Γράφει ο Αχιλλέας Γιοβάνης
Οι νήσοι Σβάλμπαρντ (Svalbard) βρίσκονται βόρεια της Ευρώπης σε απόσταση περίπου 700 χιλιομέτρων από τον Βόρειο Πόλο με συνολικό πληθυσμό 2.528 κατοίκους και ανήκουν στη Νορβηγία (SSB, 2025). Το αρχιπέλαγος, το οποίο ανακαλύφθηκε κατά τον 16ο αιώνα από τον Βίλχελμ Μπάρεντς, έως και τις αρχές του 20ου αιώνα ήταν μια ντε φάκτο ουδέτερη περιοχή, μη κυβερνώμενη από κανένα κράτος (Pedersen, 2011, σ. 122). Συνεπώς, αποτελούσε τόπο συγκρούσεων οικονομικής φύσεως, κυρίως λόγω της ύπαρξης αποθεμάτων λιγνίτη και της διενέργειας αλιευτικών δραστηριοτήτων στα χωρικά του ύδατα (Rossi, 2016, σ.σ. 115, 118-119).
Την 9η Φεβρουαρίου 1920 υπεγράφη η Συνθήκη του Σβάλμπαρντ, με ισχύ από την 14 Αυγούστου 1925 από 14 κράτη. Στη Συνθήκη προβλέπεται ότι το αρχιπέλαγος Σβάλμπαρντ αποτελεί νορβηγικό έδαφος (Άρθρο 1), ωστόσο, σύμφωνα με τα Άρθρα 2 και 3, δεν υφίστανται ειδικοί περιορισμοί πρόσβασης, διεξαγωγής πάσης φύσεως οικονομικής δραστηριότητας και φορολόγησης αυτής για τους πολίτες με υπηκοότητα ενός εκ των συμβαλλόμενων στη Συνθήκη κρατών. Ως εκ τούτου, το αρχιπέλαγος Σβάλμπαρντ και τα χωρικά ύδατά του αποτελούν visa-free ζώνη και δεν ανήκουν στη Σένγκεν (Governor of Svalbard, 2024). Η διεξαγωγή οικονομικής δραστηριότητας γίνεται βάσει των ισχυόντων κανόνων του νορβηγικού κράτους, χωρίς όμως το τελευταίο να δικαιούται προνομιακής μεταχείρισης επικαλούμενο της εδαφικής κυριαρχίας του αρχιπελάγους (Svalbard Treaty, 1920). Η ανάλυση επικεντρώνεται στην επεξήγηση του status quo που προκύπτει από τη Συνθήκη, με έμφαση στις ασάφειες και διαφορετικές ερμηνείες της.
Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, οι νήσοι Σβάλμπαρντ αποτελούσαν μία εκ των ελάχιστων περιοχών με κοινή δυτική και σοβιετική παρουσία. Η σημασία του αρχιπελάγους ήταν (και είναι) στρατηγική, καθώς τα ύδατα πλησίον του αποτελούσαν το μοναδικό ελεύθερο πέρασμα του σοβιετικού στόλου στον Ατλαντικό (Moe & Jørgensen, 2025). Η Σοβιετική Ένωση (ΕΣΣΔ) επιδίωξε να ισχυροποιήσει την παρουσία της στο αρχιπέλαγος με την ίδρυση οικισμών και το άνοιγμα τριών λιγνιτωρυχείων πριν ακόμα την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου πολέμου (Moe & Jørgensen, 2025). Σημείο αντιπαράθεσης των δύο κύριων δρώντων στην περιοχή αποτελούσε και η θέση της ΕΣΣΔ ότι το Άρθρο 9 της Συνθήκης καθιστούσε τη στρατιωτική παρουσία στο αρχιπέλαγος παράνομη, θέση που απέρριπτε η Νορβηγία, η οποία ερμήνευε το Άρθρο ως απαγορευτικό δραστηριοτήτων επιθετικής, αλλά όχι αμυντικής φύσεως (Todorov, 2020, σ.σ. 114-115).
