Γράφει η Ελευθερία Κιούρδη
Η πρόσφατη εγκαινίαση του Μεγάλου Φράγματος Αναγέννησης της Αιθιοπίας (Grand Ethiopian Renaissance Dam – GERD) την 9η Σεπτεμβρίου 2025 επανέφερε το ζήτημα της εκμετάλλευσης των υδάτων του Νείλου από τα παραποτάμια κράτη και ιδιαίτερα τη σχετική διαμάχη μεταξύ Αιθιοπίας και Αιγύπτου, με ενδιάμεσο παρατηρητή το Σουδάν. Για την Αιθιοπία, η δημιουργία του εν λόγω φράγματος αποτελεί κατά το εθνικό αφήγημα μία πράξη αποκατάστασης της χρόνιας αδικίας και της «υδροηγεμονίας» της Αιγύπτου στον Νείλο (Verhoeven, 2021, σ.162), της οποίας η ιστορική προέλευση αναλύεται παρακάτω. Επίσης, πρόκειται για ένα κολοσσιαίο, για τα δεδομένα της Αφρικής αναπτυξιακό έργο το οποίο θα καταστήσει τη χώρα ενεργειακό κόμβο και θα συντελέσει στην αναδιαμόρφωση της βιομηχανικής και αγροτικής παραγωγής, καθώς και στην ενεργειακή και επισιτιστική ασφάλεια της χώρας. Ωστόσο, σε αντίθεση με τους αναπτυξιακούς στόχους και τα επιχειρήματα της Αιθιοπίας περί περιβαλλοντικής δικαιοσύνης, η δημιουργία του GERD και η μεταβολή των έως τώρα όρων εκμετάλλευσης των υδάτων του Νείλου, αποτελούν για την Αίγυπτο υπαρξιακή απειλή. Η αντίληψη αυτή συνδέεται τόσο με τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής όσο και με τη συνεχή αύξηση του πληθυσμού της χώρας, όπως έχει επανειλημμένα επισημανθεί από το Κάιρο σε διεθνή fora.
Η αντιμετώπιση του ζητήματος της εκμετάλλευσης των υδάτων του Νείλου από τα δύο κράτη ως παιγνίου μηδενικού αθροίσματος και η συνακόλουθη εργαλειοποίηση του ζητήματος από τις κυβερνήσεις για την επίτευξη εσωτερικών στόχων συντελούν στην όξυνση του ζητήματος (Verhoeven, 2021, σ.173). Παράλληλα, η αναμόρφωση των περιφερειακών συσχετισμών ισχύος και η εμπλοκή τρίτων δρώντων που επιδιώκουν να ενισχύσουν την επιρροή τους στην περιοχή έχουν αναδείξει το ζήτημα ως βασικό αποσταθεροποιητικό παράγοντα και την υδροπολιτική ως μείζον ζήτημα ασφαλείας στην Ανατολική Αφρική.
Ιστορικά, η εκμετάλλευση του Νείλου πιστώθηκε σχεδόν κατά αποκλειστικότητα στην Αίγυπτο και εν μέρει στο Σουδάν, δημιουργώντας έως και το 2011 ένα πλαίσιο άνισης εκμετάλλευσης μεταξύ των κρατών και αποκλεισμού των ανάντη κρατών όπως η Αιθιοπία. Το πλαίσιο αυτό εδράζεται σε δύο Συνθήκες της αποικιοκρατικής περιόδου. Πιο συγκεκριμένα, το 1929 υπεγράφη Συνθήκη μεταξύ της Αιγύπτου και του Ηνωμένου Βασιλείου, με την οποία αναγνωρίζονταν τα φυσικά και ιστορικά δικαιώματα της Αιγύπτου επί του Νείλου καθώς και το δικαίωμα της άσκησης αρνησικυρίας (veto) σε πιθανά κατασκευαστικά σχέδια των ανάντη κρατών (Caruso, 2022, σ. 3). Το καθεστώς άνισης εκμετάλλευσης του Νείλου ενισχύθηκε το 1959, με διμερή συνθήκη μεταξύ Αιγύπτου και Σουδάν, με την οποία παραμερίζονταν τα υπόλοιπα παραποτάμια κράτη, ενισχύοντας περαιτέρω την ηγεμονία της Αιγύπτου και εξασφαλίζοντας πως οποιαδήποτε αξίωση επί του ποταμού από άλλο κράτος θα έπρεπε να εγκριθεί από τα δύο συμβαλλόμενα κράτη (Caruso, 2022, σ. 8).
