Γράφει ο Νίκος Διονυσάτος
Η σύγχρονη Πολωνία αποτελεί αδιαμφισβήτητα ένα τεράστιο “success story”. Η οικονομία της πηγαίνει εξαιρετικά, με το ΑΕΠ της πρόσφατα να έχει αγγίξει το ψυχολογικό όριο του 1 τρισεκατομμυρίου (Republic of Poland, 2025). Ο στρατός της είναι ένας από τους ισχυρότερους στην Ευρώπη, με την χώρα να επενδύει 4,2% του ΑΕΠ στις ένοπλες δυνάμεις – δηλαδή το υψηλότερο ολόκληρης της Ευρωπαϊκής Ένωσης (NATO, 2025). Η χώρα, ταυτόχρονα, μετά τις θηριωδίες που έζησε κατά τον 20ο αιώνα, είναι απολύτως εθνοτικά ομοιογενής, και σαφώς πιο βέβαιη για την εθνική της ταυτότητα απ’ ό,τι πολλά Δυτικά κράτη. Ακόμα και στον αγώνα της τεχνολογικής ανάπτυξης και της ψηφιοποίησης, η Πολωνία φαίνεται να είναι πανευρωπαϊκή πρωταθλήτρια, πολύ πιο μπροστά από την Γερμανία ή την Μεγάλη Βρετανία, που κάποτε αποτελούσαν χώρες φιλοξενίας Πολωνών μεταναστών, οι οποίοι τώρα παλιννοστούν.
Φυσικά, δεν είναι όλα ρόδινα σε αυτή την ιστορία. Υπάρχει μεγάλη πολιτισμική πόλωση, ανάμεσα στους φιλελεύθερους ευρωπαϊστές και τους σκληροπυρηνικούς συντηρητικούς, κάτι που θα απασχολήσει ενδελεχώς τις επόμενες παραγράφους της συγκεκριμένης ανάλυσης. Πέραν τούτου, ένα άλλο ζήτημα που πρέπει να ληφθεί επίσης υπόψιν, είναι η απόλυτη δημογραφική κατάρρευση της πολωνικής οικογένειας. Ήδη από τα χρόνια του κομμουνισμού, η Πολωνία βίωνε συστηματική πτώση στις γεννήσεις της, η οποία κορυφώθηκε κατά τις τραυματικές δεκαετίες του ’90 και του ’00. Το 1992 ήταν η πρώτη χρονιά που το ποσοστό γονιμότητας έπεσε κάτω από τα 2 παιδιά ανά γυναίκα, ενώ αυτό που ακολούθησε ήταν η απόλυτη καταβαράθρωση. Από 1.9 παιδιά ανά γυναίκα στις αρχές της δεκαετίας του ’90, το 2003 η Πολωνία άγγιξε τα μόλις 1.2 παιδιά ανά γυναίκα (Kurek, 2011, p. 389-96). Κατά τα επόμενα χρόνια, το ποσοστό γεννήσεων έδειξε μερικά σημάδια ανάκαμψης, αλλά η είσοδος της χώρας στην ΕΕ το 2004, επέφερε ακόμα περισσότερες αναταράξεις στην δημογραφική πυραμίδα, λόγω της ελευθερίας μετανάστευσης που η ευρωπαϊκή οικογένεια πρόσφερε απλόχερα στα μέλη της.
Ο πληθυσμός της χώρας έφτασε στο υψηλότερο επίπεδο του το 1998, περίπου στα 38,6 εκατομμύρια, κυρίως λόγω της ανόδου του προσδόκιμου ζωής, κι έκτοτε άρχισε να σημειώνεται μια συγκρατημένη πτώση, ακριβώς λόγω της μετανάστευσης στην υπόλοιπη Ευρώπη. Σήμερα, η χώρα έχει έναν πληθυσμό 37,4 εκατομμυρίων, όμως η μέση ηλικία είναι περίπου τα 43 έτη, 20% είναι άνω των 65 και το ποσοστό γεννήσεων έχει φτάσει σε νούμερα ‘δημογραφικής αποκάλυψης’. Το 2024 σημειώθηκε στη χώρα τόσο ο μικρότερος απόλυτος αριθμός γεννήσεων στην ιστορία της – μικρότερος και από τα χρόνια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου (!) – όσο και το μικρότερο ποσοστό γονιμότητας ανά γυναίκα: μόλις 1.1 παιδιά (Andrzejewski, 2024, p. 477-523). Η Ελλάδα, η οποία βρίσκεται κι εκείνη στα όρια της δημογραφικής εξαφάνισης, ως μέτρο σύγκρισης, βρίσκεται στα 1.3 παιδιά ανά γυναίκα, με πτωτικές βέβαια τάσεις (Μπούτλα, 2023, p.7-8). Το μόνο που “διασώζει” την Πολωνία είναι ότι έχει πολύ μεγαλύτερα πληθυσμιακά περιθώρια, σε σχέση με την Ελλάδα, όπως και ότι έχει υποδεχτεί εκατοντάδες χιλιάδες Ουκρανούς και Λευκορώσους πρόσφυγες, οι οποίοι δεν φαίνεται να έχουν αναστατώσει την εθνοτική της ισορροπία.
