Γράφει η Ελένη Κάτσινα
Η 8η Μαρτίου αποτελεί την Παγκόσμια Ημέρα για τα Δικαιώματα των Γυναικών, η οποία υπενθυμίζει τους αγώνες που δόθηκαν από το γυναικείο φύλο ανά τον κόσμο για την αναγνώριση θεμελιωδών δικαιωμάτων του. Δεν είναι τυχαία η επιλογή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να παρουσιάσει στις 7 Μαρτίου 2025, το νέο Οδικό Χάρτη της Ένωσης σε μια προσπάθεια να ενισχύσει συμβολικά την ισότητα των φύλων, που αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για μια δημοκρατική κοινωνία. Δεδομένου ότι είναι ένα πολιτικό πλαίσιο κατευθυντήριων αρχών παρά ένα δεσμευτικό κείμενο, η εναρμόνιση των κρατών τίθεται υπό αμφισβήτηση. Σε κάθε περίπτωση, όμως, είναι μια ακόμη κίνηση της Ένωσης να ενδυναμώσει τον ανθρωποκεντρικό της χαρακτήρα, σε μια εποχή που η ισότητα των δυο φύλων δοκιμάζεται αρκετά από την ραγδαία άνοδο συντηρητικών φωνών.
Πρώτη προσπάθεια για την καθιέρωση της ισότητας των φύλων εντοπίζεται στην συνθήκη της Ρώμης (1957) με την οποία εγκαθιδρύθηκε η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα. Το άρθρο 119 (σημερινό Άρθρο 157 της Συνθήκης για την Λειτουργία της ΕΕ (ΣΛΕΕ) ορίζει την ίση αμοιβή για ίση εργασία, καλύπτοντας σε αυτό το στάδιο μόνο τον τομέα της αγοράς όπου η Ένωση είχε αποκλειστική αρμοδιότητα (De Vido S, 2017). Η θεμελίωση της ισότητας των φύλων ως δικαίωμα εδραιώνεται τις επόμενες δεκαετίες, μέσα από την σχετική Νομολογία του ΔΔΕ, όπου αναγνώρισε την ισότητα ως θεμελιώδες δικαίωμα.
Το 1997, με την Συνθήκη του Άμστερνταμ, εισάγεται η έννοια της διάστασης του φύλου (gender mainstreaming) (Άρθρο 8 της ΣΛΕΕ), όπου προβλέπει ότι η ΕΕ θα πρέπει σε όλες τις πολιτικές της να προωθεί την ισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών (Λένου Α, 2018). Ο Χάρτης Θεμελιωδών δικαιωμάτων της ΕΕ που τέθηκε σε ισχύ το 2009 περιέχει διατάξεις για την απαγόρευση διακρίσεων λόγω φύλου (Άρθρο 21) και την ισότητα μεταξύ των δυο φύλων (Άρθρο 23). Η Συνθήκη της Λισαβόνας (2009) έδωσε μια πραγματική ώθηση στην αναγνώριση του δικαιώματος, αφού καθιστά αρχικώς τον ΧΘΔ δεσμευτικό, ενώ ορίζει την ισότητα των φύλων ως μια από τις πέντε ιδρυτικές αξίες της ΕΕ (Άρθρο 2 της ΣΕΕ) και έναν από τους κύριους στόχους της (Άρθρο 3 της ΣΕΕ) (De Vido S, 2017 & Lawspot, n.d).
