Γράφει ο Aλοήσιος- Νικόλαος Αρβανίτης
Σε μία εποχή όπου η παγκόσμια κυριαρχία μετατοπίζεται διαρκώς από την δύση προς τον νότο, η Αφρική αναδεικνύεται πλέον σε κεντρικό πεδίο οικονομικής επιρροής και πολιτικής παρουσίας. Η Κίνα από τις αρχές της δεκαετίας του 1990 , ήταν η κυρίαρχη επιρροή στην Αφρικανική ήπειρο μέσω επενδύσεων σε υποδομές, σε χρηματοδοτήσεις κρατών και σε πρώτες ύλες. Με την σταδιακή συγκρότηση των BRICS (Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία, Κίνα), και την ένταξη της Νότιας Αφρικής, η δράση της Κίνας στην ήπειρο άρχισε να πλαισιώνεται από μία πιο συλλογική και ευρύτερη στρατηγική. Ωστόσο, η μετάβαση από μια σινο-κεντρική παρουσία προς μια συλλογική, θεσμοθετημένη συμμετοχή των BRICS, σε συνδυασμό με τη διαφοροποίηση των τεχνολογικών επενδύσεων μετά το 2010, εγείρει ερωτήματα σχετικά με τον χαρακτήρα της συνεργασίας και τις ουσιαστικές της συνέπειες για την αφρικανική ανάπτυξη.
Έπειτα από το τέλος του ψυχρού πολέμου, η Κίνα κινήθηκε για να καλύψει το επενδυτικό κενό στην αφρικανική ήπειρο και αναδείχθηκε γρήγορα ως κυρίαρχος εξωτερικός εταίρος κυρίως μέσω χρηματοδότησης, πρόσβασης σε φυσικούς πόρους, κατασκευής υποδομών, έργων μεταφορών, διακρατικών δανείων και μακροχρόνιων εμπορικών συμφωνιών(Bellier,2003). Για αρκετές κυβερνήσεις, η συνεργασία αυτή σημαίνει ταχύτητα υλοποίησης και ρευστότητα χωρίς τις προϋποθέσεις που συχνά συνοδεύουν τη δυτική χρηματοδότηση (Bellier,2003). Η προσέγγιση αυτή προέβλεπε συνεργασίες χωρίς ρητούς όρους διακυβέρνησης και έμφαση στην μη παρέμβαση, όπου αυτό διευκόλυνε γρήγορες διμερείς συμφωνίες και ενίσχυσε την εικόνα της Κίνας ως κύριος εταίρος, ιδιαίτερα σε κυβερνήσεις που επιθυμούσαν χρηματοδότησή χωρίς εξωτερική πολιτική πίεση. Επιπλέον, κατά την διάρκεια της δεκαετίας του 1990, πέρα από τα μεγάλα έργα, η επέκταση των κινεζικών εταιριών και εμπορικών δικτύων, άλλαξε το οικονομικό τοπίο όπου: αύξησε την προσφορά των αγαθών και επιτάχυνε έργα υποδομών (Van Dijk,2009). Κεντρικά ζητήματα όπως η αντικατάσταση της εισαγόμενης εργασίας με τοπική απασχόληση, η συμμετοχή εγχώριων επιχειρήσεων σε κινεζικές αλυσίδες υπεργολαβίας και το κατά πόσο μεταφέρεται η τεχνογνωσία (Bellier,2003).
