Γράφει η Βασιλική Τρούσα
Η έρευνα και η καινοτομία αποτελούν διαχρονικά αντικείμενα της ευρωπαϊκής πολιτικής, η οποία καλείται να προσαρμόζεται διαρκώς στα νέα δεδομένα. Για να συμβαδίζει η ευρωπαϊκή πολιτική με τις τελευταίες εξελίξεις, όμως, ιδίως σε έναν κλάδο τόσο ραγδαία μεταβαλλόμενο όπως είναι αυτός της έρευνας και της καινοτομίας (research and innovation, εφεξής R&I), είναι απαραίτητη η παροχή συμβουλευτικής σε διάφορους τομείς. Ένας εκ των οποίων είναι το κατά πόσο η R&I πολιτική συμβαδίζει με τους υπάρχοντες στόχους της κυκλικής οικονομίας, της βιωσιμότητας και της δίκαιης ψηφιακής και πράσινης μετάβασης, που έχει θέσει η Ευρωπαϊκή Ένωση (εφεξής ΕΕ). Το έργο αυτό επιδιώκει να διεκπεραιώσει και μια ομάδα εμπειρογνώμων της ίδιας της ΕΕ, ονόματι Expert Group on the Economic and Societal Impact of Research and Innovation (εφεξής ESIR). Στην παρούσα ανάλυση θα εξεταστεί και θα αξιολογηθεί η επιρροή που έχει η ESIR στην επίτευξη των περιβαλλοντικών στόχων της ΕΕ.
Αρχικά, είναι απαραίτητο να γίνει μια σύντομη επισκόπηση των προαναφερθέντων στόχων, οι οποίοι καθορίζονται κατά βάση από το Ευρωπαϊκό Νομοθέτημα για το Κλίμα (Κανονισμός 2021/1119) του 2021 και από την Πράσινη Συμφωνία του 2019. Ειδικότερα, το Ευρωπαϊκό Νομοθέτημα για το Κλίμα είναι ένα νομικά δεσμευτικό κείμενο το οποίο ορίζει ότι η κλιματική αλλαγή είναι μια πρόκληση ζωτικής σημασίας, η οποία για να αντιμετωπιστεί προϋποθέτει τον περιορισμό της υπερθέρμανσης του πλανήτη στους 1,5 °C σε σύγκριση με τα προβιομηχανικά επίπεδα, μέχρι το 2050. Ο περιορισμός αυτός είναι απαραίτητος για την διατήρηση της βιοποικιλότητας του πλανήτη και για την διασφάλιση της ανθρώπινης υγείας και ευημερίας, η οποία απειλείται από τη ρύπανση του φυσικού περιβάλλοντος και από τα ακραία καιρικά φαινόμενα που προκαλεί η κλιματική αλλαγή. Για την επίτευξη αυτού του περιορισμού σύμφωνα με το άνωθεν νομοθέτημα, οι καθαρές εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου θα πρέπει να είναι μηδενικές ως το 2050, γεγονός αλληλένδετο με την αποσύνδεση της οικονομικής ανάπτυξης από αυτές τις εκπομπές. Ακόμη, ορίζεται ότι έως το 2030 οι προαναφερθείσες εκπομπές θα πρέπει να έχουν μειωθεί κατά 55% σε σύγκριση με τα επίπεδα του 1990. Επιπλέον, αναφέρεται ότι για την επίτευξη του στόχου της κλιματικής ουδετερότητας, είναι απαραίτητη η συμβολή όλων των τομέων της οικονομίας που υποπίπτουν στο ενωσιακό δίκαιο και σχετίζονται με τις εκπομπές ή με τις απορροφήσεις αερίων του θερμοκηπίου, όπως οι τομείς της ενέργειας και της βιομηχανίας (European Parliament & The Council, 2021). Τέλος, οι στόχοι της κλιματικής ουδετερότητας και του 55% που θέτει το νομοθέτημα βασίζονται στην Πράσινη Συμφωνία του 2019, η οποία όμως δεν αποτελεί δεσμευτικό κείμενο, αλλά στρατηγικό πλαίσιο πολιτικής της Επιτροπής, στο οποίο μάλιστα δίνεται έμφαση στην κυκλική οικονομία και στην δίκαιη μετάβαση (European Commission, 2019).