Με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η -πλέον- ρωσική παρουσία στο αρχιπέλαγος κλονίστηκε, διότι τα ορυχεία και σχεδόν όλοι οι οικισμοί εγκαταλείφθηκαν, ενώ ταυτόχρονα αυξήθηκε η νορβηγική επιρροή με τον διπλασιασμό του γηγενή πληθυσμού από το 1990 και έπειτα (Moe & Jørgensen, 2025). Οι προσπάθειες ενίσχυσης της ρωσικής επιρροής άρχισαν ξανά μόλις τα τελευταία 15 χρόνια, με τη δημιουργία μιας νέας στρατηγικής για τη ρωσική παρουσία στο αρχιπέλαγος το 2012, την αναβάθμιση του μοναδικού εν λειτουργία ρωσικού λιγνιτωρυχείου και την ανακοίνωση των βλέψεων για διενέργεια επενδύσεων στον τουριστικό τομέα (Moe & Jørgensen, 2025).
Έως και σήμερα, 48 κράτη έχουν κυρώσει τη Συνθήκη. Αυτό έχει οδηγήσει σε πληθώρα διπλωματικών αντιπαραθέσεων με πιο πρόσφατη αυτή που αφορά την οικονομική δραστηριότητα στην Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) του αρχιπελάγους. Συγκεκριμένα, η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, η οποία ισχύει από το 1982, προβλέπει ότι «η ΑΟΖ δεν δύναται να ξεπερνά τα 200 ναυτικά μίλια από την ακτή του εδάφους» (United Nations, 1982, Άρθρο 57). Όμως, η Συνθήκη του Σβάλμπαρντ κυρώθηκε το 1920 και δεν προβλέπει την ύπαρξη των ΑΟΖ, αλλά μονάχα των χωρικών υδάτων (Svalbard Treaty, 1920). Επιπροσθέτως, η κατάσταση περιπλέκεται ακόμα περισσότερο από το γεγονός ότι η Νορβηγία δεν έχει κηρύξει ΑΟΖ για τα νησιά Σβάλμπαρντ. Αντιθέτως, η ζώνη των 200 ναυτικών μιλίων περιμετρικά του αρχιπελάγους αποτελεί -ήδη από το 1977- προσωρινή Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή (ΘΠΠ). Συγκριτικά με μια ΑΟΖ, τα δικαιώματα που προβλέπονται από τη θέσπιση μιας ΘΠΠ είναι περιορισμένα, ήτοι η Νορβηγία δεν κατέχει τα αποκλειστικά δικαιώματα, αλλά διαχειρίζεται την παροχή αδειών αλιείας εντός της ζώνης αυτής (Groenning, 2017).
Οι ασάφειες στα άρθρα της Συνθήκης όσον αφορά τα παραπάνω συνεπάγονται αμφισβήτησης και διαφορετικής ερμηνείας. Συμβαλλόμενα κράτη, όπως η Ρωσία, ισχυρίζονται ότι το καθεστώς ελεύθερης οικονομικής δραστηριότητας και συνεκμετάλλευσης εκτείνεται και στη ΘΠΠ του αρχιπελάγους (Henriksen, 2024, σ. 468). Η Νορβηγία απορρίπτει αυτή την ερμηνεία, υποστηρίζοντας πως στη Συνθήκη αναφέρεται ρητά ότι το καθεστώς αυτό αφορά μόνον τα νορβηγικά χωρικά ύδατα. Αξίζει να σημειωθεί ότι η Νορβηγία και η Ρωσία αποτελούν τα μόνα συμβαλλόμενα στη Συνθήκη κράτη που αναγνωρίζουν τη ΘΠΠ ως αυτή έχει οριοθετηθεί από τη Νορβηγία. Με στόχο την αποφυγή τριβών, η νορβηγική πλευρά αποφεύγει την επιβολή κυρώσεων σε παραβιάσεις της ζώνης από άλλα κράτη, αλλά και από τους γηγενείς αλιείς (Hønneland, 1998, σ. 5). Το 2020 η Νορβηγία υποστήριξε ότι η παροχή αδειών αλιείας στην ΘΠΠ του αρχιπελάγους αποτελεί μονομερή απόφαση που δύναται, βάσει της αρχής της κρατικής κυριαρχίας, να λάβει και να εφαρμόσει, και, ως εκ τούτου, δεν υπόκειται στις υποχρεώσεις που απορρέουν από τη Συνθήκη (Delegation of the European Union to Norway, 2021). Η ερμηνεία αυτή είναι σκόπιμη, με στόχο την κατοχύρωση του αποκλειστικού δικαιώματος της νορβηγικής πλευράς για εξόρυξη φυσικών πόρων που ενδέχεται να βρίσκονται στον πυθμένα της ΘΠΠ του αρχιπελάγους (Henriksen, 2024, σ. 469) και προκάλεσε αντιδράσεις. Ως δήλωσε και ο Ρώσος Υπουργός Εξωτερικών, Sergey Lavrov, «είναι παράλογη η επέκταση των προστατευόμενων περιοχών, καθώς η οικονομική δραστηριότητα είναι ήδη περιορισμένη» (Embassy of the Russian Federation in Norway, 2020).