Το 2011 η ανακοίνωση της Αιθιοπίας για τη δημιουργία του φράγματος πυροδότησε διπλωματική κρίση. Ακολούθησαν διαμαρτυρίες της Αιγύπτου, διαπραγματεύσεις και σύναψη συμφωνιών στην προσπάθεια επίλυσης του ζητήματος με συμμετοχή εμπειρογνωμόνων, διεθνών οργανισμών και τρίτων κρατών. Αναλυτικότερα, το 2012 συμφωνήθηκε μεταξύ Αιγύπτου, Σουδάν και Αιθιοπίας η δημιουργία της Διεθνούς Ομάδας Εμπειρογνωμόνων προκειμένου να διεξαγάγει έρευνα για τα οφέλη και τις αρνητικές επιπτώσεις του GERD στην Αίγυπτο και το Σουδάν. Ωστόσο, το πόρισμα της έρευνας επέτεινε την ένταση μεταξύ των κρατών, ενώ ούτε οι προσπάθειες ανεύρεσης μέσης οδού στο πλαίσιο της συνόδου της Αφρικανικής Ένωσης στη Μαλάμπο της Ισημερινής Γουινέας το 2013, ήταν αποτελεσματικές (Caruso, 2022, σ.7).
Αποφασιστικό βήμα προς την εύρεση λύσης, υπήρξε η προκαταρκτική συμφωνία του 2015 που υπεγράφη στο Χαρτούμ από τους Υπουργούς Εξωτερικών των τριών κρατών. Η Διακήρυξη Αρχών (Declaration of Principles – DoP) που υπεγράφη εισήγαγε κάποιες κοινές δεσμεύσεις μεταξύ των τριών συμβαλλόμενων κρατών περί μη επιζήμιας χρήσης των υδάτων του Νείλου και τη λήψη σχετικών μέτρων, περί ίσης και συνετής εκμετάλλευσης του ποταμού και περί της υποχρέωσης συνεργασίας κατά την πρώτη πλήρωση και χρήση του φράγματος (Caruso, 2022, σ.7). Ενώ φαινομενικά η συμφωνία του 2015 δημιουργούσε ένα πρωτοφανές πλαίσιο περιφερειακής συνεργασίας και φαινομενικής άρσης της αιγυπτιακής ηγεμονίας στους υδάτινους πόρους του Νείλου, η πρώτη πλήρωση του φράγματος από την Αιθιοπία το 2020 και η δεύτερη το 2021, χωρίς την προηγούμενη ενημέρωση της Αιγύπτου και του Σουδάν, πυροδότησαν νέες αντιδράσεις. Έτσι, αποδείχθηκε ότι η Διακήρυξη Αρχών δεν αποτελούσε ουσιαστική εγγύηση συνεργασίας, καθώς τα κράτη ερμηνεύοντας διαφορετικά τις δεσμεύσεις που απέρρεαν από αυτήν αλλά και τη δεσμευτική ισχύ της ίδιας της συμφωνίας οδηγούσαν τις προσπάθειες συνεργασίας σε αδιέξοδο.
