η Ελλάδα ακολουθεί μια σταθερή εξωτερική πολιτική που επιδιώκει ενίσχυση δεσμών με τις Μεγάλες Δυνάμεις, προκειμένου να αντιμετωπίσει τις τουρκικές προκλήσεις. Επιχειρεί να αναβαθμίσει τις στρατιωτικές της δυνάμεις, όπως για παράδειγμα τα γαλλικά Rafale (APnews, 2025) και τις ναυτικές βάσεις σε Σούδα και Σαλαμίνα, ενώ ταυτόχρονα, συμμετέχει σε ενεργειακά έργα και στρατηγικές συνεργασίες (APnews, 2025). Η σημαντικότερη πηγή ασφάλειας στηρίζεται στις συμμαχίες (π.χ. MDCA με Η.Π.Α., γαλλική ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής), πολυμερείς και μονομερείς. Οι Η.Π.Α. αποτελούν τον σημαντικότερο στρατηγικό εταίρο σε στρατιωτικό, οικονομικό και διπλωματικό επίπεδο. Η σχέση ξεκινά ήδη από τον προηγούμενο αιώνα με το σχέδιο Μάρσαλ και την ένταξη της Ελλάδας στο ΝΑΤΟ, ένας οργανισμός στρατιωτικά δυνατός αλλά τυπικά αποστασιοποιημένος από εσωτερικές έριδες (π.χ. Άρθρο 5 αφορά συλλογική βοήθεια λόγω επίθεση μέλους από εξωτερική απειλή). Το Ισραήλ διακρίνεται σημαντικός αμυντικός και ενεργειακός εταίρος τα τελευταία χρόνια, όπως φαίνεται για παράδειγμα από την τριμελή συμφωνία Ελλάδας-Κύπρου-Ισραήλ για φυσικό αέριο και ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Άλλες συμφωνίες έρχονται με τη Γαλλία για συνεργασία στην άμυνα και ασφάλεια ως εγγυητές σταθερότητας στη Μεσόγειο, το Ηνωμένο Βασίλειο για περαιτέρω ανάπτυξη στην μετά Brexit εποχή και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα για εξοπλιστικά συστήματα πολεμικής αεροπορίας ( INBOX.gr, 2022). Η Ε.Ε. αποτελεί κορυφαίο στρατηγικό εταίρο, καθώς η Ελλάδα αποτελεί ζωτικό μέλος απο το 1981, ενεργώντας ως συνοριοφύλακας της Ε.Ε. , η οποία προάγει συνεχώς τα ελληνικά συμφέροντα (συμμαχίες με κράτη-μέλη, ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις, προώθηση εθνικών θεμάτων σε σχέση με την Τουρκία).
Στον αντίποδα, η Τουρκία ακολουθεί την πολιτική του στρατηγικού δόγματος “Γαλάζια Πατρίδα”. Αφορά την αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας για τις Αποκλειστικές Οικονομικές Ζώνες (ΑΟΖ), την υφαλοκρηπίδα και τα νησιά του Αιγαίου (iefimerida, 2025). Η αναθεωρητική αυτή προσέγγιση προξενεί έντονες αντιδράσεις από την ελληνική πλευρά. Η Τουρκία προσπαθεί να εκμεταλλευτεί συγκυρίες και να προσελκύει συμμάχους απρόσμενα. Παραδοσιακά, οι Η.Π.Α. στηρίζουν και την Τουρκία αφενός λόγω ΝΑΤΟϊκής συμμαχίας, αφετέρου λόγω δυναμικής αμυντικής βιομηχανίας (ΑNT1live, 2022). Ειδικά το τελευταίο διάστημα, οι φιλικές σχέσεις Τραμπ-Ερντογάν εγείρουν ανησυχίες για την ελληνική πλευρά (Newsit, 2025). Τα τελευταία χρόνια, ενισχύει την συνεργασία με την Ρωσία -παρά τους ιστορικούς ανταγωνισμούς- στον ενεργειακό τομέα με τον αγωγό TurkStream καθώς και στον στρατιωτικό τομέα με αγορά ρωσικών συστημάτων S-400 (Business News, 2025). Όσον αφορά την Κίνα, οι σχέσεις μεταξύ των δύο ενισχύονται με την Belt and Road Initiative (Πρωτοβουλία Ζώνης και Οδού) με συνεργασία σε τεχνολογικά ζητήματα, επενδύσεις και εμπόριο (BBC, 2023). Τέλος, συμφωνίες με μικρότερους περιφερειακούς παίκτες όπως το Κατάρ (π.χ. επενδύεις), η Λιβύη (π.χ. τουρκολυβικά μνημόνια 2019 γα οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών) και η Συρία (π.χ. ανοικτά σύνορα και συμφωνία κατάργησης βίζα 2009) ευνοούν τα τουρκικά συμφέροντα.
