Γράφει ο Κωνσταντίνος Αναγνωστάκης
Για περίπου τρεις δεκαετίες, η Αρκτική αποτέλεσε μία περιοχή επιστημονικής συνεργασίας, χαμηλής στρατιωτικοποίησης και απομόνωσης από τους παραδοσιακούς ανταγωνισμούς των μεγάλων δυνάμεων. Η περίφημη ομιλία του τότε Προέδρου της Σοβιετικής Ένωσης, Μιχαήλ Γκορμπατσώφ, το 1987, όπου χαρακτήρισε την Αρκτική ως «Ζώνη Ειρήνης» και κάλεσε τα αρκτικά κράτη σε διάλογο, αναφέρεται συχνά ως η αφετηρία των επαφών και της συνεργασίας μεταξύ των δύο ‘Ψυχρών’ στρατοπέδων (Gorbachev, 1988). Πράγματι, η Αρκτική ήταν ένα από τα πρώτα πεδία συνεργασίας μεταξύ της Δύσης και της Σοβιετικής Ένωσης, ειδικά πριν από τη διάλυσή της τελευταίας. Ο όρος «Arctic exceptionalism» δεν είναι τυχαίος: υιοθετήθηκε για να υπογραμμίσει την ιδιαίτερη μεταχείριση της περιοχής, η οποία μέχρι πρόσφατα χαρακτηριζόταν από οργανισμούς και fora διαλόγου και συνεργασίας, όπως το Αρκτικό Συμβούλιο (Arctic Council), με περιορισμένη στρατιωτική ένταση.
Πέρα από το πολιτικό της πλαίσιο, η Αρκτική ξεχωρίζει για τους πλούσιους φυσικούς της πόρους, μεταξύ των οποίων πετρέλαιο και φυσικό αέριο, και για τη στρατηγική της θέση, συνδέοντας Ευρασία και Αμερική και λειτουργώντας ως γέφυρα μεταξύ Ατλαντικού και Ειρηνικού Ωκεανού. Για δεκαετίες, η περιοχή θεωρούνταν απομονωμένη λόγω των ακραίων κλιματικών της συνθηκών. Ωστόσο, η κλιματική αλλαγή έχει ανατρέψει αυτή την αντίληψη. Έρευνες επισημαίνουν ότι η Αρκτική θερμαίνεται περίπου τέσσερις φορές ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο, οδηγώντας σε ραγδαία μείωση του θαλάσσιου πάγου, υποχώρηση των παγετώνων, τήξη των μόνιμα παγωμένων εδαφών και εισροή θερμότερων υδάτων από τον Ατλαντικό προς τα βόρεια. Αυτές οι αλλαγές έχουν βαθιές επιπτώσεις στο φυσικό περιβάλλον της περιοχής και αναδιαμορφώνουν την πρόσβαση και τις δυνατότητες αξιοποίησής της. Με εκτιμώμενη αύξηση της θερμοκρασίας κατά 2 °C μέχρι το 2040, προβλέπεται ότι η διέλευση πλοίων θα είναι δυνατή τόσο στη Θάλασσα Μποφόρ (Beaufort) όσο και σε τμήματα της Βόρειας Θαλάσσιας Διαδρομής (ΒΘΔ, Northern Sea Route) για περίπου έξι μήνες το χρόνο (Nature, 2021). Η εμπορική σημασία της Αρκτικής γίνεται ήδη εμφανής: το 2024 μεταφέρθηκαν περίπου 38 εκατομμύρια μετρικοί τόνοι φορτίου, καταγράφοντας ετήσιο ρεκόρ σχεδόν δέκα φορές μεγαλύτερο σε σύγκριση με το 2014 (Κανελλόπουλος, 2025). Έτσι, η περιοχή μετατρέπεται σταδιακά από ένα απομονωμένο πεδίο ειρηνικής συνεργασίας σε έναν κόμβο στρατηγικής και οικονομικής σημασίας, όπου η κλιματική αλλαγή και η γεωπολιτική συναντώνται.