Το 2019, η Αίγυπτος κάλεσε μονομερώς τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής και την Παγκόσμια Τράπεζα να διαμεσολαβήσουν, καθώς στη συμφωνία του 2015 προβλέπεται η διαμεσολάβηση ως μέσο επίλυσης της διαφοράς. Η επιλογή των ΗΠΑ δεν υπήρξε τυχαία καθώς αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους εμπορικούς εταίρους της Αιγύπτου και έχουν επενδύσει μεγάλα ποσά σε οικονομική και στρατιωτική ενίσχυση του Καΐρου τις τελευταίες δεκαετίες, λόγω του στρατηγικού ελέγχου του 10% της παγκόσμιας ναυτιλίας μέσω της Διώρυγας του Σουέζ (Mabrouk, 2019). Αντίθετα, η Παγκόσμια Τράπεζα λειτούργησε ως αμερόληπτος διαμεσολαβητής, χωρίς να έχει συμφέροντα στο GERD και με εμπειρία διαμεσολάβησης από άλλες περιπτώσεις διένεξης κρατών σχετικές με εκμετάλλευση υδάτινων πόρων (Mabrouk, 2019). Παρά τις προσπάθειες επίλυσης της διαφοράς η διένεξη παραμένει άλυτη. Την 9η Σεπτεμβρίου 2025, ημέρα εγκαινίασης του GERD, η Αίγυπτος απέστειλε επίσημη επιστολή στο Συμβούλιο Ασφαλείας αναφέροντας ότι το φράγμα αποτελεί υπαρξιακή απειλή και ότι η Αίγυπτος θα λάβει κάθε μέτρο για να υπερασπιστεί τα συμφέροντα των Αιγυπτίων πολιτών (United Nations, 2025, σ.3). Οι δηλώσεις της Αιγύπτου περί παραβίασης του διεθνούς δικαίου από τις μονομερείς ενέργειες της Αιθιοπίας κατέδειξαν ότι όλες οι προαναφερθείσες προσπάθειες επίλυσης της διαφοράς, όχι μόνο δεν επέφεραν πραγματική συμφωνία, αλλά όξυναν περαιτέρω την κρίση.
Ιδιαίτερη σημασία στη διένεξη Αιγύπτου – Αιθιοπίας έχει και η εμπλοκή εξωτερικών δυνάμεων και η επιρροή που ασκούν ή επιδιώκουν να ασκήσουν στην περιοχή μεταβάλλοντας την ισορροπία ισχύος και σχηματίζοντας περιφερειακές συνεργασίες. Ως προς τον ρόλο των ΗΠΑ, πέραν των οικονομικών και εμπορικών συμφερόντων, εξίσου κρίσιμη είναι και η αυξανόμενη παρουσία της Κίνας στη λεκάνη του Νείλου και την Αφρική εν γένει (Yeheys & Chen, 2020, σ.37). Το Πεκίνο, εγκαταλείποντας άτυπα το δόγμα «μη παρέμβασης» που κυριαρχούσε στην εξωτερική του πολιτική, έχει επενδύσει οικονομικά και έχει παράσχει τεχνογνωσία για τη δημιουργία μεγάλων έργων υποδομής στην Αφρική, ιδίως για τη δημιουργία υδροηλεκτρικών φραγμάτων (Klaassen, 2021). Η χρηματοδότηση υδροηλεκτρικών έργων εισήχθη ως πρακτική στην αφρικανική ήπειρο με τις επενδύσεις της Παγκόσμιας Τράπεζας σε υδροηλεκτρικά έργα σε αναπτυσσόμενα κράτη, τα οποία συνδέθηκαν με εκτοπίσεις πληθυσμών και ζημίες περιβαλλοντικού χαρακτήρα. Αυτή η πρακτική φαίνεται να έχει αναβιώσει μέσω της χρηματοδότησης τέτοιων έργων από την Κίνα, ως μέσο επιρροής των αφρικανικών κυβερνήσεων (Klaassen, 2021).
