Γράφει η Ιωάννα Μέντζου
Στο πλαίσιο των διεθνών σχέσεων, η έννοια της ισχύος συχνά ταυτίζεται με μεγάλες υπερδυνάμεις, όπως οι ΗΠΑ, η Κίνα ή η Ρωσία, οι οποίες διαθέτουν όχι μόνο μεγάλη στρατιωτική ισχύ, αλλά και τεράστια οικονομική και πληθυσμιακή δύναμη. Ωστόσο, υπάρχει μία κατηγορία κρατών η οποία συχνά παραβλέπεται λόγω των περιορισμένων μεγεθών τους, αλλά που έχει καταφέρει να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στο διεθνές σύστημα. Τα κράτη αυτά, παρά το γεγονός ότι διαθέτουν περιορισμένους υλικούς πόρους, έχουν επιτύχει πολιτική, οικονομική αλλά και πολιτισμική επιρροή της διεθνούς σκηνής χάρη στη στρατηγική τους. Πώς όμως χώρες σαν την Ισλανδία, την Εσθονία και την Σιγκαπούρη καταφέρνουν να συνδυάζουν το μικρό μέγεθός τους με στρατηγικές επιρροής; Το κατόρθωμα αυτό δεν βασίζεται στην υλική ισχύ, αλλά στην αξιοποίηση εναλλακτικών εργαλείων μέσω των οποίων τα μικρά κράτη δύνανται να λαμβάνουν ενεργό ρόλο στη διεθνή πολιτική αντί να αποδέχονται παθητικά τις εξελίξεις (Thorallsson & Steinsson, 2017).
Η παλαιότερη αντιμετώπιση των μικρών κρατών ως εγγενώς ευάλωτα έχει μετατοπιστεί, λοιπόν, σε μία προσέγγιση δυναμικότερη, που αναγνωρίζει τη δυνατότητά τους για δράση, καθώς η επιρροή ενός κράτους δεν καθορίζεται από το μέγεθος αλλά από τη στρατηγική αξιοποίηση των διαθέσιμων πόρων του (Thorallsson & Steinsson, 2017). Κεντρικές έννοιες της προσέγγισης αυτής είναι η στρατηγική εξειδίκευση (niche diplomacy), δηλαδή η εστίαση σε συγκεκριμένους τομείς της πολιτικής στους οποίους ένα κράτος μπορεί να αποκτήσει συγκριτικό πλεονέκτημα, η καινοτομία, καθώς και η χρήση της ήπιας ισχύος (soft-power), μέσω της οποίας εννοείται η ικανότητα επηρεασμού μέσω έλξης, διπλωματίας και θεσμικής αξιοπιστίας (Nye Jr., 2004, σ. 3-5). Χαρακτηριστικά παραδείγματα επιτυχούς εφαρμογής κάθε μίας από τις παραπάνω έννοιες αποτελούν η Ισλανδία, η Εσθονία και η Σιγκαπούρη αντίστοιχα.