Οι παραπάνω προβλέψεις, σε συνδυασμό με τις πρόσφατες γεωπολιτικές εξελίξεις, όπως η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία το 2022, έχουν βρει ανταπόκριση και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Σε ψήφισμα που εγκρίθηκε τον Νοέμβριο του 2025, οι Ευρωβουλευτές προειδοποιούν για τη μετατροπή της Αρκτικής από πεδίο συνεργασίας σε χώρο έντονης αντιπαράθεσης και στρατηγικών συμφερόντων (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, 2025). Η αντίληψη αυτή επηρεάζεται, επίσης, από τις απειλές του Προέδρου Τραμπ σχετικά με τη Γροιλανδία, καθώς και από την υιοθέτηση μιας συναλλακτικής (transactional) πολιτικής από τις Ηνωμένες Πολιτείες, μέσω της οποίας τα εθνικά συμφέροντα προωθούνται με διμερείς συμφωνίες, παρακάμπτοντας διεθνείς οργανισμούς και πολυμερείς συμφωνίες.
Η Νορβηγία είναι η μοναδική Ευρωπαϊκή χώρα που μοιράζεται σύνορα τόσο από ξηρά όσο και από θάλασσα με τη Ρωσία στην Αρκτική, κατέχοντας έτσι θέση υψηλής στρατηγικής σημασίας για την βόρεια πτέρυγα του ΝΑΤΟ (NATO’s Northern Flank). Τα τελευταία χρόνια, η Σκανδιναβική χώρα έχει προχωρήσει σε αρκετές αναβαθμίσεις στρατιωτικών βάσεων εστιάζοντας στην ενισχυμένη επιτήρηση και αποτροπή απειλών κυρίως έναντι της Ρωσίας, καθώς και στη βελτίωση των δυνατοτήτων διαλειτουργικότητας με το ΝΑΤΟ. Σημαντικότερη από αυτές είναι η ενίσχυση του αεροσταθμού στην Andøya, ο οποίος πλέον μπορεί να φιλοξενεί αυτόματα οπλικά συστήματα (drones) για την επιτήρηση της Θάλασσας Μπάρεντς (Barents Sea) (Staalesen, 2024). Παράλληλα, η Νορβηγία σύστησε την πρώτη ολοκληρωμένη Ταξιαρχία από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου (Finnmark Land Command) και προχώρησε στην απόκτηση νέων οπλικών συστημάτων, όπως τα 54 άρματα μάχης Leopard 2A8 NOR, εκμοντερνίζοντας τις στρατιωτικές δυνατότητες της χώρας μετά από πάνω από δύο δεκαετίες. Επιπλέον, μέσω του ανανεωμένου Εθνικού Σχεδίου Μεταφορών, το Όσλο σχεδιάζει να επενδύσει πάνω από 100 εκατομμύρια ευρώ στην αναβάθμιση των υποδομών της χώρας, με στόχο τη γρηγορότερη διασύνδεση του νότου με τον βορρά (Government of Norway, 2025).
Εξίσου σημαντικό ρόλο στον Υψηλό Βορρά (High North), κυρίως λόγω της Λαπωνίας, κατέχει και η Φινλανδία. Το στρατιωτικό προσωπικό της χώρας είναι σημαντικά μεγαλύτερο σε σύγκριση με αντίστοιχα των υπολοίπων Σκανδιναβικών χωρών, με πάνω από 20.000 ενεργά στελέχη. Τα οπλικά συστήματα της Φινλανδίας είναι προσαρμοσμένα στις αντίξοες καιρικές συνθήκες της Λαπωνίας, ενώ η μόνιμα εγκατεστημένη Ταξιαρχία Jaeger ενισχύει την ικανότητα ταχείας αντίδρασης (Singsit, 2026). Ιδιαίτερης σημασίας είναι η Αεροπορική Βάση του Ροβανιέμι (Rovaniemi), η οποία έχει δυνατότητες παρακολούθησης και αστυνόμευσης του εναέριου χώρου. Παρά την ενδεικτική ετοιμότητα της Φινλανδίας, ο βορράς παραμένει σχετικά απομονωμένος από το υπόλοιπο έδαφος της χώρας. Οι περισσότερες στρατιωτικές εγκαταστάσεις βρίσκονται στο νότο, ενώ το δίκτυο υποδομών που συνδέει το βόρειο τμήμα της χώρας είναι περιορισμένο, περιπλέκοντας την ταχεία ενίσχυση της περιοχής σε περίπτωση κρίσης.
