Γράφει ο Δημήτρης Γιαννακούδης
Από την αρχαιότητα, από τη στιγμή που άρχισαν να διαμορφώνονται οι διπλωματικές σχέσεις και η εξωτερική πολιτική, ο ισχυρότερος προσπαθούσε να επιβληθεί είτε με στρατιωτικά μέσα είτε με πιο ήπια. Πέραν της σκληρής ισχύος, η ήπια ισχύς, όπως αυτή εκφράζεται μέσω διάφορων εργαλείων επηρεάζει την εξωτερική πολιτική και τις σχέσεις μεταξύ των κρατών. Κομβικό στοιχείο της ήπιας ισχύος αποτελεί η δημόσια διπλωματία, η οποία αν και θεωρείται σύγχρονη έννοια, εφαρμόζεται ήδη από πολύ παλιά σε διάφορες μορφές. Είτε ως πολιτιστική διπλωματία, μέσω του πολιτισμού και της γλώσσας, είτε μέσω των τεχνών και της εκπαίδευσης, η δημόσια διπλωματία αποτελεί βασικό εργαλείο άσκησης εξωτερικής πολιτικής.
Στην εποχή όπου η εικόνα και οι δημόσιες σχέσεις διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στις διεθνείς σχέσεις, η δημόσια διπλωματία εστιάζει στην επίδραση, που ασκείται στη δημόσια γνώμη κατά τη διαμόρφωση και υλοποίηση της εξωτερικής πολιτικής (Cull,N.,J., 2006). Στην προσπάθειά τους να προσελκύσουν τη διεθνή κοινή γνώμη, τα κράτη που ασκούν δημόσια διπλωματία αξιοποιούν τόσο τα θεσμικά εργαλεία όσο και τις μεταξύ τους σχέσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η περίπτωση των Ηνωμένων Πολιτειών Αμερικής (εφεξής Η.Π.Α.) και της Ρωσίας, ειδικά κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης της τελευταίας με την Ουκρανίας.
Οι Η.Π.Α. ήδη από τη δεκαετία του 1920 είχαν αναπτύξει επίσημες μορφές δημόσιας διπλωματίας επιδιώκοντας να αντιμετωπίσουν τη ναζιστική προπαγάνδα στη Λατινική Αμερική και περιορίσουν την εξάπλωσή της στην Ευρώπη. Στο πλαίσιο αυτό δημιουργήθηκαν σε πρώτη φάση τα Binational Centers, με σκοπό την προώθηση της αγγλικής γλώσσας και των ακαδημαϊκών προγραμμάτων ανταλλαγής. Στην πορεία και με το ξέσπασμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και την εξάπλωση της προπαγάνδας, τα κέντρα αυτά ενισχύθηκαν και πολλαπλασιάστηκαν με αποτέλεσμα να δημιουργηθεί το δίκτυο των American Spaces υπό το Υπουργείο Εξωτερικών των Η.Π.Α. (U.S. Department of State, 2024). Παράλληλα, τα American Spaces αναπτύχθηκαν διεθνώς με διαφορετικές ονομασίες American Corners, American Houses, American Centers, Binational Centers σε χώρους, όπως βιβλιοθήκες ή πανεπιστήμια. Με αυτό τον τρόπο δημιουργήθηκαν σημεία επαφής των τοπικών κοινοτήτων με τις Η.Π.Α., προσφέροντας πρόσβαση σε πληροφορίες σχετικά με την αμερικανική κουλτούρα.
Στον αντίποδα, η Ρωσία με την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης επιδίωξε να διατηρήσει την επιρροή της στις πρώην σοβιετικές δημοκρατίες, όπου υπήρχαν ρωσόφωνοι πληθυσμοί. Στον πλαίσιο αυτό, στις αρχές της δεκαετίας του 2000 διαμορφώθηκε η ιδεολογία “Russian World” και το 2007 δημιουργήθηκε αντίστοιχο ίδρυμα. Επίσημος στόχος του ιδρύματος είναι η προώθηση της ρωσικής γλώσσας και κουλτούρας παγκοσμίως, καθώς και η δημιουργία ενός ενιαίου «ρωσικού κόσμου» (Meienberger, 2023, σ. 21). Η δράση του ιδρύματος “Russian World” είναι συνδεδεμένη με την προώθηση της ρωσικής γλώσσας και της ορθόδοξης εκκλησίας, με την οποία ακόμα και σήμερα διατηρεί πολύ στενή σχέση (Meienberger, 2023, σ. 21). Το ίδρυμα ανέπτυξε ένα σημαντικό δίκτυο πολιτιστικών κέντρων, ξεκινώντας από περιοχές, όπου υπάρχουν ρωσόφωνοι πληθυσμοί και στη συνέχεια σε περιοχές από τη Νότια Κορέα έως τη Νικαράγουα και από το Ηνωμένο Βασίλειο έως την Ιορδανία (Ukrainian Institute, 2022, σ.33).