Οι διεκδικήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο δεν παύουν να υφίστανται. Από την μία η Ελλάδα στηρίζεται συνεχώς στο Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας και τις συμμαχίες, ενώ από την άλλη η Τουρκία υιοθετεί το δόγμα της “Γαλάζιας Πατρίδας” και την αμφισβήτηση των δικαιωμάτων σε ελληνικά νησιά. Η τάση της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής είναι συνεπής. Στηρίζεται σε σύναψη συμφωνιών κυρίως δυτικού προτύπου, ενώ η Τουρκία ισορροπεί μεταξύ ΝΑΤΟ και περιφερειακών δυνάμεων. Παρ’ όλα αυτά, η Τουρκία τα τελευταία χρόνια δείχνει μια δυναμική παρουσία σε στρατιωτικό και διπλωματικό επίπεδο, προβάλλοντας τα δικά της συμφέροντα και de facto καταστάσεις, ωστόσο η Ελλάδα στηρίζεται στην Ε.Ε. και το ΝΑΤΟ για αποτροπή και υπεράσπιση.
Η Ανατολική Μεσόγειος αποτελεί έναν κόμβο στρατηγικών επιδιώξεων και ιστορικών καταβολών. Οι Μεγάλες Δυνάμεις προσεγγίζουν τα δύο κράτη Ελλάδα-Τουρκία ανάλογα με τα συμφέροντά τους. Οι Η.Π.Α. τείνουν να ακολουθούν τακτική εξισορρόπησης, καθώς έχουν λαμβάνειν και από τις δύο μεριές στρατηγική αξία, αμυντική συνεργασία και ενεργειακή σταθερότητα. Αντίθετα, η Ε.Ε. και οι δυτικές χώρες δείχνουν μεγαλύτερη υποστήριξη στην Ελλάδα λόγω του ευρωπαϊκού ιδεώδους, περιορισμού της στρατηγικής εμβέλειας της Τουρκίας σύμφωνα με το Διεθνές Δικαίο. Η Κίνα δείχνει ουδέτερη στάση (π.χ. καλές οικονομικές σχέσεις και με τις δύο χώρες μέσω του Belt and Road Initiative), ενώ η Ρωσία στηρίζει την Τουρκία εξαιτίας του γεωπολιτικού ανταγωνισμού με την Δύση και των στρατιωτικών – ενεργειακών συμφωνιών με την Τουρκία. Η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το Ισραήλ δείχνουν μεγαλύτερη προτίμηση στην Ελλάδα λόγω του ανταγωνισμού με την Τουρκία. Από την άλλη, το Κατάρ, η Λιβύη, το Ιράν (μερικώς) δείχνουν μεγαλύτερη εύνοια στην Τουρκία.
