Γράφει η Εβίτα Κοντορίζου
Η θάλασσα της Μεσογείου, αιώνιο πέρασμα πολιτισμών και ελπίδων, εξακολουθεί να δέχεται κύματα μεταναστών, με την προσοχή να εστιάζεται αυτή τη φορά στο νοτιοανατολικό άκρο του ελληνικού θαλάσσιου χώρου και συγκεκριμένα στη Κρήτη. Η πρόσφατη διάσωση εκατοντάδων μεταναστών επανέφερε στο προσκήνιο το μεταναστευτικό ζήτημα, όχι απλώς ως ένα κοινωνικό, αλλά και ως ένα φαινόμενο, που ενέχει μεγάλο πολιτικό διακύβευμα. Η συνεχιζόμενη μετανάστευση στον μεσογειακό χώρο, εγείρει προβληματισμούς τόσο για τα αίτια των συγκεκριμένων μετακινήσεων, αλλά και για τον αντίκτυπο στην ελληνική κοινωνία, αποκαλύπτοντας ταυτόχρονα αδυναμίες, που εμφανίζει η ευρωπαϊκή μεταναστευτική πολιτική.
Ανοιχτά της Κρήτης στις 25 Ιουνίου του 2025, πραγματοποιήθηκε μία νέα επιχείρηση διάσωσης μεταναστών. Συγκεκριμένα, επρόκειτο για 630 μετανάστες, με τους 278 να εντοπίζονται πλησίον των Καλών Λιμένων και να μεταφέρονται στο ομώνυμο λιμάνι, παρά τις αντίξοες καιρικές συνθήκες. Οι υπόλοιποι 352 εντοπίστηκαν, το ίδιο απόγευμα, από δυνάμεις του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Συνοριοφυλακής και Ακτοφυλακής (εφεξής FRONTEX), ανοιχτά της Γαύδου και μεταφέρθηκαν στο λιμάνι της Παλαιοχώρας Χανίων. Η διπλή αυτή διάσωση, που έλαβε χώρα μέσα σε ένα μόλις εικοσιτετράωρο, υλοποιήθηκε με τη συντονισμένη προσπάθεια και δραστηριοποίηση του Ενιαίου Κέντρου Συντονισμού Ερευνας και Διάσωσης (εφεξής ΕΚΣΕΔ), σε συνεργασία με πλοία τόσο του λιμενικού όσο και εμπόρων της γύρω περιοχής (Η Καθημερινή, 2025). Πέραν της γενικής ανθρωπιστικής επιτυχίας, που κατόρθωσαν να σημειώσουν οι ελληνικές δυνάμεις, μέσω της συλλογικής τους δράσης, η έλευση και η επακόλουθη διάσωση εξίσου μεγάλου αριθμού μεταναστών επανέφερε στο προσκήνιο το ζήτημα της επανεξέτασης της ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής και την αδυναμία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (εφεξής Ε.Ε) να λάβει αποτελεσματικά μέτρα για την αντιμετώπιση και εξάλειψη των δικτύων διακίνησης ανθρώπων.
Το μεταναστευτικό φαινόμενο ξεκίνησε ουσιαστικά κατά την κάθοδο των Δωριέων τον 12ο αιώνα π.Χ στον ελλαδικό χώρο και αργότερα με την ελληνική επέκταση στη Σικελία, λόγω αυξημένης ναυτηλιακής δραστηριοποίησης (Weiner, 1995, σελ. 21). Στη σύγχρονη ιστορία, άνθρωποι, με την επιθυμία εύρεσης εργασίας, καλύτερων συνθηκών διαβίωσης και όχι λόγω φιλοδοξιών κατάκτησης ή επεκτατικών τάσεων, επιβιβάζονται σε αναξιόπιστα πλεούμενα, ελπίζοντας να καταφέρουν να επιβιώσουν. Πράγματι, η σημερινή έξαρση μεταναστευτικών ρευμάτων εδράζεται, κατά κύριο λόγο, στη διεθνοποίηση των παγκόσμιων δικτύων εμπορίου, επικοινωνίας και μεταφοράς, των παραγόντων, που ενθαρρύνουν την επαγγελματική και κοινωνική ευημερία (Weiner, 1995, σελ. 25).