Ξεκινώντας με την Ισλανδία, αυτή αποτελεί μία χώρα με πληθυσμό μικρότερο από 400.000 κατοίκους και η οποία δεν διαθέτει μόνιμο στρατό (Cela & Hansson, 2020). Εκ πρώτης όψεως φαίνεται να διαθέτει περιορισμένες διεθνείς δυνατότητες, όμως η γεωγραφική της θέση και η επιλογή της να επενδύσει στη στρατηγική εξειδίκευση, της έχουν επιτρέψει να αποκτήσει το προβάδισμα σε κρίσιμους τομείς, όπως για παράδειγμα ο περιβαλλοντικός τομέας. Αντί λοιπόν να επιδιώξει τον ανταγωνισμό υπερδυνάμεων σε παραδοσιακούς τομείς όπως η στρατιωτική ισχύς, εστιάζει στη διαχείριση και την πολιτική της Αρκτικής, στην οποία μπορεί να αναπτύξει πρωταγωνιστικό ρόλο (Ingimundarson, 2015, σ. 85) Ως μέλος του Αρκτικού Συμβουλίου (Arctic Council), ενός σημαντικού διεθνούς φόρουμ για τη βιώσιμη ανάπτυξη και την περιβαλλοντική προστασία στην Αρκτική (Arctic Affairs, n.d.), η Ισλανδία συμμετέχει στη διαμόρφωση κανόνων για την περιοχή, γεγονός που την τοποθετεί στο επίκεντρο ενός πεδίου που ενδιαφέρει υπερδυνάμεις όπως είναι οι ΗΠΑ, η Ρωσία και η Ευρωπαϊκή Ένωση (Johnstone, n.d.). Επιπλέον, η επίσημη ατζέντα της Ισλανδίας για τα ζητήματα του Αρκτικού περιλαμβάνει 19 προτεραιότητες που συνδέονται άμεσα με την περιβαλλοντική διαχείριση, την κοινωνική αλλαγή και την ανάπτυξη νέων θαλάσσιων διαδρομών (Arctic Region, n.d.). Με τη στρατηγική αυτή επιλογή, αποδεικνύει πως δεν ακολουθεί διεθνείς τάσεις, αλλά η ίδια προσπαθεί να τις διαμορφώσει μέσα από τον δικό της θεματικό χώρο. Μέσω της συμμετοχής της σε διεθνείς οργανισμούς και συνεργασίες όπως το Αρκτικό Συμβούλιο, η Συνέλευση Αρκτικού Κύκλου, και το Icelandic Arctic Cooperation Network, χτίζει θεσμική επιρροή καθώς η φωνή της αποκτά βαρύτητα λόγω εξειδίκευσης και δικτύωσης (Steinveg et al., 2024). Επομένως, μέσα από στρατηγικές δικτύωσης και εξειδίκευσης, μικρά κράτη όπως η Ισλανδία έχουν τη δυνατότητα διαμόρφωσης διεθνών πολιτικών που επηρεάζουν υπερδυνάμεις.
Όσον αφορά την καινοτομία, η Εσθονία αποτελεί από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα μικρού κράτους που μετέτρεψε την τεχνολογία σε πυρήνα της διπλωματικής του ταυτότητας (Lars, 2025). Με πληθυσμό περίπου 1,3 εκατομμύρια, η χώρα επένδυσε στην ψηφιακή διακυβέρνηση, δημιουργώντας ένα από τα παγκοσμίως πιο λειτουργικά συστήματα e-government (Stephany, 2018). Η ψηφιακή αυτή διακυβέρνηση καθίσταται δυνατή μέσω του “X-Road”, ενός επιπέδου ανταλλαγής δεδομένων ανοιχτού κώδικα που επιτρέπει την ασφαλή ανταλλαγή δεδομένων, το οποίο έχοντας αναπτυχθεί αρχικά από την Εσθονική Αρχή Συστήματος Πληροφοριών και εφαρμοστεί στην Εσθονία, ενσωματώθηκε μεταξύ Εσθονίας, Φινλανδίας, Ισλανδίας, Νήσων Φερόε και Νήσων Åland (Hardy, 2024). Η διασυνοριακή εφαρμογή του “X-Road”, στην οποία πρωτοστάτησε η Εσθονία αποτελεί μία μορφή ψηφιακής διπλωματίας καθώς υπήρξε μία ευκαιρία για επέκταση της επιρροής της Εσθονίας και συνέβαλε στην προβολή της ως ένα κράτος καινοτόμο το οποίο επηρεάζει διεθνή πρότυπα διακυβέρνησης (Guadagnoli, 2021). Παράλληλα, η εμπειρία της χώρας από τις κυβερνοεπιθέσεις του 2007 την ώθησε να αναλάβει ηγετικό ρόλο στη συζήτηση για την κυβερνοασφάλεια (Jermalavičius, 2018). Η φιλοξενία του NATO Cooperative Cyber Defense Centre of Excellence στο Τάλλιν καταδεικνύει πώς ένα μικρό κράτος σαν την Εσθονία μπορεί να επηρεάσει τις στρατηγικές προτεραιότητες ενός μεγάλου στρατιωτικού οργανισμού και να κατορθώσει να καταστεί σημείο αναφοράς για τις ψηφιακές πολιτικές της Δύσης (Cybersecurity Cooperation – Regional Activities, n.d.).