Αντίστοιχα, τα American Spaces λειτουργούν σε περισσότερους από 700 χώρους σε 140 χώρες, συγκροτώντας ένα παγκόσμιο δίκτυο πολιτιστικής και εκπαιδευτικής διπλωματίας. Οι χώροι αυτοί προσφέρουν προγράμματα τεχνολογίας, επιχειρηματικότητας, αλλά και πληροφόρησης για σπουδές στις Η.Π.Α. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 2024 περίπου 24 εκατομμύρια συμμετέχοντες έλαβαν μέρος σε σχετικές δράσεις (U.S. Department of State, 2025).
Η λειτουργία των δύο αυτών οργανισμών επηρεάστηκε άμεσα από τις κρίσεις στην Ουκρανία μετά το 2013 (Πανόπουλος, 2021, σ.21). Η Ουκρανία, μετά την κατάρρευσή της Ένωσης Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών (εφεξής ΕΣΣΔ), όπως και πολλά πρώην σοβιετικά κράτη, δυσκολεύτηκε να διαμορφώσει μία αυτόνομη και ενιαία πολιτική συνείδηση, παραμένοντας σε μεγάλο βαθμό πεδίο ανταγωνισμού μεταξύ μεγάλων δυνάμεων. Η ύπαρξη ισχυρής ρωσόφωνης παρουσίας στον πληθυσμό κατέστησε τη χώρα ευάλωτη στη ρωσική επιρροή, γεγονός που προκάλεσε την αντίδραση της Ευρωπαϊκής Ένωσης (εφεξής ΕΕ) και της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας (εφεξής ΝΑΤΟ).
Η προσάρτηση της Κριμαία από τη Ρωσία και η εισβολή της στην Ουκρανία το 2022 ανέδειξαν το ρόλο της δημόσιας διπλωματίας ως εργαλείο αύξησης της επιρροής (Πανόπουλος, 2021, σ.22). Σε αυτό το πλαίσιο το ίδρυμα “Russian World” έως το 2013-14 είχε δημιουργήσει πάνω από 20 κέντρα στην Ουκρανία, τα οποία όμως μόλις ξεκίνησαν οι εχθροπραξίες έκλεισαν (Valeriia, N., 2021). Το βασικό ίδρυμα μαζί με άλλα αντίστοιχα συνέχισαν να λειτουργούν, βασιζόμενα στο δίκτυο, που ήδη είχε δημιουργηθεί μέσω Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (εφεξής ΜΚΟ) (Valeriia, N., 2021), χρηματοδοτώντας δράσεις με σκοπό τη διάδοση των ρωσικών ιδεών περί συμπατριωτών και ενός ενιαίου ρωσικού χώρου, προώθηση της ρωσικής γλώσσας ως βασική πολιτιστική ταυτότητα και ενίσχυση των δεσμών με τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία (Ukrainian Institute, 2022, σ.11).
Η ΕΕ καταδίκασε τη δράση του ιδρύματος “Russian World”, θεωρώντας την εργαλείο της ρωσικής προπαγάνδας και επιβάλλοντας περιοριστικά μέτρα στο πλαίσιο των κυρώσεων κατά της Ρωσίας (Eur-lex, 2023). Από την άλλη πλευρά, τα American Spaces στην Ουκρανία ενίσχυσαν σημαντικά την παρουσία τους, με βασικότερο κέντρο αυτό στο Κίεβο με το American House Kyiv, τη δημιουργία αντίστοιχων κέντρων στην Οδησσό και το Λβιβ και ένα δίκτυο “Windows on America” σε περιφερειακές πόλεις (U.S. Department of State, 2025). Συνολικά, λειτουργούν 25 τέτοιοι χώροι σε ολόκληρη τη χώρα, δημιουργώντας ένα δυναμικό δίκτυο και προσελκύοντας πολλούς επισκέπτες και συμμετέχοντες στα προγράμματα τους (U.S. Embassy in Ukraine, n.d.). Οι δράσεις του επικεντρώθηκαν στην ανάπτυξη της κρητικής σκέψης, την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης και της ενίσχυσης του ψηφιακού γραμματισμού, λειτουργώντας ως σύμβολα δυτικής στήριξης και δέσμευσης των Η.Π.Α προς την Ουκρανία (Lord,K.,2023). Τα παραπάνω προσέλκυσαν πολλούς Ουκρανούς νεαρής ηλικίας, συνέβαλλαν στην κοινωνική συνοχή, βελτίωσαν τις σχέσεις της Ουκρανίας με τις Η.Π.Α., αλλά και με την ΕΕ σε μια προσπάθεια να αντιμετωπίσουν τη ρωσική προπαγάνδα και την επεκτατικότητα.