Κατά τις αρχές της δεκαετίας του 2000 έως το 2010, η σχεδόν αποκλειστικά κινέζικη επιρροή άρχισε να αλλάζει, καθώς ενισχύθηκε σταδιακά και η παρουσία άλλων δυνάμεων (Santiso,2013). Η άνοδος των τιμών των εμπορευμάτων και η αυξανόμενη ανάγκη για ενέργεια και πρώτες ύλες κατέστησαν την ήπειρο πιο ανταγωνιστικό πεδίο (Van Dijk,2009). Η Ινδία ενίσχυσε την παρουσία της για να εξασφαλίσει ενεργειακούς πόρους και επένδυσε σε τομείς όπως η φαρμακευτική βιομηχανία , η Βραζιλία προώθησε αγροτική τεχνογνωσία και διάφορα επιχειρηματικά σχέδια, επιδιώκοντας παράλληλα την ενίσχυση ι του διεθνές προφίλ της ως δύναμη του Νότου, ενώ η Ρωσία κινήθηκε για να επανακτήσει επιρροή μέσω αμυντικής συνεργασίας και ενεργειακών συμφωνιών(Santiso,2013). Η είσοδος των υπολοίπων δυνάμεων μετέτρεψε την Αφρική σε ευρύτερο επενδυτικό πόλο, όπου επιδίωκαν πρόσβαση σε αγορές και συμφωνίες στις οποίες μέχρι τις αρχές της δεκαετίας κυριαρχούσε η Κίνα.
Προς το τέλος της δεκαετίας του 2000, το σχήμα BRIC απέκτησε ενισχυμένη πολιτική και θεσμική διάσταση, καθώς διευρύνθηκαν και θεσμοθετήθηκαν οι τομείς συνεργασίας του, με τις πρώτες συνόδους κορυφής την περίοδο 2009–2010 να σηματοδοτούν την έναρξη μιας κοινής πορείας για τις προαναφερθείσες δυνάμεις. (Santiso,2013). Για την Αφρική, αυτή η θεσμική ωρίμανση άνοιξε τον δρόμο για μια πιο οργανωμένη παρουσία. Η ένταξη της Νότιας Αφρικής το 2010–2011 λειτούργησε ως καταλύτης, καθώς προσέφερε γεωπολιτική σύνδεση με την ήπειρο και επέτρεψε στους BRICS να παρουσιάζονται πλέον με αφρικανική εκπροσώπηση (Acharya, 2014). Ωστόσο, η Νότια Αφρική δεν διαθέτει το οικονομικό βάρος για να μετατρέψει μόνη της το σχήμα σε αφρικανο-κεντρικό, ενώ οι βασικές ροές κεφαλαίων και έργων εξακολουθούν να κινούνται κυρίως από την Κίνα (Acharya, 2014).
Μετά την ένταξη της Νότιας Αφρικής, οι BRICS απέκτησαν μεγαλύτερη συνοχή και το 2014 ίδρυσαν τη Νέα Αναπτυξιακή Τράπεζα (New Development Bank – NDB), με σκοπό τη χρηματοδότηση έργων υποδομών και ανάπτυξης. Παράλληλα, συγκροτήθηκε και ο μηχανισμός Contingent Reserve Arrangement (CRA) ως εργαλείο ρευστότητας. Σε σχέση με την Αφρική, ενισχύθηκε η ιδέα ότι υπάρχουν εναλλακτικές πηγές κεφαλαίων για έργα ανάπτυξης. Ωστόσο, παρότι αναδείχθηκε ένα συλλογικό σχήμα, η περίοδος αυτή έδειχνε ήδη ασύμετρη, καθώς η Κίνα παρέμεινε ο βασικός φορέας έργων και κεφαλαίων, ενώ οι υπόλοιπες δυνάμεις λειτουργούν πιο επιλεκτικά. Η Κίνα διαθέτει τη μεγαλύτερη οικονομική ισχύ, ισχυρότερους κρατικούς χρηματοδοτικούς μηχανισμούς και μεγάλες εταιρείες με εμπειρία σε έργα ευρείας κλίμακας. Αντίθετα, οι υπόλοιποι εταίροι προσεγγίζουν τις αναπτυσσόμενες οικονομίες της ηπείρου εστιάζοντας σε συγκεκριμένους τομείς ανάπτυξης όπως η τεχνολογία, η ενέργεια και οι υποδομές, όπου διαθέτουν συγκριτικό πλεονέκτημα.. Αυτό σημαίνει ότι, παρότι οι BRICS προβάλλονται ως κοινή θεσμική οντότητα, στην πράξη η συλλογική δράση προκύπτει από το άθροισμα διαφορετικών εθνικών στρατηγικών.
