Γράφει η Εβίτα Κοντορίζου
Η Κοσοβαρική γωνιά των πολυβασανισμένων Βαλκανίων, ούσα στρατηγικό σταυροδρόμι Ανατολής και Δύσης, τομή στους αμερικανικούς και ευρωπαϊκούς κύκλους επιρροής, αλλά και το «ιερότερο τμήμα» της σερβικής γης, δεδομένου ότι φιλοξενεί την έδρα της «Σερβικής Ορθόδοξης Εκκλησίας», έγινε για ακόμη μια φορά θέατρο αιματηρών συγκρούσεων κατά τη περίοδο 1996-1999. Με την εν λόγω κρίση στα εδάφη του Κοσσυφοπεδίου να διεγείρει πρωτοφανή πάθη και χιμαιρικές εξάρσεις, ο φόρος αίματος υπήρξε τρομακτικός, προκαλώντας, έτσι, μια σχετική σύγχυση γύρω από το ερώτημα «τίς πταίει;». Την ερώτηση αυτή καλείται να απαντήσει το παρόν κείμενο, μέσω μιας ανάλυσης υπό το πρίσμα της θεωρίας του Θουκυδίδη περί στρατηγικής.
Ξετυλίγοντας το κουβάρι των ιστορικών εξελίξεων που έλαβαν χώρα στη Νότια Βαλκανική, μετά το πέρας του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, πρώτη έρχεται η σύσταση της γιουγκοσλαβικής ομοσπονδίας εκ μέρους του Τίτο, ο οποίος απολαμβάνοντας το αξίωμα του στρατάρχη, και διατηρώντας έναν σοσιαλιστικό προσανατολισμό, προέβη στη καταστολή του εθνικισμού στη Γιουγκοσλαβία και την απόδοση καθεστώτος αυτονομίας σε επαρχίες, μεταξύ των οποίων και το Κόσοβο το 1963, γεγονός που εξασθένησε τα αποθέματα ισχύος της κύριας δημοκρατίας του Σερβικού κράτους (Γιαννακοπούλου, 2022; Τάρκας, 1999, σελ. 25). Μόλις μία δεκαετία αργότερα, και συγκεκριμένα το 1974, στο προσκήνιο έρχεται το ομοσπονδιακό σύνταγμα, ως συντελεστής διεύρυνσης της αποκτηθείσας αυτονομίας, κι έτσι το Κόσοβο τελεί πλέον υπό ενός ιδιότυπου καθεστώτος κράτους εν κράτει. Παρ’ όλα αυτά, η δυσαρέσκεια των Αλβανών Κοσοβάρων εξακολουθούσε να είναι εμφανής, ώσπου δεν άργησε να μετουσιωθεί το 1981, έναν χρόνο αργότερα του θανάτου του Τίτο, σε βίαιες αναταραχές, οι οποίες κατεστάλησαν από απεσταλμένες σερβικές αστυνομικές δυνάμεις, αφότου πρώτα η Προεδρία της Σερβίας είχε κηρύξει κατάσταση εκτάκτου ανάγκης, καθώς το εχθρικό αυτό κλίμα που καλλιεργούσαν οι Αλβανοί Κοσοβάροι, είχε ως απόρροια τον έμμεσο διωγμό και τη μετοίκηση των Σέρβων του Κοσσυφοπεδίου στη κεντρική Σερβία (Τάρκας, 1999, σελ. 25).