Τα τελευταία χρόνια η ΕΕ έχει υιοθετήσει ένα σημαντικό αριθμό Οδηγιών σε διάφορους τομείς προκειμένου να ενισχύσει τον ανθρωποκεντρικό της χαρακτήρα. Διατάξεις με την μορφή Οδηγιών που δεσμεύουν τα κράτη μέλη ως προς τα αποτελέσματα όπως η Οδηγία για την εξισορρόπηση οικογενειακής και εργασιακής ζωής (2019) που επιβάλει μια πιο δίκαιη κατανομή των ευθυνών φροντίδας των τέκνων μεταξύ των δυο φύλων, η Οδηγία για την διαφάνεια στους μισθούς (2023) αλλά και η κορωνίδα των προσπαθειών της, η Οδηγία για την Καταπολέμηση της Βίας κατά των γυναικών (2024), είναι μόνο μερικές από τις δράσεις της Ένωσης (European Commission, 2024).
Η Έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (2024) για την ισότητα των φύλων στα κράτη μέλη καταδεικνύει μια διαφορετική πραγματικότητα και υπογραμμίζει ότι η ισότητα σε όλους τους τομείς δεν έχει ακόμα επιτευχθεί. Η συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας (70%) είναι χαμηλότερη σε σχέση με τους άνδρες (80%) σύμφωνα με την έκθεση της Κομισιόν, η οποία προσθέτει ότι σε μειονεκτική θέση βρίσκονται οι γυναίκες με παιδιά, αφού αναγκάζονται να εγκαταλείψουν την εργασία τους προκειμένου να αφοσιωθούν στην ανατροφή των παιδιών τους. Χάσμα εντοπίζεται και στην απόδοση των μισθών, με τις γυναίκες να αμείβονται λιγότερο και να εργάζονται συνήθως με μερική απασχόληση (European Commission,2024). Βασιζόμενη σε αυτά τα δεδομένα καθώς και στις εξωτερικές επιδράσεις και γεωπολιτικές αλλαγές που διαδραματίζονται στο περιβάλλον της, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, φιλοδοξεί μέσα από τον Οδικό Χάρτη να εξισορροπήσει όλες εκείνες τις ανησυχητικές τάσεις που την κρατούν μακριά από το όραμα της για μια Ένωση πλήρους ισότητας μεταξύ των δυο φύλων.
Αυτός ο Οδικός Χάρτης αποτελεί στην πραγματικότητα ένα εργαλείο soft law, μια διακήρυξη οκτώ σημείων, διατυπωμένη στην γλώσσα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και σεβόμενη τα διεθνή νομικά κείμενα που έχουν επικυρωθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Δεν παράγει δεσμευτικά νομικά αποτελέσματα, λειτουργεί όμως σαν κατευθυντήριο κείμενο δράσης και άτυπος μοχλός πίεσης προς κράτη που δεν συμμορφώνονται. Με αυτόν τον Οδικό Χάρτη η Ευρωπαϊκή Ένωση επαναλαμβάνει τη δέσμευση της για την δημιουργίας μιας κοινωνίας ισότητας, όπως κατοχυρώνεται στις ιδρυτικές της Συνθήκες (Άρθρο 2 και 3 της ΣΕΕ) και επιχειρεί να απαντήσει στην άνοδο των αντι- φεμινιστικών πιέσεων σε παγκόσμιο επίπεδο.
Η παρουσίαση των αρχών του Χάρτη δεν βασίζεται σε κάποια θεματική κατηγοριοποίηση αλλά ακολουθεί τη δομή όπως παρουσιάζεται από τις επίσημες πηγές της Ένωσης (European Commission, 2025).
Η πρώτη αρχή «Απαλλαγή από την έμφυλη βία» αναφέρει πως κάθε κορίτσι οφείλει να χαίρεται του δικαιώματος της ελευθερίας και της ασφάλειας, δικαιώματα που διασφαλίζονται και στην ΕΣΔΑ. Περιλαμβάνει την πρόβλεψη για την καταπολέμηση όλων των μορφών βίας, συμπεριλαμβανομένης και εκεινής που παρουσιάζεται στον ψηφιακό χώρο, της σεξουαλικής κακοποίησης και των γυναικοκτονιών (femicide) όπως και την μέριμνα για παροχή χώρου προστασίας των θυμάτων και πρόσβασής τους στην δικαιοσύνη.