Παρά ωστόσο την γενικευμένη αισιοδοξία αρκετών πολιτών, και τον θαυμασμό δεξιών, ή και κεντρώων διεθνών κύκλων, αρκετοί Πολωνοί, ιδίως νεαροί άντρες, δεν αισθάνονται ιδιαίτερα ικανοποιημένοι, λόγω αφενός του μεταναστευτικού και του δημογραφικού, και αφετέρου του έντονου ευρωσκεπτικισμού τους. Περίπου από το πρώτο μισό της δεκαετίας του ’10, διάφορα μικρά κόμματα στα πέριξ της εξτρεμιστικής ακροδεξιάς άρχισαν να κερδίζουν εκλογικό έδαφος. Η Πολωνία εξάλλου υπήρξε ανέκαθεν μια συντηρητική και άκρως Καθολική κοινωνία, πράγμα που μεταφράστηκε και με την άνοδο του κόμματος Νόμου και Δικαιοσύνης (PiS), κατά τις αρχές της δεκαετίας του ’00. Με την ευρωπαϊκή χρηματοπιστωτική και μεταναστευτική κρίση, μάλιστα, οι Πολωνοί, όχι απλώς στράφηκαν στο PiS, κατά τις εκλογές του Οκτωβρίου του 2015, αλλά του έδωσαν και την απόλυτη πλειοψηφία των 235 εδρών, για πρώτη φορά στην μετακομμουνιστική περίοδο. (Pytlas, 2021). Με αυτό τον τρόπο, το PiS, μεταξύ 2015-2019 μεταμόρφωσε εν πολλοίς το πολιτικό σκηνικό ως προς το αυταρχικότερο, την ώρα που η πάλαι ποτέ κραταιά, φιλοευρωπαϊκή “Πλατφόρμα Πολιτών”, τέκνο του πρωθυπουργού Donald Tusk, βρέθηκε σε δυσμένεια.
Περί το 2018, διάφορα περιθωριακά κόμματα του εθνικιστικού χώρου, διαβλέποντας την μετάλλαξη της πολωνικής κοινωνίας, ενώθηκαν σε έναν ‘συνασπισμό της δεξιάς και της προόδου’, την “Konfederacja”, ώστε να κατέλθουν από κοινού στις Ευρωεκλογές του Μαΐου του 2019, και εν συνεχεία στις εθνικές εκλογές του Οκτωβρίου του ίδιου έτους. Αρχικώς, τα αποτελέσματα δεν ήταν εντυπωσιακά. Στις Ευρωεκλογές του 2019, η “Konfederacja”, πήρε περίπου το 4,5% των ψήφων – αποτυγχάνοντας να εκλέξει κάποιον ευρωβουλευτή – ενώ στις εθνικές εκλογές του Οκτωβρίου έλαβε 6,8% των ψήφων και εξέλεξε μόλις 11 από τους 460 βουλευτές του Sejm, δηλαδή της πολωνικής Κάτω Βουλής. Άλλωστε, δεν πρέπει να ξεχνάει κανείς ότι το 2019 ήταν ακόμα η εποχή της παντοκρατορίας του PiS. Είχε πάρει μόλις τον ίδιο ακριβώς αριθμό εδρών στο Sejm, είχε αυξήσει τα ποσοστά του και φαινόταν σαν τίποτα να μην μπορούσε πια να το σταματήσει. (Pytlas, 2021). Τίποτα δηλαδή, εκτός από τον Donald Tusk, ο οποίος, έπειτα από την θητεία του στους ευρωπαϊκούς θεσμούς, επέστρεψε το 2022 για να τα αλλάξει όλα. Μετά από την πανδημία του COVID-19 και την έναρξη της Ρωσικής Εισβολής στην Ουκρανία, η κυβέρνηση του PiS, υπό τον τεχνοκρατικό πρωθυπουργό Mateusz Morawiecki και την σκιώδη ηγεσία του προέδρου του κόμματος Jarosław Kaczyński, άρχισε να αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα.