Η καταστολή, όμως, της εξέγερσης δεν σήμαινε αυτομάτως και αποκατάσταση της γενικότερης τάξης, κι έτσι η άνοδος του Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς στη Προεδρία της Σοσιαλιστικής Δημοκρατίας της Σερβίας, εγκαινίασε μια νέα περίοδο αναταραχών με επίκεντρο για ακόμη μία φορά το Κοσσυφοπέδιο. Συγκεκριμένα, τον Μάρτιο του 1989, πάρθηκε, εκ μέρους των κοινοβουλευτικών δυνάμεων της Σερβίας, η απόφαση άρσης του καθεστώτος αυτονομίας του Κοσόβου, σε μια προσπάθεια του Μιλόσεβιτς να μην επαναπληγούν τα συμφέροντα των Σέρβων του Κοσσυφοπεδίου (Chomsky, 2001). Η απάντηση των Αλβανών Κοσοβάρων στην εν λόγω απόφαση ήρθε τον Ιούλιο του επόμενου έτους με την ίδρυση δικού τους Κοινοβουλίου και το επακόλουθο δημοψήφισμα του 1991, με το οποίο αιτούνταν την ανεξαρτητοποίηση της επαρχίας τους. Το αίτημα ανεξαρτησίας έμεινε ανυλοποίητο εκείνη τη περίοδο, λόγω των Βοσνιακών αναταραχών και επέστρεψε στο προσκήνιο, στις 14 Ιουλίου του 1994, μέσω του Ιμπραήμ Ρουγκόβα, ιδρυτή της Δημοκρατικής Ένωσης του Κοσσυφοπεδίου (εφεξής LDK), ο οποίος εκτελώντας στροφή εκατόν ογδόντα μοιρών από τη προγενέστερη μετριοπάθειά του, προβαίνει στη πρώτη νύξη για «ένα ανεξάρτητο, κυρίαρχο και ουδέτερο Κοσσυφοπέδιο» μέσα από ειρηνικές τακτικές και τη τοποθέτηση διεθνών πολιτικών παραγόντων στο διοικητικό του πηδάλιο (Chomsky, 2001).
Η ειρηνική αυτή προσέγγιση της προοπτικής ανεξαρτησίας, εκ μέρους του Ρουγκόβα, επισκιάστηκε από την εμφάνιση του Απελευθερωτικού Στρατού του Κοσόβου (εφεξής UCK), ο οποίος, από το 1997, ακολουθώντας μια τρομοκρατική ατζέντα επιδόθηκε σε έναν ένοπλο αγώνα για ανεξαρτησία. Με τη σύνθεσή του να εμπίπτει σε ένα δίπολο οπλισμένων εγκληματικών φιγούρων των ορεινών τμημάτων από τη μία και πολιτικών κρατουμένων που είχαν συλληφθεί από σερβικές δυνάμεις, από την άλλη, προέβη σε επιθέσεις εναντίον σερβικών αστυνομικών σταθμών και κρατικών δομών που θεωρούνταν προπύργια καταπίεσης, ενώ συγχρόνως έστηνε ενέδρες σε αστυνομικές και στρατιωτικές περιπόλους των Σέρβων (Chomsky, 2001). Παρ’ όλη, την επιθετικότητα της παράνομης αυτής οργάνωσης, οι σερβικές πρεσβείες και η ευρύτερη διεθνής κοινότητα αξιολογούσε τη δράση της ως στοχοθετημένη προς την ενίσχυση του ηθικών των Αλβανών και τη προσέλκυση της προσοχής του διεθνούς γίγνεσθαι, χωρίς, δυνατότητα διεξαγωγής ένοπλου αγώνα για ανεξαρτητοποίηση (Chomsky, 2001).
Πέραν, όμως, της επιθυμητής συσσώρευσης του διεθνούς ενδιαφέροντος, η πύκνωση των ανταρτικού χαρακτήρα χτυπημάτων του UCK οδήγησε τη Σερβική πλευρά σε άμεση επέμβαση, καθώς στο στόχαστρο του άρχισαν, εκτός των σερβικών στρατιωτικών και αστυνομικών δυνάμεων, να μπαίνουν και άμαχοι πολίτες που διέθεταν οποιαδήποτε σχέση με το Βελιγράδι. Τα αντίποινα του σερβικού στρατού και της αστυνομίας υπήρξαν σφοδρά και στόχευαν όλους όσους, εκ των πολιτών, εικαζόταν πως υποστήριζαν τον UCK (Chomsky, 2001).