Η δεύτερη αρχή «υψηλά δυνατά πρότυπα υγείας» εστιάζει στην ανάγκη των γυναικών να έχουν πρόσβαση σε υγειονομικές υπηρεσίες υψηλού επιπέδου για γυναικολογικά ή αναπαραγωγικά θέματα καθώς και σε οικονομικά προϊόντα υγιεινής.
Ακολούθως, η τρίτη αρχή «ίσες αμοιβές και οικονομική ενδυνάμωση» συμπληρώνει τις προηγούμενες νομοθετικές προτάσεις της Ένωσης αναφορικά με την ισότητα στις αμοιβές των δυο φύλων (Άρθρο 157 της ΣΛΕΕ και πρόσφατες Οδηγίες), ενώ παράλληλα στοχεύει στην αντιμετώπιση του επικριτικού κλίματος που συνοδεύει παραδοσιακά τα γυναικεία επαγγέλματα. (European Commission, 2025).
Η τέταρτη αρχή «ισορροπία μεταξύ προσωπικής και επαγγελματικής ζωής» αποσκοπεί στην επίτευξη ισότιμης κατανομής των ευθυνών φροντίδας μεταξύ γυναικών και ανδρών, την δυνατότητα των ανδρών να λαμβάνουν ή και να επεκτείνουν την γονική τους άδεια, όπως και την ανάπτυξη οικονομικά προσιτής προσχολικής εκπαίδευσης στα κράτη μέλη.
Η πέμπτη αρχή «ίσες ευκαιρίες απασχόλησης» εργάζεται για την εξάλειψη του χάσματος απασχόλησης μεταξύ των δυο φύλων, την καταπολέμηση της σεξουαλικής παρενόχλησης στους χώρους εργασίας, την παροχή υψηλού επιπέδου εργασιακής ασφάλειας.
Επιπλέον, η έκτη αρχή, «ποιοτική και συμπεριληπτική εκπαίδευση» λειτουργεί συμπληρωματικά των εθνικών δράσεων για την διαμόρφωση μιας πιο «ολοκληρωμένης» εκπαιδευτικής διαδικασίας που δεν θα αναπαράγει κοινωνικές διακρίσεις, θα διασφαλίζει την ίση πρόσβαση στην επαγγελματική κατάρτιση, ότι θα υπάρχει μηδενική ανοχή στην βία και την σεξουαλική παρενόχληση στους σχολικούς χώρους (European Commission, 2025).
Η έβδομη αρχή «πολιτική συμμετοχή και ίση εκπροσώπευση» αναφέρεται στο δικαίωμα κάθε γυναίκας να δραστηριοποιείται με ασφάλεια στην πολιτική ζωή. Περιλαμβάνει την ίση συμμετοχή των δυο φύλων σε θέσεις και αξιώματα εξουσίας, την συμπερίληψη των γυναικών σε κρίσιμα χαρτοφυλάκια (για παράδειγμα για τη πρόληψη και τη διαχείριση κρίσιμων συγκρούσεων, την οικοδόμηση της ειρήνης, την εξωτερική πολιτική). Προβλέπει, ακόμη, την προώθηση μηδενικής ανοχής στην βία ή την παρενόχληση σε φυσικό ή διαδικτυακό χώρο εργασίας και επικοινωνίας, όπως και την καταπολέμηση του σεξισμού στα ψηφιακά μέσα και την διαφήμιση, που άλλοτε αναπαρήγαγαν στερεοτυπικές θέσεις ή αντιμετώπιζαν τη γυναίκα ως εμπορεύσιμο είδος.