Όλα αυτά μπορούν να αλλάξουν απότομα, καθώς το γεωπολιτικό πεδίο και η διεθνής σκηνή μεταβάλλονται συνεχώς εξαιτίας των συμφέροντων των Μεγάλων Δυνάμεων. Αυτή η πραγματικότητα φέρνει στο προσκήνιο την ανάγκη για κριτική σκέψη και διπλωματική επαγρύπνηση, ώστε τα μικρότερα κράτη να μην καταστούν υποτελή στις στρατηγικές επιδιώξεις των Μεγάλων Δυνάμεων σε ένα ευρύτερο παιχνίδι συμφερόντων. Τελικά, η ειρήνη και η σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο θα επιτευχθεί μόνο με αμοιβαία συνεργασία και σεβασμό στα κυριαρχικά διακαιώματα ξεπερνώντας τα βραχύβια ιδιοτελή συμφέροντα.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
Βιβλία:
Sorensen G. Moller J. Jackson R. (2023). ΘΕΩΡΙΑ & ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΔΙΕΘΝΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ. Εκδόσεις GUTENBERG.
Δημοσιογραφικές πηγές:
Ant1live. (2022). Ειρήνη υποσχέθηκαν ΗΠΑ και Τουρκία στον Τρίτο Διάλογο για τον Στρατηγικό Μηχανισμό. Διαθέσιμο σε: https://www.ant1live.com/kypros/koinonia/518852_eirini-yposhethikan-ipa-kai-toyrkia-ston-trito-dialogo-gia-ton-stratigiko
APNews. (2025). Greece hooks up an undersea power link to Crete that’s key to Mediterranean grid expansion. Διαθέσιμο σε: Greece hooks up an undersea power link to Crete that’s key to Mediterranean grid expansion | AP News
APNews. (2025). Greece signs deal to buy 16 anti-ship missiles from France. Διαθέσιμο σε: Greece signs deal to buy 16 anti-ship missiles from France | AP News
BBC News. (2024). Belt and Road Initiative: Is China’s trillion-dollar gamble worth it?. Διαθέσιμο σε: Belt and Road Initiative: Is China’s trillion-dollar gamble worth it?
BusinessNews.gr. (2025). Πούτιν: Εξελίσσονται οι ενεργειακές σχέσεις Ρωσίας-Τουρκίας. Διαθέσιμο σε: Πούτιν: Εξελίσσονται οι ενεργειακές σχέσεις Ρωσίας-Τουρκίας – BusinessNews.gr
Britannica. (2025). Middle power: Definition, role and impact. Διαθέσιμο σε: Middle power | Definition, Role & Impact | Britannica
CNN Greece. (2025). Ο Τραμπ αποθεώνει τον Ερντογάν: <<Τον συμπαθώ, με συμπαθεί και αυτό τρελαίνει τα ΜΜΕ>>. Διαθέσιμο σε: Ο Τραμπ αποθεώνει Ερντογάν: Τον συμπαθώ, με συμπαθεί και αυτό τρελαίνει τα ΜΜΕ»
Iefimerida.gr. (2025). Τι σημαίνει ο όρος <<Γαλάζια Πατρίδα>> που χρησιμοποιούν οι Τούρκοι στρατηγοί. Διαθέσιμο σε: Τι σημαίνει ο όρος «Γαλάζια Πατρίδα» που χρησιμοποιούν οι Τούρκοι στρατηγοί – iefimerida.gr
Inbox.gr. (2025). Ποιοι και γιατί είναι οι ισχυρότεροι σύμμαχοι της Ελλάδας. Διαθέσιμο σε:Ποιοι και γιατί είναι οι ισχυρότεροι σύμμαχοι της Ελλάδας – Inbox.gr
Πηγή εικόνας:
ΤΟ ΒΗΜΑ. (2020). Ελλάδα-Τουρκία: Στο τραπέζι των διερευνητικών επαφών. Διαθέσιμο σε: Ελλάδα – Τουρκία: Στο τραπέζι των διερευνητικών επαφών – ΤΟ ΒΗΜΑ