Παρ’ όλα αυτά, οι επαγγελματικές προοπτικές δεν αποτελούν τη μοναδική αιτία των μεταναστευτικών ροών, καθώς δεν εκλείπουν οι περιπτώσεις, όπου τα ίδια τα κράτη είναι υπαίτια. Απότοκο της ιδιόμορφης αυτής πολιτικής αποτελεί το φαινόμενο της βεβιασμένης ή αλλιώς καταναγκαστικής μετανάστευσης, το οποίο θεμελιώνεται στην προσπάθεια επίτευξης κρατικών στόχων εξωτερικής, οικονομικής και πολιτικής φύσεως (Weiner, 1995, σελ. 25). Οι πολιτικές σκοπιμότητες των κρατών, που προωθούν την εγκατάλειψη της πατρίδας, αντανακλώνται, σε πρώτο βαθμό, στην προσπάθεια εξάλειψης τυχόν στοιχείων πολιτισμικής ετερογένειας (Weiner, 1995, σελ. 29), ενώ σε δεύτερο επίπεδο, στην επιδίωξη άσκησης πολιτικών πιέσεων σε βάρος γειτονικών κρατών. Έτσι, η πολιτική αυτή λειτουργεί αποσταθεροποιητικά και αποτρεπτικά για την εμπλοκή ενός γειτονικού κράτους στις εσωτερικές τους υποθέσεις, επαναπροσδιορίζοντας, ταυτοχρόνως, τη θέση και την επιρροή τους στο ευρύτερο γειτονικό πολιτικό γίγνεσθαι (Weiner, 1995, σελ. 33). Επομένως, παρότι η πλειοψηφία των κρατών, που εφαρμόζει τέτοιου είδους τακτικές δεν παραδέχεται την εμπλοκή της σε αυτές, η εξαναγκαστική μετανάστευση δεν παύει να αποτελεί ισχυρό και ιδιαίτερα διαδεδομένο εργαλείο άσκησης εξωτερικής πολιτικής (Weiner, 1995, σελ. 31).
Η Ελλάδα, όντας μια από τις κύριες χώρες υποδοχής μεταναστών, υφίσταται μεταβολές από δημογραφικής, οικονομικής και κοινωνικής απόψεως και συνεπώς, έχει ως συνέπεια την αναθεώρηση των ρόλων, των θέσεων, αλλά και του κύρους των υποκειμένων του ευρύτερου κοινωνικού ιστού. Συγχρόνως, καλλιεργούνται σε ορισμένα τμήματα του εθνικού κορμού αισθήματα φόβου και επιφυλακτικότητας, απέναντι σε μια πιθανή απώλεια της θέσης και των προνομίων, που τους παρέχει η ελληνική τους υπηκοότητα, σε εργασιακό και νομικο-πολιτικό επίπεδο, οδηγούμενοι, κατά αυτόν τον τρόπο, σε ξενοφοβικές συμπεριφορές και διαθέσεις στιγματισμού και υποβάθμισης των μεταναστών (Παύλου και Χριστόπουλος, 2004, σελ. 183-184).
