Γράφει ο Δημήτρης Γιαννακούδης
Εισαγωγή
Η δημόσια διπλωματία αποτελεί πλέον βασικό εργαλείο άσκησης εξωτερικής πολιτικής, ιδιαίτερα σε ένα διεθνές περιβάλλον όπου η στρατιωτική και οικονομική ισχύς δεν επαρκούν από μόνες τους για τη διαμόρφωση σταθερής και μακροπρόθεσμης διεθνούς επιρροής. Σε αντίθεση με την παραδοσιακή διπλωματία, η οποία παραμένει προσανατολισμένη στις διακρατικές σχέσεις και τις κυβερνητικές ελίτ, η δημόσια διπλωματία απευθύνεται άμεσα στη διεθνή κοινή γνώμη, επιδιώκοντας τη διαμόρφωση αντιλήψεων, στάσεων και αξιακών προσανατολισμών (Cull, 2008, pp. 31–35).
Στο πλαίσιο αυτό, η έννοια της ήπιας ισχύος λειτουργεί ως κεντρικό αναλυτικό εργαλείο. Η ήπια ισχύς αναφέρεται στην ικανότητα ενός κράτους να επιτυγχάνει τους στόχους του μέσω έλξης και πειθούς και όχι μέσω εξαναγκασμού ή απειλής (Nye, 2004, pp. 5–11). Οι Ηνωμένες Πολιτείες αποτέλεσαν ιστορικά χαρακτηριστικό παράδειγμα κράτους που αξιοποίησε συστηματικά την ήπια ισχύ, με τη δημόσια διπλωματία να λειτουργεί ως βασικός μηχανισμός εφαρμογής της και τον πολιτισμό να αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μέσα προσέγγισης της διεθνούς κοινής γνώμης (Nye, 2011, pp. 83–100).
Πέρα από τους επίσημους θεσμούς, καθοριστικό ρόλο στη δημόσια διπλωματία των Ηνωμένων Πολιτειών διαδραμάτισαν και μη κρατικοί δρώντες. Η αμερικανική βιομηχανία ψυχαγωγίας λειτούργησε ως άτυπος αλλά εξαιρετικά αποτελεσματικός φορέας μετάδοσης αφηγήσεων, συμβόλων και αξιών, επηρεάζοντας μακροπρόθεσμα την εικόνα των Η.Π.Α. στο εξωτερικό (Snow, 2009, pp. 3–17). Στο πλαίσιο αυτό, η Disney και η τηλεοπτική σειρά The Simpsons αποτελούν δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα δημόσιας διπλωματίας μέσω πολιτισμικής παραγωγής, με διαφορετική αλλά συμπληρωματική λειτουργία.
Δημόσια διπλωματία, πολιτισμός και ήπια ισχύς
Η δημόσια διπλωματία επικεντρώνεται στη διαμόρφωση σχέσεων εμπιστοσύνης και επικοινωνίας μεταξύ κρατών και ξένων κοινωνιών, επιδιώκοντας μακροπρόθεσμα αποτελέσματα στο επίπεδο των αντιλήψεων (Cull, 2006). Ο πολιτισμός, στο πλαίσιο αυτό, δεν λειτουργεί ως αυτόνομη μορφή διπλωματίας, αλλά ως μέσο εφαρμογής της δημόσιας διπλωματίας, καθώς δρα ταυτόχρονα σε συναισθηματικό και γνωσιακό επίπεδο.
Η ήπια ισχύς απορρέει σε μεγάλο βαθμό από την ελκυστικότητα των πολιτισμικών αφηγήσεων, των αξιών και της πολιτικής νομιμοποίησης ενός κράτους. Στην περίπτωση των Η.Π.Α., η κινηματογραφική και τηλεοπτική παραγωγή λειτούργησε ιστορικά ως βασικός φορέας αυτής της ελκυστικότητας, επιτρέποντας τη διάχυση αμερικανικών αφηγήσεων σε παγκόσμια κλίμακα (Nye, 2011, pp. 90–100).
Η Disney ως εργαλείο δημόσιας διπλωματίας και ιδεαλιστικής αφήγησης
Η Disney αποτελεί ένα από τα πλέον αναγνωρίσιμα παραδείγματα πολιτισμικής παραγωγής που αξιοποιήθηκε στο πλαίσιο της αμερικανικής δημόσιας διπλωματίας. Από τις πρώτες δεκαετίες της λειτουργίας της, ανέπτυξε ένα αφηγηματικό σύμπαν που προβάλλει αξίες όπως η ατομική προσπάθεια, η αισιοδοξία, η ηθική δικαίωση και η κοινωνική αρμονία, συγκροτώντας μια ιδεαλιστική εικόνα κοινωνικής οργάνωσης (Wasko, 2001). Κλασικές ταινίες όπως Snow White and the Seven Dwarfs, Cinderella και The Lion King βασίζονται σε αφηγηματικά μοτίβα όπου η αρετή και η υπομονή ανταμείβονται, ενώ οι κοινωνικές και πολιτικές δομές παραμένουν στο περιθώριο της αφήγησης. Η έμφαση μετατοπίζεται στη μεταμόρφωση του ατόμου, στοιχείο που καθιστά τις ιστορίες πολιτισμικά «ουδέτερες» και εύκολα αποδεκτές από διαφορετικά πολιτισμικά ακροατήρια (Giroux, 2010).