Τον Οκτώβριο του 1998, ο Οργανισμός Βορειοατλαντικού Συμφώνου (εφεξής ΝΑΤΟ) απείλησε τη Σερβική πλευρά με επικείμενες αεροπορικές επιδρομές, εξωθώντας, έτσι, τον Μιλόσεβιτς στην απόφαση επιστροφής χιλιάδων ομήρων στις κοσοβαρικές εστίες τους. Παρ’ όλο, όμως, το απειλητικό κλίμα οι μάχες συνεχίστηκαν και οι προσπάθειες εξεύρεσης κοινού εδάφους για ειρηνευτική λύση τον Φεβρουάριο του 1999 στο Ραμπουγιέ της Γαλλίας, απεδείχθησαν μάταιες (Σαν Σήμερα). Η εκ νέου προσπάθεια επίλυσης της διένεξης στις 18 Μαρτίου του ίδιου έτους, έλαβε χώρα στο Παρίσι, ενώ απεδείχθη και πάλι αποτυχημένη, καθώς η Σερβία αρνούνταν να υπογράψει συμφωνία, με την οποία το Κόσοβο θα αυτονομούνταν και το ΝΑΤΟ θα ανέπτυσσε στρατεύματα στη περιοχή. Τη σερβική απόρριψη της συμφωνίας ακολούθησε και επίθεση εκ μέρους των Σέρβων δύο μέρες αργότερα, η οποία συνετέλεσε στη νατοϊκή εξαπόλυση αεροπορικών επιδρομών στις 24 Μαρτίου, ως απάντηση στις σερβικές επιθετικογενείς ενέργειες. Οι εν λόγω βομβαρδισμοί, παρότι, αρχικώς, στόχευαν τις σερβικές στρατιωτικές βάσεις του Κοσόβου, ξεκίνησαν από τις 3 Απριλίου να πλήττουν σταδιακά και το Βελιγράδι (Σαν Σήμερα). Έτσι, στις 10 Ιουνίου του 1999, ύστερα από 78 ημέρες βομβαρδισμών και διεθνούς πίεσης, ο αρχικά ανένδοτος σέρβος ηγέτης λύγισε μπροστά στις εντεινόμενες βομβαρδιστικές επιθέσεις και οι σειρήνες του πολέμου σιώπησαν με τη Συνθήκη του Κουμάνοβο, η οποία τερμάτισε τη πολεμική σύρραξη και οδήγησε τις δυνάμεις της Σερβίας σε οριστική αποχώρηση από τη περιοχή (Σαν Σήμερα).
Στα πλαίσια του υφιστάμενου άναρχου και ανταγωνιστικού διεθνούς περιβάλλοντος, δεν είναι σπάνιες οι εικόνες αλληλοσπαραγμού μεταξύ των πολιτειών, καθώς και οι βάρβαρες συμπεριφορές των ισχυρών απέναντι στα αδύναμα κράτη. Οι εν λόγω συνθήκες, καθιστούν τον πόλεμο «δάσκαλο της βίας» (Πλατιάς, 2025), αλλά και ένα περίπλοκο φαινόμενο, το οποίο ενυπάρχει στην παγκόσμια αρένα, ως μια φρικτή πολιτική αναγκαιότητα για τη προστασία και τη διεύρυνση των συμφερόντων του κράτους που επιλέγει να ακολουθήσει το συγκεκριμένο απόκρημνο μονοπάτι (Litsas, 2018). Η φύση αυτή του συστήματος αναδεικνύει, επομένως, τη μέριμνα για επιβίωση σε πρωταρχικό κρατικό μέλημα, ενώ τοποθετεί την εφαρμογή των αρχών της αυτοβοήθειας, εκ μέρους των κρατών, σε εξίσου περίοπτη θέση.
Πράγματι, προκειμένου οι προοπτικές επιβίωσης να καταστούν εφικτές, τα κράτη οφείλουν, αξιοποιώντας στο έπακρον τις δυνατότητές τους, να αναλαμβάνουν τα απαραίτητα μέτρα για την αντιμετώπιση των συστημικών κινδύνων και προκλήσεων (Mearsheimer, 2003, σελ. 32-33; Layne, 2004, σελ. 104-105). Σε διαφορετική περίπτωση, τα κράτη εκείνα που αντικαθιστούν τις πολιτικές αυτοβοήθειας με μια μεταφυσική πεποίθηση πως θα καταφέρουν να αντισταθμίσουν τους κινδύνους που διατρέχει το διεθνές πολιτικό γίγνεσθαι, βασιζόμενα στη καλή τύχη ή σε κάποια ευνοϊκή θεϊκή παρέμβαση, είναι καταδικασμένα να τιμωρηθούν και να πληρώσουν το τίμημα του ανορθολογισμού και της οντολογικής τους αδυναμίας (Litsas, 2018).