Χωρίς άμεση πρόσβαση στην Αρκτική, η Σουηδία διαδραματίζει πιο περιορισμένο ρόλο στην ευρωπαϊκή άμυνα της περιοχής. Παρόλα αυτά, η κυβέρνηση έχει προχωρήσει στην αναβάθμιση των οπλικών της συστημάτων, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται τα εγχώρια παραγόμενα μαχητικά JAS 39C/D Gripen. Επιπλέον, με την ένταξη της στο ΝΑΤΟ το 2024, η Σουηδία έθεσε τέλος σε μία μακροχρόνια παράδοση ουδετερότητας. Ειδικά μετά την ολοκλήρωση της αμυντικής συμφωνίας συνεργασίας με τις Ηνωμένες Πολιτείες, η Στοκχόλμη παραχώρησε πρόσβαση σε αμερικανικά στρατεύματα σε στρατηγικές βάσεις στο βορρά, όπως στην Κιρούνα (Kiruna).
Μία πιο ενεργή πολιτική ακολουθεί η Δανία. Σύμφωνα με πρόσφατη έκθεση της Δανικής Υπηρεσίας Πληροφοριών, η αναδιανομή αμερικανικών στρατευμάτων προς την περιοχή του Ειρηνικού θα μειώσει τις δυνατότητες αποτροπής στην Αρκτική, ενδεχομένως δε να ενθαρρύνει τη Ρωσία να ακολουθήσει πιο ριψοκίνδυνες πολιτικές (Danish Defence Intelligence Service, 2025). Βασισμένη σε αυτή την εκτίμηση, η Κοπεγχάγη σε συνεργασία με τη Γροιλανδία, που αποτελεί Δανικό έδαφος, σχεδιάζει την απόκτηση αεροσκαφών περιπολίας, δύο πλοίων ικανών να διασχίζουν τον πάγο, καθώς και την κατασκευή υποθαλάσσιου καλωδίου τηλεπικοινωνιών μεταξύ των δύο περιοχών (Edvardsen, 2025).
Τέλος, η Ισλανδία επεκτείνει τις εγκαταστάσεις αποθήκευσης και ανεφοδιασμού καυσίμων, οι οποίες χρησιμοποιούνται συχνά από τις χώρες του ΝΑΤΟ για επιχειρήσεις και ασκήσεις (Military Sphere, 2024). Δεδομένης της μικρής έκτασης και της έλλειψης εθνικού στρατού, η χώρα έχει κυρίως ‘λογιστικό’ χαρακτήρα (logistical support provider), βασιζόμενη στη στρατιωτική συνδρομή άλλων ευρωπαϊκών δυνάμεων, όπως η Γερμανία (Bundesministerium der Verteidigung, 2025).
Ιδιαίτερα μετά την Ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022, τα Ευρωπαϊκά κράτη της Αρκτικής έχουν προχωρήσει σε αναβαθμίσεις βάσεων, απόκτηση νέων οπλικών συστημάτων και αναθεώρηση της Αρκτικής εξωτερικής πολιτικής τους.. Παράλληλα, η Φινλανδία, η Σουηδία και η Δανία υπάγονται πλέον στην επιχειρησιακή ευθύνη της Διοίκησης Κοινών Δυνάμεων του ΝΑΤΟ (Joint Force Command, JFC) στο Norfolk, αντί της αντίστοιχης JFC στο Brunssum. Ο έλεγχος, επομένως, περνάει στην μοναδική διοικητική βάση του ΝΑΤΟ που εδρεύει στις Ηνωμένες Πολιτείες, “αντανακλώντας το μεταβαλλόμενο περιβάλλον ασφάλειας και τη νέα αμυντική γεωμετρία στη Βόρεια Ευρώπη’’ όπως ανέφερε χαρακτηριστικά ο Αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων της Φινλανδίας, Στρατηγός Janne Jaakkola (The Finnish Defence Forces, 2025).
Παρά τις παραπάνω εξελίξεις, η στροφή της Ουάσιγκντον προς την Κίνα και τον Ειρηνικό, όπως αναφέρεται στην Εθνική Στρατηγική Ασφαλείας των ΗΠΑ τον Νοέμβριο του 2025 (White House, 2025), αυξάνει την αβεβαιότητα του ρόλου των Ηνωμένων Πολιτειών ως βασικού εγγυητή ασφαλείας στην Αρκτική. Παράλληλα, η μονομερής πολιτική που ακολουθεί η ηγεσία Τραμπ, καθώς και η επιθετική ρητορική του σχετικά με την Γροιλανδία, δημιουργούν ανησυχίες και ανασφάλεια στους Ευρωπαϊκούς εταίρους (Humpert, 2025). Η ενδεχόμενη περιορισμένη παρουσία του αμερικανικού παράγοντα αφήνει την Ευρώπη σε μειονεκτική θέση όσον αφορά την ανάπτυξη και εφαρμογή μιας αξιόλογης πολιτικής για την Αρκτική.