Καταληκτικά η όγδοη και τελευταία αρχή του Χάρτη «ισχυροί θεσμοί για την ισότητα των φύλων», συγκεντρώνει προτάσεις για την δημιουργία μιας θεσμικής υποδομής που θα ενσωματώνει το φύλο σε όλους τους τομείς πολιτικής. Περιλαμβάνει χρηματοδότηση πανευρωπαϊκών πρωτοβουλιών ισότητας όπως και οργανώσεων που εργάζονται για τον σκοπό αυτό, την ένταξη της ισότητας των φυλών στην διπλωματική ατζέντα της Ένωσης καθώς και τη συλλογή δεδομένων για παράγοντες που επηρεάζουν τη ζωή των γυναικών στα κράτη-μέλη (European Commission, 2025).
Η αναλυτική παρουσίαση των αρχών του Χάρτη κρίνεται ιδιαίτερα σημαντική καθώς επιτρέπει να διακρίνει κανείς τους τομείς που η Ένωση επιλέγει να δραστηριοποιηθεί. Είναι ένα soft-law κείμενο το οποίο δεν παράγει νομικά αποτελέσματα άρα καθένας μπορεί να αναλογιστεί τα όρια που η Ένωση με τη δράση της μπορεί να αγγίξει.
Χωρίς αμφιβολία, η παρουσίαση του Οδικού Χάρτη συμπεριλαμβάνεται στην φιλοδοξία της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την ενίσχυση της δημοκρατικής της βάσης. Η ισότητα των φύλων, όπως εδραιώνεται στις ιδρυτικές συνθήκες της Ένωσης (Άρθρο 2 της ΣΕΕ) και εκπορεύεται από τον Οδικό Χάρτη εξασφαλίζει την ισότιμη συμμετοχή των γυναικών στην οικονομική και πολιτική ζωή, γεγονός που ενισχύει τον δημοκρατικό χαρακτήρα και την αξιοπιστία της ίδιας της Ένωσης. Προσεγγίζει ο Χάρτης κρίσιμους τομείς που κυμαίνονται από την καταπολέμηση της έμφυλης βίας μέχρι την ισότιμη πρόσβαση στην αγορά εργασίας και την ισορροπία στην επαγγελματική και προσωπική ζωή. Ωστόσο, όπως αποκαλύπτει το όνομα του είναι ένας οδηγός, όπου η μη δεσμευτική φύση του και η απουσία μηχανισμών κυρώσεων αφήνει το περιθώριο δράσης στην διακριτική ευχέρεια των κρατών, δυσχεραίνοντας την πλήρη συμμόρφωση των κρατών, ειδικότερα εκείνων που παραδοσιακά αντιτίθενται σε καθετί το προοδευτικό. Δεν υπάρχει επομένως μια κοινή ευρωπαϊκή πολιτική για την ισότητα, καθώς παρατηρείται ανομοιομορφία ως προς τις δράσεις των κρατών σχετικά με την ισότητα των φύλων. Σε κράτη με μια πιο συντηρητική κουλτούρα παρατηρούνται κινήσεις οπισθοδρόμησης αναφορικά με τα δικαιώματα (π.χ Ουγγαρία ή Πολωνία), με τις κυβερνήσεις να αναγνωρίζουν ότι πρόσθετες πολιτικές για την ισότητα συγκρούονται με τις παραδοσιακές οικογενειακές αξίες (Krizsan Α. & Roggeband C, 2018).
Παράλληλα, αντιθέσεις ως προς το περιεχόμενο του Χάρτη διατυπώνονται από ευρωπαϊκές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, οι οποίες καλούν την Επιτροπή να συμπεριλάβει στις διατάξεις τα αναπαραγωγικά δικαιώματα και όχι να τα υποβιβάζει σε ένα απλό ζήτημα υγείας που εμπίπτει αποκλειστικά στις εθνικές αρμοδιότητες (Wide+, n.d). Από την πλευρά του, το Ευρωπαϊκό Φόρουμ για τα Άτομα με Αναπηρίες καλεί την Κομισιόν να συμπεριλάβει στις αρχές της γυναίκες με αναπηρίες, όπως και να ληφθούν μέτρα για την προστασία τους, την ομαλή ένταξη τους στην αγορά εργασίας και την εκπροσώπευση τους στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων σε όλα τα επιμέρους επίπεδα (European Parliament, 2025).