Η Κίνα κατέχοντας τη θέση του μεγαλύτερου οικονομικού εταίρου της Αιθιοπίας, επεκτείνει δια μέσου αυτής την επιρροή της και στην υπόλοιπη Αφρική (Adem, 2012, σ.148). Παρά τις σταθερές σχέσεις της με την Αιθιοπία και την ανάμειξή της στις υποθέσεις του Σουδάν, η Κίνα έχει αποκτήσει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για την Αίγυπτο την τελευταία δεκαετία. Ωστόσο, το 2021 στην πρόσκληση Αιγύπτιου πολιτικού να παίξει η Κίνα ένα ξεκάθαρο ρόλο, να μεσολαβήσει στις διαπραγματεύσεις με στόχο την υπογραφή δεσμευτικής συνθήκης, το Πεκίνο προτίμησε να αρνηθεί και να μην αναλάβει αυτό το ρόλο, προφασιζόμενο την πολιτική «μη παρέμβασης» (Klaassen, 2021). Σύμφωνα με τον Verhoeven, ως προς τις υποδομές του Νείλου «Η Κίνα είναι παντού. Αλλά όταν φτάνουμε στην ουσία, δεν υπάρχει πουθενά» (Klaassen, 2021), γεγονός που θα μπορούσε να διαταράξει μελλοντικά τις σχέσεις της τόσο με την Αίγυπτο όσο και με την Αιθιοπία.
Ως προς τον ρόλο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η πολιτική των Βρυξελλών έτεινε προς την ουδετερότητα, υποστηρίζοντας την αποπολιτικοποίηση του ζητήματος του GERD και προωθώντας μία λύση τεχνικού χαρακτήρα. Ωστόσο, η Σύνοδος Κορυφής της 22ης Οκτωβρίου 2025, όπου συναντήθηκε ο Πρόεδρος της Αιγύπτου Φατάχ Αλ Σίσι με τους ηγέτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, Αντόνιο Κόστα, Πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, με σκοπό την περαιτέρω αναβάθμιση της σχέσης Αιγύπτου – Ευρωπαϊκής Ένωσης σε πυλώνες όπως το εμπόριο, η μετανάστευση και η ασφάλεια, άλλαξε τα δεδομένα. Προς το τέλος της συνάντησης εκφράστηκε η υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην Αίγυπτο ως προς την ασφάλεια των υδάτων και την ανάγκη συμμόρφωσης με το διεθνές δίκαιο σε σχέση με το φράγμα της Αιθιοπίας (Holoyke, 2025). Η δήλωση των Ευρωπαίων ηγετών έδειξε τη στροφή προς την πλευρά της Αιγύπτου και την απομάκρυνση από την πρότερη ουδέτερη στάση. Η μεταστροφή της ΕΕ οφείλεται αφενός στη διαρκώς εντεινόμενη σχέση της Ένωσης με το Κάιρο σε τομείς μείζονος σημασίας, όπως η μετανάστευση, και αφετέρου στη γενικότερη απομάκρυνση της Δύσης από την Αιθιοπία λόγω του εμφυλίου πολέμου και της ανθρωπιστικής κρίσης στο Τιγκράι.