Τέλος, η Σιγκαπούρη αποτελεί ένα εξίσου αξιοσημείωτο παράδειγμα, αφού ως πόλη-κράτος με ελάχιστους φυσικούς πόρους, εστίασε στην οικονομική της λειτουργία ως παγκόσμιος κόμβος εμπορίου και χρηματοοικονομικών υπηρεσιών (Chong, 2009), γεγονός το οποίο συνέβαλε στην παγκόσμια επιρροή της. Η Σιγκαπούρη διαθέτει διεθνή φήμη ως κράτος με αποτελεσματική δημόσια διοίκηση, χαμηλά ποσοστά διαφθοράς καθώς και ισχυρό κράτος δικαίου στις οικονομικές συναλλαγές, προωθώντας έτσι τον εαυτό της ως ένα θεσμικό πρότυπο (Mahbubani, 2016) με αποτέλεσμα την προσέλκυση μεγάλων πολυεθνικών εταιριών. Επιπλέον, η διπλωματική ουδετερότητα της Σιγκαπούρης αποτελεί χαρακτηριστικό στοιχείο της στρατηγικής ήπιας ισχύος της, όπως άλλωστε διαφαίνεται από την επιλογή της ως τόπου συνάντησης μεταξύ ΗΠΑ και Βόρειας Κορέας το 2018, όχι μόνο επειδή η χώρα θεωρείται ασφαλής, αλλά κυρίως επειδή θεωρείται θεσμικά αξιόπιστη (Chong, 2012). Η Σιγκαπούρη λειτουργεί ως παραγωγός πολιτικών προτύπων στο πλαίσιο της Ένωσης Χωρών της Νοτιοανατολικής Ασίας (ΕΧΝΑ), επηρεάζοντας τη διαμόρφωση των κανόνων λειτουργίας της μέσω οικονομικής και νομικής τεχνογνωσίας (Acharya, 2014, σ. 47). Παρόλα αυτά, δεν βασίζεται αποκλειστικά στη χρήση της ήπιας ισχύος, αλλά συνδυάζει μία αξιόπιστη άμυνα με οικονομική ισχύ και διπλωματική αξιοπιστία, μεγιστοποιώντας την επιρροή της διεθνώς (Nye, 2011, σ. 19).
Παρότι οι μεταξύ τους στρατηγικές παρουσιάζουν ουσιαστικές διαφορές, μπορούν εύκολα να παρατηρηθούν κοινά μοτίβα μεταξύ των τριών περιπτώσεων. Αντί να επιδιώξουν τον ανταγωνισμό ή την μίμηση των μεγάλων δυνάμεων, επέλεξαν να εστιάσουν στην αξιοποίηση διεθνών δικτύων προκειμένου να υιοθετήσουν στρατηγικές προσαρμοσμένες στις αντίστοιχες δυνατότητές τους, με την Ισλανδία να πρωτοπορεί στις περιβαλλοντικές και αρκτικές πολιτικές, την Εσθονία στον ψηφιακό τομέα, και τη Σιγκαπούρη να αποτελεί πρότυπο οικονομικών και θεσμικών κανόνων. Συμπερασματικά, γίνεται αντιληπτό πως στον 21ο αιώνα η τεχνολογική εξέλιξη και η παγκοσμιοποίηση έχουν διευρύνει τις δυνατότητες των μικρών κρατών, ενώ η έννοια της ισχύος στη σύγχρονη εποχή επαναπροσδιορίζεται από αποκλειστικά στρατιωτική σε θεσμική, τεχνολογική και συμβολική.
Βιβλιογραφία/Πηγές
Βιβλία:
Acharya, A. (2014). Constructing a Security Community in Southeast Asia. Routledge.