Συνεπώς, είναι φανερό ότι η επίτευξη των περιβαλλοντικών στόχων σχετίζεται άμεσα με την R&I, ιδίως στους πιο ρυπογόνους κλάδους όπως η ενέργεια και η βιομηχανία που προαναφέρθηκαν και ότι η κατάλληλη συμβουλευτική μπορεί να παίξει καθοριστικό ρόλο. Η ομάδα ESIR, λοιπόν, είναι μια εκ των πολλών παρόμοιων ομάδων εμπειρογνωμόνων, οι οποίες σχηματίζονται και λειτουργούν σύμφωνα με την απόφαση της Επιτροπής 2016/3301, στην οποία ορίζεται ότι καθήκον τους είναι η προετοιμασία νομοθετικών προτάσεων, η εναρμόνιση με το αντίστοιχο υπάρχον ευρωπαϊκό δίκαιο και ο συντονισμός με τα ενδιαφερόμενα μέλη, συμπεριλαμβανομένων των κρατών της ΕΕ, πάντα σε συμβουλευτικό επίπεδο (European Commission, 2016). Ακόμη, η ομάδα αυτή δεν είναι μόνιμη, αλλά έχει διετή θητεία με δυνατότητα ανανέωσης, η οποία μάλιστα έχει ανανεωθεί ήδη δύο φορές (European Commission: DGRI, 2025a). Τέλος, διαπιστώνεται πως ό,τι άμεση επιρροή έχει η ομάδα ESIR, συγκεντρώνεται στο συμβουλευτικό επίπεδο, χωρίς να είναι οι κατευθυντήριες γραμμές που παρέχει νομικά δεσμευτικές και χωρίς να είναι γνωστό το για πόσα χρόνια θα παρέχονται.
Παρόλα αυτά, η ESIR έχει παράξει σημαντικό συμβουλευτικό έργο κατά τις τρείς θητείες της, τόσο σε όγκο όσο και σε ποιότητα. Ειδικότερα, η ομάδα συστάθηκε για πρώτη φορά τον Ιανουάριο του 2020, όποτε και ανακοινώθηκαν τα 16 μέλη της πρώτης σύνθεσής της, καθώς και εκφράστηκε η ζήτηση παροχής συμβουλευτικής για κάποιες από τις προτεραιότητες της Επιτροπής για το 2019-2024. Οι προτεραιότητες αυτές είναι «Η Πράσινη Συμφωνία», «Η οικονομία στην υπηρεσία των ανθρώπων» και «Μία Ευρώπη έτοιμη για την ψηφιακή εποχή» (DGRI, 2020). Έκτοτε, κατά την πρώτη της θητεία (2020-2021), η ESIR παρήγαγε τρία ενημερωτικά δελτία πολιτικής και τρείς εστιασμένες μελέτες (European Commission: DGRI, 2022). Πρώτον, οι μελέτες εξέτασαν τις παγκόσμιες αλυσίδες αξίας, τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια και τα κράτη-μέλη ως φορείς αλλαγής, υπό το πρίσμα της επιρροής του COVID-19 στην οικονομία και στην κοινωνία. Δεύτερον, το πρώτο ενημερωτικό δελτίο πολιτικής σχετιζόταν με την αύξηση της ανθεκτικότητας μετά από την πανδημία COVID-19 και το δεύτερο πραγματευόταν την ανάγκη για δίκαιη πράσινη και ψηφιακή μετάβαση, με αφορμή τα διδάγματα της πανδημίας (European Commission: DGRI, 2022). Τέλος, τον Δεκέμβριο του 2021, η ομάδα ESIR παρήγαγε το τρίτο της ενημερωτικό δελτίο πολιτικής, ονόματι «Βιομηχανία 5.0», στο οποίο προτείνεται η συστημική αναδόμηση της ευρωπαϊκής βιομηχανίας (European Commission: DGRI, 2022).