Λόγω της ευρύτερης κοινωνικής κατάστασης σε συνδυασμό με τα ξενοφοβικά αυτά αισθήματα των γηγενών πληθυσμών, οι μετανάστες καταλήγουν να αντιμετωπίζονται αποκλειστικά ως ένα εργατικό δυναμικό που διαμένει προσωρινά στη χώρα, άνευ προνομίων πολιτικού και δικαϊκού χαρακτήρα. Κατ’ αυτό τον τρόπο διαμορφώνονται ιδιόμορφες συνθήκες ιεραρχίας εντός της ελληνικής κοινωνίας, ευνοϊκές προς την ανάπτυξη ενός «εσωτερικού κοινωνικού απαρτχάϊντ». Ο υφιστάμενος αυτός φυλετικός διαχωρισμός συνιστά, στην ουσία, ένα κοινωνικό μόρφωμα, που προάγει την καταπάτηση των δικαιωμάτων των εν λόγω προσώπων (Παύλου & Χριστόπουλος, 2004, σελ. 96-97).
Με δεδομένη, επομένως, την επισφαλή αυτή ελληνική κοινωνική πραγματικότητα, οι μεταναστευτικοί πληθυσμοί δεν αντιμετωπίζονται απλώς ως περιθωριοποιημένες μειονότητες, αλλά, ενίοτε, ως πρόσθετες απειλές απέναντι στη δημόσια ασφάλεια και τη σταθερότητα, μιας ήδη κλονισμένης κοινωνίας. Οι παράγοντες όμως, που διαμορφώνουν την ευρύτερη έννοια της απειλής μεταβάλλονται, ανάλογα με τις αντιλήψεις κάθε χώρας. Λαμβάνοντας υπόψιν το ελληνικό παράδειγμα, γίνεται αντιληπτό ότι ένας εξίσου ετερογενής κοινωνικός πυρήνας, όπου κυριαρχεί η ανεργία και η οικονομική ανέχεια, αντιμετωπίζει τη μαζική μεταναστευτική εισροή, όχι μόνο ως έναν οικονομικό και κοινωνικό αποσταθεροποιητικό παράγοντα, αλλά και ως μια σημαντική απειλή, απέναντι στο σύστημα ασφαλείας του, εξαιτίας πιθανών παραβατικών συμπεριφορών, που φέρονται να εκδηλώνουν οι μετανάστες εντός των χωρών υποδοχής (Weiner, 1995, σελ.142).
Η αντιμετώπιση αυτή των μεταναστών, ως απειλή, γεννά ένα γενικότερο φαινόμενο γνωστό ως «ασφαλειοποίηση της μετανάστευσης», το οποίο ουσιαστικά συσχετίζει τους μεταναστευτικούς πληθυσμούς με απειλές κοινωνικού, οικονομικού και πολιτικού χαρακτήρα, χωρίς να παραλείπεται, στον απόηχο της 11η Σεπτεμβρίου, και η ταύτισή τους με πιθανές εκδηλώσεις τρομοκρατικών συμπεριφορών. Επομένως, μέσα στο συγκεκριμένο πλαίσιο, τα κράτη-υποδοχείς μεταναστών, μεταξύ των οποίων και η Ελλάδα, θέτουν τη μεταναστευτική πολιτική ως προτεραιότητα της εθνικής τους ατζέντας για την ασφάλεια, κάνοντας χρήση όχι μόνο συμβατικών πολιτικών, αλλά και προστατευτικών τακτικών, προκειμένου να εξαλειφθεί οποιαδήποτε απειλή προς τη δημόσια τάξη και ασφάλειά, αλλά και οποιαδήποτε πιθανότητα απορρύθμισης των πολιτισμικών και θρησκευτικών τους αξιών (Gifra, 2024).