Από το 2015 και έπειτα, το ενδιαφέρον των BRICS αρχίζει να μετατοπίζεται σε δύο πεδία που καθορίζουν την ανάπτυξη του 21ου αιώνα: την ψηφιακή τεχνολογία και τη βιώσιμη ανάπτυξη (Valdovinos, 2021). Έχοντας πλέον θεσμικά εργαλεία, επιδιώκουν να εμφανίζονται όχι μόνο ως χρηματοδότες έργων, αλλά και ως εταίροι εκσυγχρονισμού και μακροπρόθεσμου μετασχηματισμού (Cai,2020). Η αλλαγή αυτή δεν αφορά τόσο το ύψος των επενδύσεων όσο τη φύση τους, όπως ψηφιακές υποδομές και υπηρεσίες, διασύνδεση ψηφιακών υποδομών και δικτύων τηλεπικοινωνιώ, καθώς και έργα που συνδέονται με την ενεργειακή μετάβαση (ανανεώσιμες πηγές ενέργειας). Η πολιτική σημασία αυτής της μετάβασης έγκειται στο γεγονός ότι οι επενδύσεις σε ψηφιακές και ενεργειακές υποδομές μπορούν να δημιουργήσουν μακροχρόνιες αλληλεξαρτήσεις. (π.χ. ψηφιακή διοίκηση, ασφάλεια δικτύων, συντήρηση και αναβαθμίσεις) (Kumar,2022). Mε άλλα λόγια η επιρροή μετακινείται από τις παραδοσιακές επενδύσεις σε υποδομές σε τεχνολογικά οικοσυστήματα και ενεργειακές υποδομές (Cai,2020). Το πιο κρίσιμο ερώτημα είναι αν αυτή η νέα γενιά επενδύσεων βοηθά πραγματικά τις αφρικανικές χώρες να είναι πιο ανεξάρτητες ή απλά αλλάζει το είδος της εξάρτησης. Εάν δηλαδή μαζί με τα έργα οι BRICS συμβάλλουν και σε εκπαίδευση προσωπικού, μεταφορά τεχνογνωσίας και συμμετοχή των τοπικών επιχειρήσεων, τότε οι επενδύσεις μπορούν να συμβάλουν στη σταθερή και μακροπρόθεσμη παραγωγική αναβάθμιση των αναπτυσσόμενων αυτών οικονομιών (Cai,2020).
Από την έναρξη της πανδημίας, το πλαίσιο μέσα στο οποίο κινούνται οι BRICS γίνεται ολοένα και πιο ασταθές. Αν την περίοδο 2015–2020 ήταν πιο έντονη η διαφοροποίηση προς την τεχνολογία και την πράσινη ανάπτυξη, πλέον το κεντρικό ερώτημα είναι αν αυτή η σχέση μπορεί να ανταπεξέλθει στις κρίσεις και να ενδυναμώσει τα αφρικανικά κράτη (Zou,2023). Η πανδημία ανέδειξε πόσο κρίσιμες είναι οι αλυσίδες εφοδιασμού και οι κρατικές ικανότητες, αυξάνοντας την ανάγκη για ψηφιακές και υγειονομικές υποδομές, ενώ η κλιμάκωση των γεωπολιτικών ανταγωνισμών με τη Δύση επηρέασε άμεσα τις αφρικανικές οικονομίες μέσω κυρώσεων, περιορισμών στην τεχνολογία και ανατιμήσεων σε ενέργεια και τρόφιμα. Εξάλλου, σε συνθήκες αυξημένης αβεβαιότητας, ο παράγοντας του χρέους γίνεται πιο πιεστικός, όπως και η βιωσιμότητα των έργων αποκτά κεντρική σημασία (Zou,2023). Έτσι, είτε οι συνεργασίες θα οδηγήσουν σε θεσμική και τεχνολογική ενδυνάμωση των αφρικανικών κρατών είτε οι κρίσεις θα αναπαράγουν εξαρτήσεις σε ένα πιο ανταγωνιστικό διεθνές πλαίσιο.