Το τρίτο αυτό δελτίο, χρήζει περεταίρω ανάλυσης καθώς είναι ένα κείμενο που προτείνει ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις αναφορικά με την ευρωπαϊκή βιομηχανία. Ειδικότερα, το δελτίο «Βιομηχανία 5.0» αναφέρει ότι μετά από τις καταστροφικές συνέπειες του COVID-19 στην οικονομία και στην κοινωνία, η ΕΕ δεν πρέπει να επιδιώξει την επιστροφή στο status quo που υπήρξε προ της πανδημίας, αλλά να υπάρξουν δομικές αλλαγές (European Commission: DGRI, 2021). Συγκεκριμένα, αναφέρεται ότι η παρελθούσα τάξη πραγμάτων βασιζόταν σε ένα βραχυπρόθεσμο καπιταλιστικό μοντέλο που δεν ήταν βιώσιμο σε επίπεδο κατανάλωσης ενέργειας και πρώτων υλών, καθώς και χαρακτηριζόταν από έντονη σπατάλη πόρων και αναποτελεσματική διαχείριση αποβλήτων (European Commission: DGRI, 2021). Επιπλέον, τονίζεται ότι για να επιτευχθούν οι περιβαλλοντικοί στόχοι της Ένωσης, η πράσινη μετάβαση δεν πρέπει να περιοριστεί στον τομέα της οικονομίας, η οποία θα πρέπει να μετατραπεί σε κυκλική και να αποσυνδεθεί από την κατανάλωση πόρων, αλλά να επεκταθεί και στην βιομηχανία, αποσκοπώντας σε σημαντική μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου που προέρχονται από τις διάφορες βιομηχανικές δραστηριότητες (European Commission: DGRI, 2021). Τέλος, σύμφωνα με το δελτίο «Βιομηχανία 5.0», η ευρωπαϊκή βιομηχανία θα πρέπει να αποσκοπεί στην εξάλειψη της χρήσης ορυκτών καυσίμων και στην αποδοτικότερη χρήση ενέργειας, μεριμνώντας πάντα για το ανθρώπινο δυναμικό της, τόσο σε επίπεδο συνθηκών εργασίας όσο και σε επίπεδο εργασιακής ασφάλειας διαχρονικά, ανεξάρτητα από την ενσωμάτωση νέων τεχνολογιών (European Commission: DGRI, 2021).
Κατά την δεύτερη θητεία της ESIR (2022-2023), η ομάδα παρήγαγε πέντε συμβουλευτικά κείμενα, συμπεριλαμβανομένου και ενός ακόμα ενημερωτικού δελτίου πολιτικής. Αυτό το δελτίο πολιτικής και η πρώτη εστιασμένη μελέτη σχετίζονταν με την εποχή της «πολυκρίσης» στην οποία βρίσκεται η ΕΕ καθώς και έγιναν προτάσεις αντιμετώπισής της (European Commission: DGRI, 2024a). Στην επόμενη μελέτη της ESIR, έγινε πάλι αναφορά στην «Βιομηχανία 5.0», κυρίως υπό το πρίσμα της εργασιακής ασφάλειας που μπορεί να προσφέρει χωρίς να θυσιάσει ούτε την τεχνολογική ανάπτυξη ούτε τους περιβαλλοντικούς στόχους. Ειδικότερα, σε αυτήν την μελέτη αναφέρεται ότι η Πράξη της ΕΕ για την βιομηχανία των μηδενικών καθαρών εκπομπών (Net-Zero Industry Act) παρότι είναι απαραίτητη για την επίτευξη των κλιματικών στόχων, δεν εγγυάται την κοινωνική ευημερία, στο πλαίσιο της εργασιακής ασφάλειας και συνεπώς η υιοθέτηση της «Βιομηχανίας 5.0» ως ενός συμπληρωματικού εργαλείου είναι επιτακτική (European Commission: DGRI, 2023). Ακόμη, το προτελευταίο κείμενο της ESIR για την περίοδο 2022 – 2023 σχετίζονταν με την ανάγκη για την στρατηγική αυτονομία της ευρωπαϊκής R&I, στους τομείς της ενέργειας και της πράσινης τεχνολογίας, στο πλαίσιο της γεωπολιτικής αστάθειας που επέφερε ο ρωσοουκρανικός πόλεμος. Ενώ, το τελευταίο συμβουλευτικό κείμενο της ομάδας αποτελούσε ενημέρωση και επέκταση του αντίστοιχου κειμένου του 2021, σχετικά με το μέλλον των ευρωπαϊκών πανεπιστημίων και της εκπαίδευσης στην ΕΕ (European Commission: DGRI,2024a).