Αμφιβολίες έχουν διατυπωθεί από θεσμικούς και κοινωνικούς φορείς για τη ρεαλιστικότητα των στόχων. Τα στοιχεία που παρουσιάζουν οι ετήσιες εκθέσεις της Κομισιόν μαρτυρούν ότι η βία κατά των γυναικών είναι διαδομένη, με την Eurostat να κρούει τον κώδωνα του κινδύνου και να υπογραμμίζει ότι τα τελευταία πέντε χρόνια μια στις δέκα γυναίκες έχουν βιώσει σωματική ή σεξουαλική βία ενώ το 7% των γυναικών στην Ευρώπη έχουν υποστεί παρενόχληση γενικά, καταδεικνύοντας την διαρκή παρουσία του φαινομένου (European Parliament, 2025). Η έννοια της συναίνεσης ορίζεται διαφορετικά μεταξύ των κρατών-μελών, δυσκολεύοντας έτσι την προσπάθεια της Ένωσης να ακολουθήσει μια ενιαία κουλτούρα μηδενικής ανοχής της έμφυλης βίας. Παράλληλα, οι μισθολογικές ανισότητες και η υποεκπροσώπηση του γυναικείου φύλου στα κέντρα λήψης αποφάσεων παραμένουν. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με την Έκθεση της Κομισιόν (2024), οι γυναίκες στην Ευρώπη αμείβονταν περίπου 12% λιγότερο ενώ μόνο το 33% των γυναικών βρίσκονταν σε θέσεις εξουσίας (European Commission, 2024). Επομένως, αν αυτός ο Οδικός Χάρτης μπορεί να αναδιαμορφώσει την πραγματικότητα όπως την βιώνουν οι γυναίκες στην Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει ένα στοίχημα για την ίδια την Επιτροπή, προκειμένου να μη μετατραπεί το σχέδιο της σε ανούσια γενικόλογα.
Τα δικαιώματα των γυναικών και, εν γένει, τα ανθρώπινα δικαιώματα αποτελούν θεμελιώδη αξία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όπως αποτυπώνονται στο άρθρο 2 της ΣΕΕ, ενώ η ανάγκη σεβασμού τους συνιστά ένα από τα κριτήρια για την ένταξη μιας χώρας στο ευρωπαϊκό οικοδόμημα (Κριτήρια Κοπεγχάγης, Άρθρο 49 της ΣΕΕ). Αυτό υπογραμμίζει την ιδιαίτερη σημασία που τους αποδίδει η ίδια η Ένωση. Όταν, όμως, αρκείται σε απλές κατευθυντήριες γραμμές, χωρίς δεσμευτικότητα ως προς την εφαρμογή τους, κινδυνεύει να πέσει σε αντιφάσεις σχετικά με το τί θεωρεί ως αδιαπραγμάτευτη αρχή. Η απουσία κυρώσεων σε περίπτωση μη συμμόρφωσης εμποδίζει την Ένωση να διασφαλίσει μια κοινή ευρωπαϊκή πολιτική. Αν η ίδια επιθυμεί να είναι συνεπής ως προς τις δεσμεύσεις και τις αρχές της (σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ισότητα των φύλων), οφείλει να επιλέγει δεσμευτικά εργαλεία (Οδηγίες ή Κανονισμούς) που επιβάλλουν αντίστοιχα δεσμευτικά αποτελέσματα. Σε θέματα, επομένως, που σχετίζονται με την ίδια την υπόσταση της θα πρέπει η Ένωση να επιμένει σε πιο «σκληρά» μέτρα και όχι να τα υποβιβάζει σε ζητήματα εσωτερικής πολιτικής, όπου το κάθε κράτος δρα βασιζόμενο στους δικούς του αξιακούς κανόνες. Διαφορετικά μιλάμε για μια «εσωτερική» επίθεση προς την ταυτότητα της.