Nye Jr., J.S. (2004) Soft Power: The Means to Success in World Politics. PublicAffairs.
Nye Jr., J.S. (2011). The Future of Power. PublicAffairs.
Ακαδημαϊκά άρθρα:
Cela, M., & Hansson, P. (2020). Finding a Niche for Iceland in the Post-Cold War Era. Center for Strategic and International Studies. https://www.csis.org/analysis/geopolitics-and-neglected-arctic-spaces
Chong, A. (2009). Singapore and the soft power experience. In A. F. Cooper & T. M. Shaw (Eds.) The diplomacies of small states, (pp. 65-80). International political economy series. Palgrave Macmillan. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1057/9780230246911_4
Chong, J. I. (2012). Small State Soft Power Strategies: Singapore. Survival, 54(3).
Guadagnoli, G. (2021). Open source in international cooperation. Interoperable Europe Portal. Διαθέσιμο σε: https://interoperable-europe.ec.europa.eu/collection/open-source-observatory-osor/news/open-source-international-cooperation
Hardy, A. (2024). Estonia’s digital diplomacy: Nordic interoperability and the challenges of cross-border e-governance. Internet Policy Review, 13(3). Διαθέσιμο σε: https://policyreview.info/pdf/policyreview-2024-3-1785.pdf
Ingimundarson, V. (2015). Framing the national interest: the political uses of the Arctic in Iceland’s foreign and domestic policies. The Polar Journal, 5(1), 82–100. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1080/2154896X.2015.1025492
Jermalavičius, T. (2018). Small state power in the digital era. American Academy in Berlin. Διαθέσιμο σε: https://www.americanacademy.de/small-state-power-in-the-digital-era/
Johnstone, R. L. (n.d.). Little fish, big pond: Icelandic interests and influence in Arctic Governance | Nordicum-Mediterraneum. Διαθέσιμο σε: https://nome.unak.is/wordpress/volume-11-no-2-2016/conference-proceeding-volume-11-no-2-2016/little-fish-big-pond-icelandic-interests-influence-arctic-governance/
Mahbubani, K. (2016). The enduring ideas of Lee Kuan Yew. The Straits Times. Διαθέσιμο σε: https://mahbubani.net/wp-content/uploads/2017/03/The-enduring-ideas-of-Lee-Kuan-Yew-Opinion-News-Top-Stories-The-Straits-Times.pdf
Steinveg, B., Rottem, S. V., & Andreeva, S. (2024). Soft institutions in Arctic governance—who does what? Polar Record, 60. Διαθέσιμο σε: https://www.cambridge.org/core/journals/polar-record/article/soft-institutions-in-arctic-governancewho-does-what/D523C48F84801BF6E48EEF74A922A2BA
Stephany, F. (2018). It is Not Only Size That Matters: How Unique is the Estonian E-Governance Success Story? Agenda Austria Working Paper, No. 15. Διαθέσιμο σε: https://www.econstor.eu/bitstream/10419/191730/1/1048218333.pdf
Thorallsson, B., & Steinsson, S. (2017). Small State Foreign Policy. Oxford Research Encyclopedia of Politics. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190228637.013.484
Πρωτογενείς πηγές:
Arctic Affairs. (n.d.). Διαθέσιμο σε: https://www.government.is/topics/foreign-affairs/arctic-region/arctic-affairs/
Arctic Region. (n.d.). Διαθέσιμο σε: https://www.government.is/topics/foreign-affairs/arctic-region/
Cybersecurity cooperation – regional activities. (n.d.). Välisministeerium. Διαθέσιμο σε: https://vm.ee/en/activity/digital-and-cyber-diplomacy/cybersecurity-cooperation
Lars, E. (2025). Data Embassy – e-Estonia. e-Estonia. Διαθέσιμο σε: https://e-estonia.com/solutions/e-governance/data-embassy/
Πηγή εικόνας:
Miapartner. (n.d.). National flags of different countries on a background of blue sky. Διαθέσιμο σε: https://miapartner.com/national-flags-of-different-countries/