Τέλος, η ESIR δημοσίευσε πέντε ακόμη κείμενα για την περίοδο 2024-2025. Πρώτον, τον Ιούνιο του 2024 δημοσίευσε μια αναφορά σχετικά με την ανάγκη της διασύνδεσης των κόμβων R&I της Ένωσης τόσο μεταξύ τους, όσο και με τις περιφέρειες, δίνοντας έμφαση στην ανάγκη της αύξησης της συμβολής των περιφερειών στο μέγιστο δυνατό επίπεδο, αποσκοπώντας στην μείωση του χάσματος ανάπτυξης μεταξύ αυτών και των κόμβων (European Commission: DGRI, 2024b). Δεύτερον, η ESIR παρήγαγε ένα ενημερωτικό δελτίο πολιτικής στο οποίο υπογράμμισε το γεγονός ότι παρότι η ΕΕ επιβάλλεται να αυξήσει την ανταγωνιστικότητα της για να φτάσει το επίπεδο ψηφιοποίησης και τεχνολογικής ανάπτυξης των ΗΠΑ και της Κίνας, η ανταγωνιστικότητα θα πρέπει να διακρίνεται από τις νέες παραμέτρους του σεβασμού προς τα πλανητικά όρια και του σεβασμού προς τον άνθρωπο, μέσα από μια νέα ενιαία ευρωπαϊκή πολιτική R&I (European Commission: DGRI, 2024c). Τρίτον, δημοσίευσε μια εστιασμένη μελέτη σχετικά με την τεχνητή νοημοσύνη και την ανάγκη ανάπτυξής της με στόχο την μείωση της εξάρτησης από τις ΗΠΑ και την Κίνα (European Commission: DGRI, 2025b). Tέταρτον, λαμβάνοντας υπόψη την αυξημένη χρηματοδότηση της άμυνας, η ESIR πρότεινε την αύξηση της επένδυσης σε τεχνολογίες διττής χρήσης (European Commission: DGRI, 2025c). Τέλος, τον Αύγουστο του 2025 η ομάδα πρότεινε μεταρρυθμίσεις στην χάραξη πολιτικής σχετικά με τα κομβικά ζητήματα από τα οποία εξαρτάται η επίτευξη πολλαπλών στόχων της ΕΕ, αποσκοπώντας στην ταχύτερη και αποτελεσματικότερη ανταπόκρισή της στις διάφορες προκλήσεις που προξενεί η πολυκρίση (European Commission: DGRI, 2025d).
Είναι φανερό, λοιπόν, ότι η ESIR έχει παράξει σημαντικό συμβουλευτικό έργο για την Επιτροπή, επικουρώντας έμμεσα την λήψη αποφάσεων που βοηθούν στην επίτευξη των περιβαλλοντικών στόχων της Ένωσης. Ειδικότερα, παρότι η ESIR δεν έχει άμεσα μεγάλη ισχύ, ακόμα και στο συμβουλευτικό επίπεδο όπου περιορίζεται, μπορεί να επηρεάσει ισχυρότερα συμβουλευτικά σώματα όπως την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή (European Economic and Social Committee, εφεξής EESC), η οποία παρέχει τακτικά γνωμοδοτήσεις προς την Επιτροπή, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο. Αυτό διαπιστώνεται από το γεγονός ότι το περιεχόμενο του τρίτου ενημερωτικού δελτίου πολιτικής της ESIR «Βιομηχανία 5.0» του 2021 ενέπνευσε την γνώμη που δημοσίευσε μια ειδική επιτροπή της EESC, η Συμβουλευτική Επιτροπή Βιομηχανικών Μεταλλαγών, με τίτλο «Βιομηχανία 5.0 – πώς μπορεί να γίνει πραγματικότητα» (EESC, 2024). Στο κείμενο αυτό αναφέρεται ρητά ότι η «Βιομηχανία 5.0» αποσκοπεί να συμβάλλει στην επίτευξη των κλιματικών στόχων και ότι πρέπει να βασιστεί σε υπάρχουσες πολιτικές όπως η Πράσινη Συμφωνία (EESC, 2024). Ακόμη, η Επιτροπή έχει θεσπίσει βραβείο ονόματι «Βιομηχανία 5.0» το οποίο μπορούν να κερδίσουν έργα τα οποία πληρούν τα κριτήρια της βιωσιμότητας, του ανθρωποκεντρισμού και της ανθεκτικότητας, με την προϋπόθεση να έχουν λάβει χρηματοδότηση από τα προγράμματα Horizon 2020, Horizon Europe ή από το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Καινοτομίας και Τεχνολογίας (DGRI, 2025). Επίσης, το ενημερωτικό δελτίο πολιτικής της ESIR του Ιουλίου του 2024 σχετικά με την ανάγκη του επαναπροσδιορισμού και της αύξησης της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας, πιθανώς ενέπνευσε την «Πυξίδα Ανταγωνιστικότητας» της Επιτροπής του Ιανουαρίου 2025, η οποία πρόκειται για μια πενταετή στρατηγική ενίσχυσης της ανταγωνιστικότητας της ΕΕ, μέσω της ενίσχυσης της καινοτομίας, της μεγαλύτερης επένδυσης στην πράσινη βιομηχανία και της μείωσης των εξαρτήσεων σε κρίσιμους πόρους (European Commission, 2025).