Ωστόσο, τη νορβηγική ερμηνεία της Συνθήκης φαίνεται να επιβεβαιώνει η απόφαση του ανώτατου δικαστηρίου της χώρας το 2023. Πιο συγκεκριμένα, κρίθηκε ότι η λετονική εταιρεία μεταφορών SIA North Star Ltd. δεν έχει δικαίωμα αλιείας καβουριών στη ΘΠΠ περιμετρικά του αρχιπελάγους, και, συνεπώς, ότι μόνον νορβηγικά πλοία έχουν αυτή τη δυνατότητα (Bye, 2023). Η απόφαση αυτή είναι σημαντική και ενδέχεται να απασχολήσει την παγκόσμια κοινότητα τις επόμενες δεκαετίες, καθώς, με αυτή, γίνεται προσπάθεια κατοχύρωσης του αποκλειστικού δικαιώματος της Νορβηγίας στην εκμετάλλευση των φυσικών πόρων στη ΘΠΠ, εκτός των χωρικών υδάτων του Σβάλμπαρντ.
Ως εκ τούτου, το αρχιπέλαγος απολαμβάνει ενός μοναδικού στον πλανήτη καθεστώτος και, συνεπώς, θα απασχολήσει διπλωματικούς -και όχι μόνο- κύκλους τα επόμενα χρόνια, για δύο λόγους. Ο πρώτος είναι η στρατηγική σημασία των νησιών, η οποία αυξάνεται λόγω της ρωσοουκρανικής σύρραξης και ενδεχόμενης εμπλοκής των κρατών του Βορειοατλαντικού Συμφώνου (ΝΑΤΟ) (Moe & Jørgensen, 2025). Η θέση τους είναι κομβική για την πρόσβαση του ρωσικού στόλου στον Ατλαντικό και ο περιορισμός στις στρατιωτικές δραστηριότητες που επιβάλλει το Άρθρο 9 της Συνθήκης, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι αποτελούν νορβηγικό έδαφος και, ως εκ τούτου, κομμάτι του ΝΑΤΟ, αναμένεται να αποτελέσουν αντικείμενο σημαντικών διαβουλεύσεων. Ο δεύτερος λόγος είναι η κλιματική αλλαγή, η οποία αναμένεται οδηγήσει στη δημιουργία νέων δρόμων εμπορίου στην Αρκτική, καθώς και στη δυνατότητα ευκολότερης εξόρυξης των φυσικών πόρων πέριξ του αρχιπελάγους (Tracy, 2023).
Συνοψίζοντας, η Συνθήκη του Σβάλμπαρντ κατοχυρώνει τα δικαιώματα ελεύθερης πρόσβασης και οικονομικής δραστηριότητας στα χωρικά ύδατα των νησιών για τα συμβαλλόμενα σε αυτήν κράτη. Συνεπώς, η Συνθήκη και το καθεστώς συνεκμετάλλευσης που αυτή προβλέπει θα αποτελούν ολοένα και περισσότερο αντικείμενο πολυεπίπεδου διαλόγου κατά τις ερχόμενες δεκαετίες.