Η εκ νέου εμφάνιση μεταναστευτικών ρευμάτων ανοιχτά της Κρήτης, επαναφέρει στο προσκήνιο το ζήτημα της επανεξέτασης των ευρωπαικών πολιτικών αντιμετώπισης και ένταξης των μεταναστών στον εθνικό κορμό κάθε κράτους-μέλους και την αποτελεσματικότητα αυτών (Süssmuth & Weidenfeld, 2005, σελ. VII-XII). Προκειμένου, να καταστεί εφικτή η αρμονική συμβίωση μεταναστών και γηγενών, κρίνεται αναγκαία η υιοθέτηση, εκ μέρους της Ε.Ε, ενός θεσμικού πλαισίου ενσωμάτωσης των μεταναστών, το οποίο θα λειτουργεί στη βάση του τριπτύχου: κανόνες – στήριξη – ευελιξία. Συγκεκριμένα, η πρώτη κανονιστική πτυχή αφορά κοινώς αποδεκτούς κανόνες και ρυθμίσεις που θα λειτουργήσουν ως πρότυπα χρηστής εφαρμογής των τακτικών ενσωμάτωσης των μεταναστών για κάθε ευρωπαϊκό κράτος-μέλος ξεχωριστά. Η δεύτερη πτυχή της στήριξης, αναφέρεται στην παροχή οικονομικών κονδυλίων στις χώρες υποδοχής, προερχόμενων από τα ευρωπαϊκά ταμεία. Τέλος, η ευελιξία αποτελεί μια τρίτη προαπαιτούμενη πτυχή, έτσι ώστε τα κράτη-μέλη να είναι σε θέση να προσαρμόζουν και να εξατομικεύουν ορισμένες πολιτικές τους, αναλόγως, κάθε φορά, με το είδος των μεταναστευτικών ροών που δέχονται. Εξίσου αναγκαία κρίνεται και η σύνδεση του τριγωνικού αυτού σχήματος με άλλους τομείς πολιτικής, όπως αυτόν της ασφάλειας, καθώς και με την όσο το δυνατόν μεγαλύτερη προσέλκυση της προσοχής του εύτερου κοινού και των μέσων μαζικής ενημέρωσης, ώστε να δοθεί μια θετική χροιά στην ενσωμάτωση των μεταναστευτικών πληθυσμών αντί η τελευταία να καταλήξει αντικείμενο λαϊκισμού (Süssmuth & Weidenfeld, 2005, σελ. 97-100). Κατά αυτό τον τρόπο, η μετανάστευση θα αποκτήσει μια νέα ανανεωμένη υφή και από αναπόφευκτο φαινόμενο ή βάρος για τον εκάστοτε κρατικό μηχανισμός, θα μετατραπεί σε κοινό έδαφος αποδοχής και δυνατοτήτων (Süssmuth & Weidenfeld, 2005, σελ.85).
Οι παθογένειες, όμως, της ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής δεν αφήνουν, όπως είναι φυσικό, ανέγγιχτους τους μηχανισμούς δράσης στα κράτη υποδοχής για την αντιμετώπιση των συνεχών μεταναστευτικών ροών. Με τον FRONTEX να ξεχωρίζει μεταξύ των μηχανισμών αυτών, το Human Rights Watch, ένας μη-κυβερνητικός οργανισμός που εξειδικεύεται, ουσιαστικά, στις παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων ανά τον κόσμο, τοποθέτησε στο μικροσκόπιο το ευρωπαϊκό αυτό εργαλείο συνοριακών ελέγχων και συνέταξε μια αναφορά, που αποκάλυψε τις σαθρότητες του εν λόγω οργανισμού. Πιο συγκεκριμένα, η αναφορά αποκάλυψε ότι ο FRONTEX, παρά τα αυξημένα ευρωπαικά οικονομικά κονδύλια και τις αναληφθείσες ευθύνες, αλλά και την εξειδίκευση στην επιτήρηση των συνόρων μέσα από τη χρήση χερσαίων, θαλάσσιων και εναέριων μέσων, με στόχο τη πάταξη τυχών διασυνοριακών εγκληματικών φαινομένων και τον επαναπατρισμό των μεταναστών, εμφανίζει ορισμένα τρωτά σημεία σε ότι αφορά την αξιόπιστη έρευνα και την επακόλουθη δράση για τον μετριασμό των παραβιάσεων σε βάρος των μεταναστών στο συνοριακό χώρο. Ως ευρωπαϊκός οργανισμός, ο FRONTEX οφείλει ασφαλώς, να συμμορφώνεται με τα πρότυπα της Ε.Ε και του διεθνούς δικαίου στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (Human Rights Watch, 2021).