Μετά από 8 χρόνια στο τιμόνι της χώρας, οι πιέσεις από την ΕΕ για τις παραβιάσεις σε βάρος του κράτους δικαίου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, από κοινού με την μαζική εισροή Ουκρανών προσφύγων και την οικονομική πίεση που η πανδημία και, κυρίως, ο πόλεμος επέφεραν, οδήγησαν μια μερίδα κεντροδεξιών Πολωνών, που είχαν στηρίξει το PiS, να στραφεί προς την αναγεννημένη “Πλατφόρμα Πολιτών”. Στις εκλογές του Οκτωβρίου του 2023, το κόμμα του Tusk βγαίνει δεύτερο, πίσω από τον απερχόμενο πρωθυπουργό Morawiecki, αλλά καταφέρνει να σχηματίσει κυβέρνηση συνεργασίας με όλα τα υπόλοιπα κόμματα, πλην του PiS και της Konfederacja (Kaczyński, 2024). Η τελευταία δεν κατάφερε για μια ακόμα φορά να αντλήσει ιδιαίτερα κέρδη από τις απώλειες του PiS, καθώς το διακύβευμα της αναμέτρησης ήταν τεράστιο για τον συντηρητικό χώρο. Παρά τα παράπονα, σε ό,τι είχε να κάνει με την πιο αργή οικονομική ανάπτυξη και την έλευση πάνω από 1 εκατομμύριο Ουκρανών προσφύγων, σημαντικό μέρος των πολιτών ήταν σύμφωνο με την σκληρή στάση της μεγάλης δεξιάς παράταξης σε μια σειρά ζητημάτων, όπως η θέσπιση των περίφημων “LGBTQ-free zones”, η σχεδόν καθολική απαγόρευση των εκτρώσεων και η κάθετη αντίθεση με την ΕΕ σε σχέση με την ελευθερία του τύπου, την ανεξαρτησία της δικαστικής εξουσίας ή την έλευση μη-Ευρωπαίων μεταναστών (Bobrowicz, 2021). Για τον λόγο αυτό, ακόμα και ο ίδιος ο Tusk μετρίασε εν πολλοίς την ρητορική του και προσπάθησε να δείξει ότι θα σεβαστεί τις συντηρητικές ευαισθησίες της κοινωνίας.
Μετά τον ευρωπαϊκό θρίαμβο των εκλογών, ωστόσο, έγινε σαφές ότι η δουλειά της νέας κυβέρνησης θα ήταν τρομερά δύσκολη. Τα προβλήματα που είχαν ταλαιπωρήσει το PiS κατά την δεύτερη τετραετία του εξακολουθούσαν να κάνουν αισθητή την παρουσία τους, ενώ η δυνατότητα του νέου πρωθυπουργού για μεταρρυθμίσεις αποδείχθηκε ανύπαρκτη. Τα κόμματα της κυβέρνησης είναι τόσο διαφορετικά μεταξύ τους, σε ιδεολογικό επίπεδο, που δεν μπορούν να συμφωνήσουν, μέχρι και σήμερα, σχεδόν σε τίποτα, εκτός από το ότι απεχθάνονται την προηγούμενη κυβέρνηση (Kaczyński, 2024). Εκτός αυτού, το PiS, ακόμα και μετά την ήττα του εξακολουθούσε να ελέγχει δύο πολύ καίριους τομείς: τα ΜΜΕ και την Προεδρεία της Δημοκρατίας. Μετά από τόσα χρόνια στην εξουσία, πολλά από τα μέσα της χώρας ήταν τόσο άρρηκτα συνδεδεμένα με την προηγούμενη κυβέρνηση, ώστε έμειναν ανεπηρέαστα από την φιλελεύθερη στροφή. Ταυτόχρονα, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Andrzej Duda, ο οποίος είχε επανεκλεγεί για μια δεύτερη 5-ετή θητεία το 2020, μπλόκαρε συστηματικά οτιδήποτε θα μπορούσε να βλάψει τα συμφέροντα του κόμματος που τον είχε εκλέξει. Μοναδική ελπίδα του Tusk για να εφαρμόσει κάτι από το ανανεωτικό του πρόγραμμα ήταν οι προεδρικές εκλογές του Μαΐου του 2025.