Συνολικά, κατά την περίοδο 1990–2010, η Αφρική αποτέλεσε πεδίο κινεζικής επιρροής, όπου η Κίνα πρόβαλε ένα πρότυπο βασισμένο στην ανταλλαγή υποδομών και πόρων. Η σταδιακή ανάπτυξη των BRICS σηματοδότησε τη μετάβαση προς μια πιο συλλογική δράση στην αφρικανική ήπειρο, χωρίς όμως να αναιρεί την κινεζική υπεροχή. Με την είσοδο της Νότιας Αφρικής ενισχύθηκε η νομιμοποίηση του σχήματος έναντι της ηπείρου, βοηθώντας τους BRICS να εμφανίζονται θεσμικά «παρόντες» στην Αφρική, ωστόσο στην πράξη η δυναμική εξακολουθεί να διαμορφώνεται από εκείνον που διαθέτει τους περισσότερους πόρους, δηλαδή κυρίως την Κίνα.
Από τη δεκαετία του 2010, η στροφή σε ψηφιακές επενδύσεις, δίκτυα και υποδομές αύξησε το εύρος επιρροής και εμπλοκής των BRICS, δημιουργώντας ταυτόχρονα νέες μορφές εξάρτησης. Η μετάβαση αυτή φαίνεται να γεννά πρόσθετους κινδύνους: αντί για εξάρτηση μόνο από πόρους και χρηματοδότηση, προκύπτει και τεχνολογική/θεσμική εξάρτηση, καθώς χωρίς τοπική παραγωγή και μεταφορά τεχνογνωσίας η σχέση μεταξύ των δύο πλευρών παραμένει άνιση. Μετά το 2020, η πανδημία, η ένταση των γεωπολιτικών ανταγωνισμών και οι εσωτερικές αντιφάσεις των ίδιων των BRICS καθιστούν τη σχέση ακόμη πιο απαιτητική. Το μέλλον της θα κριθεί από το αν οι αφρικανικές χώρες θα αξιοποιήσουν τις συνεργασίες για να ενισχύσουν την παραγωγική τους βάση και την οικονομική τους αυτονομία ή αν, αντίθετα, θα συνεχιστούν οι ίδιες μορφές εξάρτησης. Τέλος, η ουσιαστική διαφορά ανάμεσα σε συνεργασία και εξάρτηση θα φανεί στο κατά πόσο οι BRICS θα συμβάλλουν στη δημιουργία αφρικανικής παραγωγικής ικανότητας και όχι μόνο στη χρηματοδότηση έργων ή στην πρόσβαση σε πόρους.
Βιβλιογραφία
Acharya, A. (2014) The End of American World Order. Cambridge: Polity Press
Bellier, M. and Zhou, Y.M. (2003) Private Participation in Infrastructure in China: Issues and Recommendations for the Road, World Bank Publications.
Cai, C., Chen, H. and Wang, Y. (2020) The BRICS in the New International Legal Order on Investment: Reformers or Disruptors. Brill , Nijhoff.
Kumar, R., Mehra, M.K., Raman, G.V. and Sundriyal, M. (2022) Locating BRICS in the Global Order: Perspectives from the Global South. Taylor & Francis.
Santiso, J. (2013) The Decade of the Multilatinas. Cambridge University Press
Van Dijk, Meine Pieter. (2009). The New Presence of China in Africa. Amsterdam University Press.
Valdovinos, J. (2021) Transnational corporations in urban water governance: public-private partnerships in Mexico and the US. Taylor & Francis.
Zou, X. (2023) COVID-19 and Climate Change in BRICS: Nations Beyond the Paris Agreement and Agenda 2030. Taylor & Francis.
Πηγή Εικόνας:
Bhowmick, S. (2024). BRICS Plus: Navigating global challenges and broadening influence. Διαθέσιμο σε: https://www.orfonline.org/expert-speak/brics-plus-navigating-global-challenges-and-broadening-influence