Βιβλιογραφία
Πρωτογενείς πηγές:
Ευρωπαϊκή Επιτροπή (n.d). Στρατηγική για την Ισότητα των Φύλων. Διαθέσιμο σε: https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/policies/justice-and-fundamental-rights/gender-equality/gender-equality-strategy_el
European Commission (2025). Annex to the Roadmap on Women’s Rights – Declaration of principles for a gender-equal society. Διαθέσιμο σε: https://commission.europa.eu/document/7d965089-e332-473a-88a9-e246f214e3bf_en
European Institute for Gender Equality (2025). EU Roadmap for Women’s Rights: What you need to know. Διαθέσιμο σε: https://eige.europa.eu/newsroom/news/eu-roadmap-womens-rights-what-you-need-know?language_content_entity=en
European Commission (2024). 2024 report on gender equality in the EU. Διαθέσιμο σε: https://commission.europa.eu/document/download/965ed6c9-3983-4299-8581-046bf0735702_en
European Parliament (2025). Roadmap for Women’s Rights: Next Steps for EU Action on Gender Equality. Διαθέσιμο σε: https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2025/769542/EPRS_BRI(2025)769542_EN.pdf
Lawspot (n.d). Άρθρο 2 – Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Διαθέσιμο σε: https://www.lawspot.gr/nomothesia/see/arthro-2-synthiki-gia-tin-eyropaiki-enosi/
Ακαδημαϊκές Πηγές:
De Vido S. (2017). Women’s rights and gender equality in Europe and Asia. In Yumiko Nakanishi (Ed.). Contemporary Issues in Human Rights Law: Europe and Asia. (pp.149-152). Springer Nature. Διαθέσιμο σε: https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/28147/1001847.pdf?sequence=1#page=144
Λένου Α. (2019). Η ένταξη της διάστασης του φύλου (gender mainstreaming) στη χάραξη ευρωπαϊκών πολιτικών. ΠΜΣ «Ευρωπαϊκές Πολιτικές Νεολαίας, Εκπαίδευσης και Πολιτισμού», Τμήμα ΔΕΣ, Πανεπιστήμιο Μακεδονίας. (σελ.22). Διαθέσιμο σε: https://dspace.lib.uom.gr/bitstream/2159/23383/4/LenouAlikiMsc2019.pdf
Krizsan Α. & Roggeband C. (2018). Towards a Conceptual Framework for Struggles over Democracy in Backsliding States: Gender Equality Policy in Central Eastern Europe. Politics and Governance. 6(1). Διαθέσιμο σε: https://www.cogitatiopress.com/politicsandgovernance/article/view/1414/868
Ειδησεογραφικές Πηγές:
Soler P. & Iribarren M.I. (2025). EU Commission lists challenges to progress on women’s rights, but stops short on solutions. Euronews. Διαθέσιμο σε: https://www.euronews.com/my-europe/2025/03/11/eu-commission-lists-challenges-to-progress-on-womens-rights-but-stops-short-on-solutions
Wide+ (n.d). From Strategy to Roadmap: How the EU’s Gender Agenda is Being Redefined. Διαθέσιμο σε: https://wideplus.org/2025/04/29/from-strategy-to-roadmap-how-the-eus-gender-agenda-is-being-redefined/#:~:text=In%20conclusion%2C%20the%20evolution%20from%20the%20Gender,the%20guise%20of%20neutrality%20or%20%E2%80%9CEuropean%20values%E2%80%9D.
Πηγή εικόνας:
CESI- European Confederation of Independent Trade Unions. (2025). CESI calls for ambitious EU Roadmap for Women’s Rights. [Photograph]. Διαθέσιμο σε: https://www.cesi.org/posts/12329