Βιβλιογραφία
Ακαδημαϊκά Άρθρα
Henriksen, T. (2024). The Dispute over the Geographical Application of the Svalbard Treaty: Into a New Phase, An Essay in Honor of Ted L. McDorman. Ocean Development & International Law, 55(4), 466–476. https://doi.org/10.1080/00908320.2024.2414811
Hønneland, G. (1998). Compliance in the fishery protection zone around Svalbard. Ocean Development & International Law, 29(4), 339–360. Ανακτήθηκε από: https://doi.org/10.1080/00908329809546131
Moe, A., & Jørgensen, A.-K. (2025). Russia’s policy of presence in Svalbard. Polar Record 61(e11): 1–12. Ανακτήθηκε από: https://doi.org/10.1017/S003224742500004X
Pedersen, T. (2011). International Law and Politics in U.S. Policymaking: The United States and the Svalbard Dispute. Ocean Development & International Law, 42, 120–135. Ανακτήθηκε από: https://doi.org/10.1080/00908320.2010.521053
Rossi, C. R. (2016). A Unique International Problem’: The Svalbard Treaty, Equal Enjoyment, and Terra Nullius: Lessons of Territorial Temptation from History. Washington University Global Studies Law Review, 15(1), 93-136. Ανακτήθηκε από: https://openscholarship.wustl.edu/law_globalstudies/vol15/iss1/7
Todorov, A. A. (2020). Svalbard in the Context of Arctic Security. Arktika i Sever, 39. 110-123. Ανακτήθηκε από: https://doi.org/10.37482/issn2221-2698.2020.39.127
Πρωτογενείς Πηγές
Delegation of the European Union to Norway. (2021, 26 Φεβρουαρίου). Note Verbale. Ανακτήθηκε από: https://oceans-and-fisheries.ec.europa.eu/system/files/2021-07/2021-02-26-Note-verbale_en.pdf
Embassy of the Russian Federation in Norway. (2020, 4 Φεβρουαρίου). Press release on Foreign Minister Sergey Lavrov’s message to Norwegian Foreign Minister Ine Eriksen Soreide on the occasion of the 100th anniversary of the Spitsbergen Treaty. Ανακτήθηκε από: https://norway.mid.ru/en/embassy/press-centre/news/press_release_on_foreign_minister_sergey_lavrov_s_message_to_norwegian_foreign_minister_ine_eriksen_/
Governor of Svalbard. (2024, 17 Ιουλίου). Visas and immigration. Ανακτήθηκε από: https://www.sysselmesteren.no/en/visas-and-immigration/
SSB. (2025). Population of Svalbard. Ανακτήθηκε από: https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkningen-pa-svalbard
Treaty concerning the Archipelago of Spitsbergen (Svalbard Treaty). (1920, 9 Φεβρουαρίου). League of Nations Treaty Series, Vol. 2, p. 7. (τέθηκε σε ισχύ 14 Αυγούστου 1925).
United Nations. (1982, 10 Δεκεμβρίου). United Nations Convention on the Law of the Sea (τέθηκε σε ισχύ 16 Νοεμβρίου 1994). United Nations Treaty Series, 1833, 397.
Άρθρα από το Διαδίκτυο
Bye, H. G. (2023, 20 Μαρτίου). Victory for the Norwegian State in the Case of Snow Crab Fishing off Svalbard. High North News. Ανακτήθηκε από: https://www.highnorthnews.com/en/victory-norwegian-state-case-snow-crab-fishing-svalbard
Groenning, R. (2017, 22 Νοεμβρίου). The Norwegian Svalbard Policy – Respected or Contested? The Arctic Institute. Ανακτήθηκε από: https://www.thearcticinstitute.org/norwegian-svalbard-policy-respected-contested/
Tracy, E. F. (2023, Απρίλιος). Extractivism is damaging Arctic ecosystems and warming the global climate. WWF Global Arctic Programme. Ανακτήθηκε από: https://www.arcticwwf.org/the-circle/stories/extractivism-is-damaging-arctic-ecosystems-and-warming-the-global-climate/
Πηγή Εικόνας
The Polar Travel Company. (n.d.). Arctic Circumnavigation: Svalbard Sailing & Walking Expedition. Ανακτήθηκε από: https://www.thepolartravelcompany.com/arctic/arctic-circumnavigation-svalbard-sailing-walking-expedition/617/leer