Στη περίπτωση της Ελλάδας το Human Rights Council σε συνεργασία με οργανισμούς αντίστοιχης εμβέλειας, κατέγραψε, από το 2020, πολλαπλά περιστατικά που τοποθετούν τον FRONTEX αντιμέτωπο με κατηγορίες, τόσο εγκατάλειψης μεταναστών μεσοπέλαγα, όσο και βίαιης μεταφοράς μεταναστευτικών πληθυσμών από ελληνικά νησιά ή από τα πλεούμενά τους σε βάρκες δίχως κινητήρα και κυβερνήτη. Παρόμοιες κατηγορίες αντιμέτωπίζουν τα μέλη του FRONTEX και στο πλαίσιο δράσης τους στη Λιβύη, όπου φαίνονται να παροτρύνουν και να εκπαιδεύουν τους συνοριοφύλακες, ώστε να εφαρμόζουν τακτικές αναχαίτισης των μεταναστών στη Κεντρική Μεσόγειο και έπειτα να τους οδηγούν πίσω στη Λιβύη, όπου οι συνθηκών κράτησής τους χαρακτηρίζονται ως επιεικώς απάνθρωπες (Human Rights Watch, 2021).
Κλείνοντας, η πρόσφατη διάσωση μεταναστών πλησίον της Κρήτης επανέφερε στο προσκήνιο την ανάγκη για μια πιο ηθική και αποτελεσματική διαχείριση του μεταναστευτικού ζητήματος, όπως επίσης και για την επανεξέταση της ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής. Έτσι, η Ελλάδα και η Ευρώπη οφείλουν να σταθούν στο ύψος των ηθικών τους υποχρεώσεων, να λειτουργήσουν ακόμα μία φορά ως «φάρος» των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της δημοκρατίας, χωρίς, όμως, να χρειαστεί να θυσιάσουν τα εθνικά και ευρωπαϊκά συμφέροντα και την εσωτερική τους ισορροπία.
Βιβλιογραφία
Süssmuth, R. & Weidenfeld, W. (2005). Managing Integration: The European Union’s responsibilities towards immigrants. Bertelsmann Stiftung.
Weiner, M. (1995). The Global Migration Crisis: Challenge to States and to Human Rights. HarperCollins College Publishers.
Παύλου, Μ. & Χριστόπουλος, Δ. (Επιμ.). (2004). Η Ελλάδα της μετανάστευσης: Κοινωνική συμμετοχή, δικαιώματα και ιδιότητα του πολίτη. Εκδόσεις Κρητική ΑΕ & ΚΕΜΟ.
Αρθρογραφία
Gifra, L. P. (2024). Migration, Security, and Politics: The Role of Politics in Securitizing Migration. Migration Letters, 21(3), 849–859. Διαθέσιμο σε: https://migrationletters.com/index.php/ml/article/view/6902
Human Rights Watch. (2021). Frontex Failing to Protect People at EU Borders: Stronger Safeguards Vital as Border Agency Expands. Διαθέσιμο σε: https://www.hrw.org/news/2021/06/23/frontex-failing-protect-people-eu-borders
Η Καθημερινή. (2025). Νότια Κρήτη: Διάσωση 630 μεταναστών το τελευταίο 24ωρο. Διαθέσιμο σε: https://www.kathimerini.gr/society/563672584/notia-kriti-diasosi-630-metanaston-to-teleytaio-24oro/
Πηγή εικόνας: ΤΑ ΝΕΑ. (2025). Νέα μεγάλη επιχείρηση για σκάφος με μετανάστες νότια της Κρήτης. Διαθέσιμο σε: https://www.tanea.gr/2025/06/21/greece/nea-megali-epixeirisi-gia-skafos-me-metanastes-notia-tis-kritis/