Συνολικά το πεδίο σύγκρουσης Ρωσίας – Ουκρανίας, ανέδειξε τη σημασία της ήπιας ισχύος και της δημόσιας διπλωματίας στη σύγχρονη διεθνή πολιτική. Η ήπια ισχύς της Ρωσίας υπέστη σημαντικό πλήγμα, λόγω των κυρώσεων, ενώ τα American Spaces ενίσχυσαν την παρουσία τους και την επιρροή τους, βελτιώνοντας την εικόνα των Η.Π.Α., ειδικά στην Ουκρανία. Η εξέλιξη της σύγκρουσης αναμένεται να συνεχίσει να επηρεάζει τα συμβαλλόμενα μέρη σε στρατιωτικό, διπλωματικό και επικοινωνιακό επίπεδο.
Πηγές
Ακαδημαϊκές πηγές / Επιστημονικές εργασίες
Meienberger, A. (2023). The concept of the “Russkiy Mir”: History of the concept and Ukraine. Universität St.Gallen.Euxeinos. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.55337/35.qlpt4607
Πανόπουλος, H. (2021). Αναλύστε την Ουκρανική κρίση (2014 –σήμερα). Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Ιδρυματικό Αποθετήριο. Διαθέσιμο σε: https://dspace.lib.uom.gr/bitstream/2159/26352/4/PanopoulosIliasMsc2021.pdf
Πρωτογενείς πηγές
Eur-lex. (2023). Implementing Regulation (EU) 2023/571 implementing Regulation (EU) No 269/2014 concerning restrictive measures in respect of actions undermining or threatening the territorial integrity, sovereignty and independence of Ukraine.Διαθέσιμο σε: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32023R0571
U.S. Department of State. (2024). American Spaces 2024 annual report. Διαθέσιμο σε: https://www.state.gov/wp-content/uploads/2025/09/2024-Annual-Report_Digital-Version-3.pdf
U.S. Department of State. (2025). American Spaces. Διαθέσιμο σε:https://www.state.gov/american-spaces
U.S. Embassy in Ukraine.(n.d.). American Spaces. Διαθέσιμο σε:https://ua.usembassy.gov/education/american-spaces/
Ειδησεογραφικές πηγές
Cull, N.,J.(18 Απριλίου 2006). “Public Diplomacy” Before Gullion: The Evolution of a Phrase.USC Center on Public Diplomacy. Διαθέσιμο σε:https://uscpublicdiplomacy.org/blog/public-diplomacy-gullion-evolution-phrase
Lord, Κ. (03 Ιουλίου 2023). Reflections from Ukraine: A report from IREX President and CEO.IREX.Διαθέσιμο σε: https://www.irex.org/insight/reflections-ukraine-report-irex-president-and-ceo-kristin-lord
Ukrainian Institute. (2022). “The Russian flag will be flown wherever Russian is spoken”: “Russkiy Mir” Foundation. Διαθέσιμο σε: https://ui.org.ua/en/sectors-en/russkiy-mir-foundation-2/
Valeriia, N. (2021). “Russkiy Mir” as the Kremlin’s quasi-ideology. Uacrisis. Διαθέσιμο σε:https://uacrisis.org/en/russkiy-mir-as-the-kremlin-s-quasi-ideology
Πηγή εικόνας: RANE. Stratfor.(14 Μαρτίου 2025). How will Russia respond to the U.S.-Proposed ceasefire in Ukraine?. Διαθέσιμο σε: https://worldview.stratfor.com/article/how-will-russia-respond-us-proposed-ceasefire-ukraine