Ιδιαίτερη σημασία παρουσιάζει η αξιοποίηση της Disney στο πλαίσιο της αμερικανικής δημόσιας διπλωματίας στη Λατινική Αμερική κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στο πλαίσιο της Πολιτικής του Καλού Γείτονα (Good Neighbor Policy), η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών επεδίωξε τη βελτίωση των σχέσεων με τις λατινοαμερικανικές κοινωνίες και τον περιορισμό της εχθρικής επιρροής στην περιοχή, επενδύοντας στη διαμόρφωση θετικών αντιλήψεων στη δημόσια σφαίρα (Cull, 2008, pp. 38–41; Snow, 2009). Η συνεργασία μεταξύ της αμερικανικής κυβέρνησης και της Disney οδήγησε στην παραγωγή των ταινιών Saludos Amigos (1942) και The Three Caballeros (1944). Σε αυτές, ο Donald Duck λειτουργεί ως πολιτισμικός διαμεσολαβητής, αλληλεπιδρώντας με χαρακτήρες όπως ο βραζιλιάνικος José Carioca και ο μεξικανικός Panchito Pistoles. Οι χαρακτήρες αυτοί παρουσιάζονται ως πολιτισμικά ισότιμοι και θετικοί, αποφεύγοντας τη μονομερή προβολή αμερικανικής ανωτερότητας (Wasko, 2001, Giroux, 2010). Η χρήση τοπικής μουσικής, η απεικόνιση αστικών τοπίων και η ενσωμάτωση λατινοαμερικανικών εθίμων συνέβαλαν στην αποδοχή των ταινιών από το τοπικό κοινό. Με τον τρόπο αυτό, η Disney λειτούργησε ως εργαλείο δημόσιας διπλωματίας, ενισχύοντας την ήπια ισχύ των Η.Π.Α. μέσω πολιτισμικής οικειότητας και συναισθηματικής ταύτισης και όχι μέσω άμεσης πολιτικής επιβολής (Nye, 2011, pp. 101–104).
The Simpsons και η κριτική διάσταση της δημόσιας διπλωματίας
Σε αντίθεση με την ιδεαλιστική αφήγηση της Disney, οι The Simpsons προσφέρουν μια σατιρική και αυτοαναφορική αναπαράσταση της αμερικανικής κοινωνίας. Μέσα από τον αυτοσαρκασμό και την υπερβολή, αναδεικνύονται κοινωνικές ανισότητες, πολιτικές δυσλειτουργίες και πολιτισμικές αντιφάσεις, αποδομώντας εθνικούς μύθους και στερεότυπα (Gray, 2006, pp. 23–48). Η διεθνής απήχηση της σειράς, ιδιαίτερα στην Ευρώπη και τη Λατινική Αμερική, συνέβαλε στη διαμόρφωση μιας εικόνας των Ηνωμένων Πολιτειών ως κοινωνίας που επιτρέπει και ενσωματώνει την αυτοκριτική. Η σάτιρα απέναντι σε θεσμούς όπως η κυβέρνηση, τα μέσα ενημέρωσης και το εκπαιδευτικό σύστημα ενίσχυσε τη δημοκρατική αξιοπιστία των Η.Π.Α. στο διεθνές κοινό (Gray, 2006, pp. 29–35, Nye, 2011, pp. 104–107). Επεισόδια που διαδραματίζονται εκτός Η.Π.Α., όπως Bart vs. Australia και Thirty Minutes over Tokyo, παρουσιάζουν τους Αμερικανούς ως εθνοκεντρικούς, υπονομεύοντας την εικόνα πολιτισμικής ανωτερότητας. Η αυτοϋπονόμευση αυτή ενισχύει, παραδόξως, την αξιοπιστία της αμερικανικής δημόσιας διπλωματίας, καθώς αποφεύγεται η εικόνα επιβολής και προβάλλεται μια κοινωνία ανοιχτή στην κριτική (Gray, 2006, pp. 147–155).
Συμπεράσματα
Η Disney και οι The Simpsons αντιπροσωπεύουν δύο διαφορετικές αλλά συμπληρωματικές στρατηγικές δημόσιας διπλωματίας των Ηνωμένων Πολιτειών. Η Disney αξιοποίησε την πολιτισμική παραγωγή ως μέσο ιδεαλιστικής και συναισθηματικής προσέγγισης της διεθνούς κοινής γνώμης, ενώ οι The Simpsons ενίσχυσαν την εικόνα μιας κοινωνίας που επιτρέπει την αυτοκριτική και τη δημόσια αμφισβήτηση. Και στις δύο περιπτώσεις, η πολιτισμική παραγωγή λειτούργησε ως αποτελεσματικό εργαλείο δημόσιας διπλωματίας και βασική πηγή ήπιας ισχύος των Ηνωμένων Πολιτειών (Nye, 2011).
Βιβλιογραφία
Cull, N. J. (2006). Public diplomacy before Gullion: The evolution of a phrase. USC Center on Public Diplomacy.
Cull, N. J. (2008). Public diplomacy: Taxonomies and histories. The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science, 616(1), 31–54. https://doi.org/10.1177/0002716207311952
Giroux, H. A. (2010). The mouse that roared: Disney and the end of innocence. Rowman & Littlefield.
Gray, J. (2006). Watching with The Simpsons: Television, parody, and intertextuality. Routledge.Lenart, C. (2024). Beyond the “official line”: Russian public diplomacy, soft power and the film industry. Alphaville: Journal of Film and Screen Media, (27), 13–29. https://doi.org/10.18748/alphaville.27.02
Nye, J. S. (2004). Soft power: The means to success in world politics. Public Affairs.
Nye, J. S. (2011). The future of power. Public Affairs.
Snow, N. (2009). Rethinking public diplomacy. In N. Snow & P. M. Taylor (Eds.), Routledge handbook of public diplomacy (pp. 3–17). Routledge.
Wasko, J. (2001). Understanding Disney: The manufacture of fantasy. Polity Press.