Συμπερασματικά, διαπιστώνεται ότι μια ομάδα εμπειρογνωμόνων όπως η ESIR, παρότι δεν έχει καμία εκτελεστική δύναμη και είναι ένα από τα λιγότερο ισχυρά συμβουλευτικά όργανα της ΕΕ, παράγει πολύ σημαντικό έργο, προσθέτοντας νέα ζητήματα στην ατζέντα της Επιτροπής και στρέφοντας την εστίαση της ευρωπαϊκής πολιτικής προς νέες κατευθύνσεις. Οι προτάσεις που έχει δημοσιεύσει η ESIR μέσα από τα κείμενα της, κατά τις τρεις θητείες λειτουργίας της, σκιαγραφούν ένα πιο βιώσιμο μέλλον για το περιβάλλον και την κοινωνία. Η ειδοποιός διαφορά όμως της ομάδας ESIR που καθιστά το έργο της εξαιρετικά καινοτόμο, είναι το γεγονός ότι όχι μόνο μεριμνά για την προστασία του περιβάλλοντος, αλλά προασπίζεται και την ευημερία της κοινωνίας κατά την διάρκεια της πράσινης μετάβασης, προτείνοντας μέτρα που διασφαλίζουν την εργασιακή ασφάλεια όλων των πολιτών και μεριμνούν για τον περιορισμό της άνισης ανάπτυξης. Λόγω όμως της περιορισμένης ισχύος και επιρροής που διαθέτει μια τέτοια ομάδα εμπειρογνωμόνων εξορισμού, προτάσεις όπως αυτές παίρνουν πολλά χρόνια για να ενσωματωθούν στην ευρωπαϊκή νομοθεσία και πολιτική, καθώς υπάρχουν πολλά στάδια μεταξύ ενός συγκριτικά μικρού συμβουλευτικού φορέα και των νομοθετικών και εκτελεστικών οργάνων της ΕΕ. Η ερώτηση που ανακύπτει είναι το πώς μπορούν να μειωθούν τα ενδιάμεσα στάδια που προαναφέρθηκαν, τόσο σε πλήθος όσο και σε διάρκεια, λαμβάνοντας υπόψη ότι η προθεσμία του 2030 για πολλούς περιβαλλοντικούς στόχους πλησιάζει και η ΕΕ προβλέπεται να τους εκπληρώσει μόνο οριακά (Abnett, 2025).