Με δεδομένες τις παραπάνω παραδοχές προκύπτει πως η ίδια η υφή του άναρχου και ανταγωνιστικού κάδρου, που πλαισιώνει το διεθνές σύστημα, συνιστά το δομικό αίτιο έκρηξης των πολεμικών συρράξεων, συνδυαστικά με την ανάγκη των κρατών να δρούν ως μεγιστοποιητές ασφάλειας, στη προσπάθειά τους να εξισορροπήσουν τα φορτία ανασφάλειας που τους επιρρίπτει το σύστημα (Λίτσας, 2024, σελ. 92). Εν αντιθέσει, λοιπόν, με τις πεποιθήσεις καθ’ έξιν αναζητούντων ευφάνταστων ιστοριών που απέχουν κατά πολύ από τη πραγματικότητα, τα αίτια του πολέμου δεν πηγάζουν από έξωθεν παρεμβάσεις παράκεντρων εξουσιών, αλλά από τη συστημική πίεση που αντιμετωπίζουν καθημερινά τα κράτη σε πολιτικό και οικονομικό επίπεδο (Λίτσας, 2024, σελ. 92). Έτσι, και ο Θουκυδίδης, επιθυμώντας να οριοθετήσει ορθά την αιτιότητα του πολέμου, προέβη στη θεμελίωση της συμπεριφοράς των κρατικών δρώντων και συγκεκριμένα των κινήτρων της στρατηγικής συμπεριφοράς τους, πάνω στο τρίπτυχο του φόβου, της τιμής και του συμφέροντος (Λίτσας, 2024, σελ. 92).
Αφετηρία ανάλυσης του παραπάνω τριπτύχου αποτελεί για τον Θουκυδίδη ο φόβος, λόγω της άρρηκτης σύνδεσής του με τη πρωταρχική επιδίωξη κάθε πολιτικής οντότητας, την επιβίωση (Devereaux, 2019). Ο Θουκυδίδης, λοιπόν, κάτω από συνθήκες αυξημένης ανταγωνιστικότητας και αστάθειας, προκρίνει ως θεμελιώδη και ορθολογική την επιλογή ενός κράτους να προκαλεί φόβο στους ανταγωνιστές και τους αντιπάλους του, και να χαίρει, επακολούθως, σεβασμού από τα συμμαχικά του δίκτυα, παρά να γίνεται παραλήπτης φοβικών μηνυμάτων σε διεθνές επίπεδο (Litsas, 2018).
Στη περίπτωση μελέτης του πολέμου του Κοσσυφοπεδίου, τα φοβικά αυτά σύνδρομα μεταφράστηκαν, αφενός, από τη σερβική πλευρά, ως φόβος απέναντι στην απώλεια εδαφικής ακεραιότητας και την ανάκυψη αποσχιστικών τάσεων, ενόσω υφίστατο μια γενικότερη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας, και αφετέρου, από τη κοσοβαρική, ως τριμερής φόβος απέναντι σε μια πιθανώς μόνιμη πολιτική καταπίεση, πολιτισμική περιθωριοποίηση και κρατική άσκηση βίας (Mertus, 1999; Judah, 2008).
Σε δεύτερη ανάλυση ο Θουκυδίδης εξετάζει τη τιμή ως κινητήρια δύναμη του πολέμου. Συγκεκριμένα, η διάσταση της τιμής εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο των συλλογικών αντοχών ενός κράτους και ενισχύεται όταν οι πολίτες θεωρούν τους εαυτούς τους λειτουργικά κομμάτια του εθνικού πυρήνα. Κατά αυτόν τον τρόπο οποιαδήποτε πλήξη στη τιμή της συλλογικότητας ενεργοποιεί τους μηχανισμούς της «συσπείρωσης γύρω από τη σημαία», αναδεικνύοντας την ετοιμότητα του κράτους απέναντι σε μια πιθανή πολεμική εμπλοκή για την υπεράσπιση του κύρους και του γοήτρου του στη διεθνή σκηνή (Litsas, 2018). Σύμφωνα, μάλιστα, με τον πολιτικό επιστήμονα, Κρίστοφερ Φέτγουεϊς, ο Θουκυδίδης υπήρξε ο πρώτος που αντιλήφθηκε το βάθος της σημασίας που τα κράτη αποδίδουν στη διατήρηση του κύρους τους, όχι ως έκφραση ματαιοδοξίας, αλλά ως μέσο διατήρησης της θέσης τους στη παγκόσμια κλίμακα ισχύος (2013). Εξετάζοντας τη περίπτωση του Κοσόβου, υπό το πρίσμα αυτό υπεράσπισης της κρατικής τιμής, παρατηρούμε πως η Σερβία ενεπλάκη πολεμικά, καθώς η περιοχή του Κοσσυφοπεδίου αποτελούσε σύμβολο ιστορικής μνήμης και εθνικής ταυτότητας, κι, επομένως, η απώλειά της θα ταύτιζε τη χώρα με αισθήματα εθνικού ευτελισμού (Malcolm, 1998). Από την άλλη μεριά, στο Κόσοβο ο τιμητικός αγώνας για ανεξαρτησία και αυτοδιάθεση συνδέθηκε άρρηκτα με την εθνική αξιοπρέπεια και την αναγνώρισή τους διεθνώς (Bellamy, 2002).