Συνολικά, η Αρκτική μετατρέπεται σταδιακά από ένα απομονωμένο πεδίο ειρηνικής συνεργασίας σε έναν κρίσιμο γεωπολιτικό κόμβο, όπου η κλιματική αλλαγή, οι στρατηγικές επενδύσεις και η μετατόπιση των αμυντικών ευθυνών αναδιαμορφώνουν την ασφάλεια και τις δυνατότητες των κρατών της περιοχής. Η ικανότητα των ευρωπαϊκών και νατοϊκών δυνάμεων να συνεργαστούν αποτελεσματικά, παρά τις αναδυόμενες αβεβαιότητες και την αυξανόμενη στρατηγική πίεση, θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό την ειρήνη και τη σταθερότητα στην Αρκτική τα επόμενα χρόνια.
Ξενόγλωσση Βιβλιογραφία:
Bundesministerium der Verteidigung. (2025, 20. Oktober). Pistorius in Reykjavik: Deutschland und Island vertiefen Militärkooperation. https://www.bmvg.de/de/aktuelles/deutschland-und-island-vertiefen-militaerkooperation-6034006
Danish Defence Intelligence Service (2025). Intelligence Outlook 2025. INTELLIGENCE OUTLOOK 2025
Edvardsen, A. (2025, October 15). Denmark to strengthen Arctic defense by DKK 27,4 billion. High North News. https://www.highnorthnews.com/en/denmark-strengthen-arctic-defense-dkk-274-billion
Gorbachev, M. (1988). Mikhail Gorbachev: An excerpt from the speech in Murmansk. In The North: A Zone of Peace (pp. 3–10). Press Office of the USSR Embassy.
Government of Norway. (2025, August 27). Norway in the High North – Arctic policy for a new reality [Press release]. Regjeringen https://www.regjeringen.no/en/whats-new/norway-in-the-high-north-arctic-policy-for-a-new-reality/id3116990/
Humpert M. (December 18, 2025). Danish Intelligence Warns U.S. “Hemispheric Approach” Raises Arctic Security Uncertainty. High North News. Danish Intelligence Warns U.S. “Hemispheric Approach” Raises Arctic Security Uncertainty
Military Sphere. (2024, December 1). Decoding Iceland’s military logistics: A strategic insight. https://militarysphere.com/icelands-military-logistics/
Nature. (2021, July 9). Cruise ships could sail now‑icy Arctic seas by century’s end. Nature, 595, 474. https://doi.org/10.1038/d41586-021-01889-w
Singsit J. (2026, January 7). Royal Marines expand Arctic operations with year-round UK-Norway deployments. Naval Technology. Royal Marines expand Arctic operations with year-round UK-Norway deployments
Staalesen A. (2024, April 4). Norway establishes Arctic base for long-range drones. The Barents Observer. Norway establishes Arctic base for long-range drones
The Finnish Defence Forces (December 5, 2025). Finland, Sweden and Denmark to be transferred to Joint Force Command Norfolk https://puolustusvoimat.fi/en/-/finland-sweden-and-denmark-to-be-transferred-to-joint-force-command-norfolk>
White House (November 2025). National Security Strategy of the United States of America. whitehouse.gov/wp-content/uploads/2025/12/2025-National-Security-Strategy.pdf
Ελληνική Βιβλιογραφία:
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. (2025, 26 Νοεμβρίου). Αρκτική: Το Κοινοβούλιο προειδοποιεί για γεωπολιτικό και στρατιωτικό ανταγωνισμό (Δελτίο Τύπου αριθ. 20251120IPR31495). Αρκτική: το Κοινοβούλιο προειδοποιεί για γεωπολιτικό και στρατιωτικό ανταγωνισμό | Επικαιρότητα | Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο
Κανελλόπουλος Γ. (2025, 15 Φεβουαρίου). Η Αρκτική νέο πεδίο σύγκρουσης Ρωσίας και ΗΠΑ. Τα Νέα. Η Αρκτική νέο πεδίο σύγκρουσης Ρωσίας και ΗΠΑ – ΤΑ ΝΕΑ
Εικόνα: Η φωτογραφία είναι προϊόν Τεχνητής Νοημοσύνης (OpenAI).