Βιβλιογραφία/Πηγές
Πρωτογενείς πηγές
European Commission. (2025). Communication from the Commission: A competitiveness compass for the EU. Publications Office of the European Union. Διαθέσιμο σε: https://commission.europa.eu/document/download/10017eb1-4722-4333-add2-e0ed18105a34_en?filename=Communication_1.pdf
European Commission. (2019). Communication from the Commission: The European Green Deal. Publications Office of the European Union. Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:52019DC0640
European Commission. (2016). Commission Decision of 30.05.2016, establishing horizontal rules on the creation and operation of Commission expert groups. Publications Office of the European Union. Διαθέσιμο σε: https://ec.europa.eu/transparency/documents-register/detail?ref=C(2016)3301&lang=en
European Commission: Directorate-General for Research and Innovation. (2025a). Expert group on the economic and societal impact of research and innovation (ESIR). research-and-innovation.ec.europa.eu. Διαθέσιμο σε: https://research-and-innovation.ec.europa.eu/strategy/support-policy-making/shaping-eu-research-and-innovation-policy/esir_en
European Commission: Directorate-General for Research and Innovation. (2025b). A European model for artificial intelligence. Publications Office of the European Union. Διαθέσιμο σε: https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/e13d1844-e462-11ef-be2a-01aa75ed71a1
European Commission: Directorate-General for Research and Innovation. (2025c). Making the most of EU research and innovation investments: rethinking dual use. Publications Office of the European Union. Διαθέσιμο σε: https://op.europa.eu/en/web/eu-law-and-publications/publication-detail/-/publication/9d84f730-516c-11f0-a9d0-01aa75ed71a1/language-en
European Commission: Directorate-General for Research and Innovation. (2025d). Policy pressure points. Publications Office of the European Union. Διαθέσιμο σε: https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/dc71e953-849d-11f0-9af8-01aa75ed71a1/language-en
European Commission: Directorate-General for Research and Innovation. (2024a). ESIR 2022-2023: main achievements. Publications Office of the European Union. Διαθέσιμο σε: https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/1ea38aaf-b67f-11ee-b164-01aa75ed71a1
European Commission: Directorate-General for Research and Innovation. (2024b). Combining regional strengths to narrow the EU innovation divide. Publications Office of the European Union. Διαθέσιμο σε: https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/ef588dd3-29fc-11ef-9290-01aa75ed71a1
European Commission: Directorate-General for Research and Innovation. (2024c). Why Europe needs a systemic R&I policy: redefining competitiveness for long-term sustainability. Publications Office of the European Union. Διαθέσιμο σε: https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/3717b938-2a01-11ef-9290-01aa75ed71a1
European Commission: Directorate-General for Research and Innovation. (2023). Industry 5.0 and the future of work: making Europe the centre of gravity for future good-quality jobs. Publications Office of the European Union. Διαθέσιμο σε: https://op.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/948cbd47-2147-11ee-94cb-01aa75ed71a1/language-en
European Commission: Directorate-General for Research and Innovation. (2022). ESIR 2020-2021: main achievements. Publications Office of the European Union. Διαθέσιμο σε: https://op.europa.eu/en/web/eu-law-and-publications/publication-detail/-/publication/3c1d7eca-7cc5-11ec-8c40-01aa75ed71a1
European Commission: Directorate-General for Research and Innovation. (2021). Industry 5.0, a transformative vision for Europe: governing systemic transformations towards a sustainable industry. Publications Office of the European Union. Διαθέσιμο σε: https://op.europa.eu/en/web/eu-law-and-publications/publication-detail/-/publication/38a2fa08-728e-11ec-9136-01aa75ed71a1
European Economic and Social Committee. (2024). Consultative Commission on Industrial Change Industry 5.0 – how to make it happen (own-initiative opinion). Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=PI_EESC:EESC-2024-01285-AS
European Parliament and Council. (2021). Regulation (EU) 2021/1119 of the European Parliament and of the Council, of 30 June 2021: Establishing the framework for achieving climate neutrality and amending Regulations (EC) No 401/2009 and (EU) 2018/1999 (‘European Climate Law’). Official Journal of the European Union. Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2021/1119/oj/eng
Ειδησεογραφικές πηγές
Directorate-General for Research and Innovation. (2025). Industry 5.0 Award. research-and-innovation.ec.europa.eu. Διαθέσιμο σε: https://research-and-innovation.ec.europa.eu/research-area/industrial-research-and-innovation/industry-50/award_en
Directorate-General for Research and Innovation. (2020). Top experts to advise Commission on future research and innovation policy in support of sustainable development. research-and-innovation.ec.europa.eu. Διαθέσιμο σε: https://research-and-innovation.ec.europa.eu/news/all-research-and-innovation-news/top-experts-advise-commission-future-research-and-innovation-policy-support-sustainable-development-2020-01-27_en#:~:text=Today%2C%20the%20European%20Commission%20announces%20the%2016%20experts,development%20and%20the%20Von%20Der%20Leyen%20Commission%E2%80%99s%20priorities.
Abnett, Κ. (2025). EU almost on track to reach 2030 climate goal. reuters.com. Διαθέσιμο σε: https://www.reuters.com/sustainability/cop/eu-almost-track-reach-2030-climate-goal-2025-05-28/
Πηγή Εικόνας
Skyoverse. (2023). pixabay.com. Διαθέσιμο σε: https://pixabay.com/illustrations/environmental-power-innovation-idea-8029976/