Τέλος, το τρίτο και πιο ορθολογικό σκέλος του Θουκυδίδειου τριπτύχου, συνίσταται σε αυτό του συμφέροντος, το οποίο ορίζεται από τον Τόμας Χομπς ως «η διασφάλιση της συλλογικής επιβίωσης» (1651). Η επιδίωξη της κρατικής αυτής ωφέλειας δημιουργεί προβλήματα σε περιπτώσεις που το συμφέρον μιας συλλογικότητας έρχεται σε ευθεία και πλήρη αντιπαράθεση με το συμφέρον μιας άλλης συλλογικότητας ή ακόμη σε περιπτώσεις, όπου οι προοπτικές ενίσχυσης του συμφέροντος μιας συλλογικότητας, μειώνει τα φορτία ωφέλειας μιας άλλης. Συνεπώς, ο πόλεμος, στη τρίτη αυτή θουκυδίδεια διάσταση, αποτελεί εργαλειακή διαδικασία ενίσχυσης της κρατικής ωφέλειας, αναλόγως με το πώς κάθε κοινωνία εξυπηρετεί το δικό της υπέρτατο συμφέρον, δηλαδή την επιβίωση. Στη Σερβοκοσοβαρική διένεξη, το σερβικό υπέρτατο συμφέρον εξυπηρετήθηκε, μέσω της επιδίωξης διατήρησης του ελέγχου μιας περιοχής, εξίσου σημαντικής στρατηγικά, όσο το Κοσσυφοπέδιο, και της εσωτερικής πολιτικής συσπείρωσης, με γνώμονα τον εθνικισμό (Judah, 2008), ενώ η κοσοβαρική ωφέλεια επιδιώχθηκε μέσα από τον αγώνα για ανεξαρτησία και την ένταξη σε δυτικούς θεσμούς οικονομικού και πολιτικού χαρακτήρα (Weller, 2009).
Συμπερασματικά, η επίθεση εναντίον της Γιουγκοσλαβίας, εκ μέρους των νατοϊκών δυνάμεων, ενδυόμενη τον μανδύα της ανθρωπιστικής βοήθειας, όχι μόνο δεν επέφερε συνθήκες ειρηνικής συνύπαρξης στη περιοχή, αλλά αντιθέτως υποδαύλισε περαιτέρω τις ήδη υφιστάμενες εξεγέρσεις και συγκρούσεις, καθιστώντας το μέλλον της περιοχής αβέβαιο και την επιβίωση του Κοσόβου έρμαιο της καιροσκοπίας διεθνών παραγόντων. Ορμώμενοι, λοιπόν, από το παράδειγμα του Κοσόβου γίνεται ευρέως αντιληπτό πως η αποκωδικοποίηση των κινητήριων δυνάμεων, αλλά και της σύγχυσης και των δυσκολιών που ενέχει η ορθολογικότητα της απόφασης ενός κράτους για πολεμική εμπλοκή, μπορεί να αποβεί ιδιαίτερα καρποφόρα, μέσα από την αξιοποίηση της τρίπτυχης Θουκυδίδειας ερμηνείας. Το έργο, επομένως, του Θουκυδίδη και οι σχολαστικές του διαγνώσεις, σχετικά με τη πραγματική φύση του πολέμου και τη διαδικασία λήψης αποφάσεων, κατά τη προετοιμασία, αλλά και στη διάρκεια του τελευταίου, οφείλουν να αποτελούν πρότυπο και πυξίδα των κρατικών ηγετών, προκειμένου η κοινωνία να μπορεί να απολαμβάνει το υπέρτατο αγαθό της ευδαιμονίας και της επιβίωσης. Άλλωστε, όπως αναφέρει και ο ο ίδιος ο Θουκυδίδης στον επίλογο της Ιστορίας του Πελοποννησιακού Πολέμου, η Ιστορία του γράφτηκε με τη προοπτική να μείνει «αιώνιο κτήμα των ανθρώπων και όχι έργο πρόσκαιρου ανταγωνισμού».