Η διαμάχη για τη διαχείριση των υδάτινων πόρων του Νείλου μεταξύ Αιγύπτου και Αιθιοπίας καταδεικνύει την έντονα συγκρουσιακή φύση της υδροπολιτικής σε τοπικό, περιφερειακό και διεθνές επίπεδο. Οι πεπερασμένοι υδάτινοι πόροι και η πίεση λόγω κλιματικής αλλαγής καθιστούν το GERD για την Αίγυπτο μία υπαρκτή απειλή, και η ενασχόληση με το ζήτημα δεν παύει να εξυπηρετεί σκοπούς εσωτερικής πολιτικής, όπως αποπροσανατολισμό της κοινής γνώμης από τα αίτια της οικονομικής ύφεσης ή της πολιτική αστάθειας. Αντίθετα, για την Αιθιοπία το GERD έχει χρησιμοποιηθεί από την κυβέρνηση πετυχημένα ως ένα μέσο επίτευξης κοινωνικής συνοχής και πολιτικής νομιμοποίησης λόγω της προσδοκώμενης ενεργειακής αυτάρκειας και ανάπτυξης που πρόκειται να επιφέρει (Verhoeven, 2021, σ.172). Τα δύο αυτά αντικρουόμενα εθνικά αφηγήματα εντείνουν την διαμάχη. Την ίδια στιγμή, μεγάλοι διεθνείς δρώντες όπως οι ΗΠΑ και η Κίνα, αξιοποιούν τη διένεξη ως πεδίο άσκησης επιρροής στην αφρικανική ήπειρο, χωρίς πρόθεση αμερόληπτης διαμεσολάβησης. Οι επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης και η μεταβαλλόμενη ισορροπία ισχύος στην Ανατολική Αφρική καθιστούν τη διαχείριση των υδάτων του Νείλου μείζον ζήτημα ασφάλειας τόσο σε περιφερειακό όσο και σε διεθνές επίπεδο.
Πηγές:
Ακαδημαϊκές πηγές:
Adem, S. (2012). China in Ethiopia: Diplomacy and economics of Sino-optimism. African Studies Review, 55(1).
Διαθέσιμο σε: http://www.jstor.org/stable/41804135
Caruso, F. (2022). Ethiopia’s Grand Renaissance Dam: The law, history, politics and geopolitics behind Africa’s largest hydropower project. Istituto Affari Internazionali (IAI).
Διαθέσιμο σε: http://www.jstor.org/stable/resrep45729
Verhoeven, H. (2021). The Grand Ethiopian Renaissance Dam: Africa’s water tower, environmental justice & infrastructural power. Daedalus, 150(4).
Διαθέσιμο σε: https://www.jstor.org/stable/48620145
Yeheys, N. H., & Chen, X. (2020). From Nile Basin Initiative (NBI) to external mediator: Challenges of Ethiopia’s Renaissance Dam negotiations. Journal of African Union Studies, 9(3).
Διαθέσιμο σε: https://www.jstor.org/stable/26973725
Πρωτογενείς πηγές:
United Nations Security Council. (2025). Letter dated 9 September 2025 from the Permanent Representative of Egypt to the United Nations addressed to the President of the Security Council (UN Doc. S/2025/562). Διαθέσιμο σε: https://documents.un.org/doc/undoc/gen/n25/238/27/pdf/n2523827.pdf
Ειδησεογραφικές πηγές:
Holoyke, G. (2025). Troubled waters: Why is a Nile dam causing such tension? Euronews.
Διαθέσιμο σε: https://www.euronews.com/2025/11/11/troubled-waters-why-is-a-nile-dam-causing-such-tension
Klaassen, L. (2021). “Everywhere and nowhere to be seen”: How China’s role in the GERD dispute challenges Beijing’s non-interference principle. LSE Blogs.
Διαθέσιμο σε: https://blogs.lse.ac.uk/cff/2021/10/27/everywhere-and-nowhere-to-be-seen-how-chinas-role-in-the-gerd-dispute-challenges-beijings-non-interference-principle/
Mabrouk, F. M. (2019). US and World Bank host talks on long-running Egypt–Ethiopia–Sudan water dispute. Middle East Institute.
Διαθέσιμο σε: https://www.mei.edu/blog/us-and-world-bank-host-talks-long-running-egypt-ethiopia-sudan-water-dispute
Πηγή εικόνας:
York, G. (2025). Ethiopia inaugurates massive dam that African leaders hail as potential key to prosperity. The Globe and Mail.
Διαθέσιμο σε: https://www.theglobeandmail.com/world/article-grand-ethiopian-renaissance-dam-inauguration-egypt/