Βιβλιογραφία/Πηγές
Chomsky, N. (2001). Ο νέος στρατιωτικός ανθρωπισμός: Μαθήματα από το Κοσσυφοπέδιο. Εκδόσεις Scripta.
Hobbes, Th. (1651). Leviathan or the The Matter, Forme and Power of a Commonwealth Ecclesiasticall and Civil. Andrew Crooke.
Malcolm, N. (1998). Kosovo: A short history. Macmillan.
Mearsheimer, J. (2003). The Tragedy of Great Power Politics. W.W. Norton & Company.
Τάρκας, Α. (1999). Κόσσοβο: Ανάφλεξη διαρκείας. Λαβύρινθος.
Λίτσας, Σ. (2024). Πόλεμος και Ορθολογισμός: Θεωρητικές Προεκτάσεις και Στρατηγικές Εφαρμογές. Εκδόσεις Ποιότητα.
Bellamy, A. J. (2002). Kosovo and international society. Palgrave Macmillan.
Fettweis, Ch. (2013). The Pathologies of Power: Fear, Honor, Glory and Hubris in US Foreign Policy. Cambridge University Press.
Judah, T. (2008). Kosovo: What everyone needs to know. Oxford University Press.
Layne, C. (2004). ‘The War on Terrorism and the Balance of Power: The Paradoxes of American Hegemony.’ Pp. 103-126 in T.V. Paul, J. Wirtz, M. Fortmann eds., Balance of Power: Theory and Practice in the 21st Century, Palo Alto, CA: Stanford University Press.
Litsas, S. (2018). Thucydides and Rationalism A Study Beyond Rational Choice. The Journal of International Relations, Peace Studies, and Development: Vol. 4: Iss. 1, Article 9. Διαθέσιμο σε: https://scholarworks.arcadia.edu/agsjournal/vol4/iss1/9
Mertus, J. (1999). Kosovo: How myths and truths started a war. University of California Press.
Weller, M. (2009). Contested statehood: Kosovo’s struggle for independence. Oxford University Press.
Γιαννακοπούλου, Π. (2022). Τα αίτια του πολέμου του Κοσόβου και η παρέμβαση του ΝΑΤΟ [Διπλωματική Εργασία, Πανεπιστήμιο Πειραιώς]. Διώνη. Διαθέσιμο σε: https://dione.lib.unipi.gr/xmlui/bitstream/handle/unipi/14453/%ce%b3%ce%b9%ce%b1%ce%bd%ce%bd%ce%b1%ce%ba%ce%bf%cf%80%ce%bf%cf%85%ce%bb%ce%bf%cf%85-%ce%bc%ce%b819003_FINAL.pdf?sequence=1&isAllowed=y
Devereaux, B. (2019). Collections: A Trip Through Thucydides (Fear, Honor and Interest). A Collection of Unmitigated Pedantry. Διαθέσιμο σε: https://acoup.blog/2019/12/05/collections-a-trip-through-thucydides-fear-honor-and-interest/
Αρμύρας, Γ. (2023). Κόσοβο: Μια «ανοικτή πληγή» για τη Σερβία. Offline Post. Διαθέσιμο σε: https://www.offlinepost.gr/2023/09/08/kosovo-mia-anoikti-pligi-gia-ti-servia/
Πλατιάς, Α. (2025). Πώς ο Θουκυδίδης θα ερμήνευε τον πόλεμο στην Ουκρανία. Άρδην: τεύχος 136.
Πηγή Εικόνας: Μπίφη, Ε. (2023). Σερβία-Κόσοβο: Μία συμφωνία δίχως υπογραφή. Liberal. Διαθέσιμο σε: https://www.liberal.gr/diethni-themata/serbia-kosobo-mia-symfonia-dihos-ypografi