Εξάλλου, παρά την φαινομενική δύναμη που το PiS εξακολουθούσε να διατηρεί, τα πράγματα δεν φαίνονταν ιδιαίτερα ευοίωνα για την παράταξη μετά το 2023 και η Konfederacja είχε παίξει τον ρόλο της. Στις Ευρωεκλογές του 2024, με χαμηλή βέβαια συμμετοχή, το PiS, βγήκε δεύτερο, μια ποσοστιαία μονάδα πίσω από την “Πλατφόρμα Πολιτών”, για πρώτη φορά σε εκλογική αναμέτρηση από το 2015. Ταυτόχρονα, η Konfederacja, αντλώντας από την δεξαμενή του PiS, άγγιξε το 12,1% και εξέλεξε 6 ευρωβουλευτές (Euronews, 2024). Μέσα στο επόμενο έτος, οι συσχετισμοί θα εξελίσσονταν ακόμα πιο ραγδαία. Εντός του κόμματος, μέχρι τις αρχές του 2025, υπήρχαν ουσιαστικά τρεις διακριτοί σχηματισμοί: η “Νέα Ελπίδα”, του Sławomir Mentzen, το “Εθνικό Κίνημα”, του Krzysztof Bosak και ο “Συνασπισμός του Πολωνικού Στέμματος”, του Grzegorz Braun. Η “Νέα Ελπίδα” τοποθετείται στους χώρους της πατριαρχικής ακροδεξιάς και του ακραιφνούς οικονομικού φιλελευθερισμού, το “Εθνικό Κίνημα” έχει έναν πιο νέο-φασιστικό και μιλιταριστικό χαρακτήρα, ενώ ο “Συνασπισμός του Πολωνικού Στέμματος” είναι το κύριο όχημα των θεοκρατικών βασιλοφρόνων (Dowell, 2025). Όλοι αυτοί οι σχηματισμοί έχουν ως κοινό τους σημείο τον Καθολικισμό, τον αντισημιτισμό, την ελεύθερη αγορά και την παραδοσιοκρατία, αλλά οι προσωπικότητες του Mentzen και του Braun, όπως θα αποδεικνυόταν, ήταν πολύ εκρηκτικές για να συγκατοικούν εντός του ίδιου κόμματος. Έτσι, στις προεδρικές εκλογές του 2025, ο Mentzen θα κατέβαινε ως υποψήφιος της Konfederacja και το κόμμα του Braun θα αποσχιζόταν, με εκείνον ως προεδρικό του υποψήφιο.
Ο Mentzen, με παρουσιαστικό και θέσεις που θυμίζουν κάτι μεταξύ Ηλία Κασιδιάρη και Andrew Tate, θα κατάφερνε να συγκεντρώσει το 14,8% των ψήφων για το κόμμα του και να βγει τρίτος. Παράλληλα, ο Braun, με τους θρησκόληπτους βασιλόφρονες του κατάφερε κι εκείνος να συγκεντρώσει περίπου 6,3% των ψήφων, με μια ατζέντα γεμάτη θεωρίες συνωμοσίας, συμπεριλαμβανομένης της άρνησης του Ολοκαυτώματος και της άρνησης των εμβολίων. Εάν, λοιπόν, ο Mentzen δεν είχε έρθει σε ρήξη με τον Braun, είναι πιθανό η Konfedercja, μαζί με όλες τις παραφυάδες της, να μπορούσε ακόμα και να ξεπεράσει το ποσοστό του υποψηφίου του PiS, Karol Nawrocki και να προαχθεί στον δεύτερο γύρο της αναμέτρησης (Dowell, 2025). Ευτυχώς για όλους, αυτό δεν συνέβη, όμως, ακόμα και η οριακή νίκη του Nawrocki, ενός σκληροπυρηνικού δεξιού, με 50,9% έναντι 49,1%, σε βάρος του φιλελεύθερου δημάρχου της Βαρσοβίας, Rafał Trzaskowski, έδειξε ότι τα πράγματα εντός του πολωνικού εκλογικού σώματος δεν θα μπορούσαν να είναι πιο πολωμένα (Brzozowski, 2025), με την σκοταδιστική ακροδεξιά να δίνει τον τόνο, έναντι μιας ασθμαίνουσας φιλελεύθερης κεντροδεξιάς.
Μετά από αιώνες ξένης επικυριαρχίας, ένα σύντομο διάλειμμα ανεξαρτησίας, υπό το καθεστώς του στρατάρχη Józef Piłsudski κατά τα χρόνια του Μεσοπολέμου, και στην συνέχεια την ναζιστική και κομμουνιστική κατοχή της χώρας, μέχρι το 1989, πολλοί Πολωνοί νοιώθουν ακόμα στο κοινωνικό τους DNA την ανάγκη για συντηρητισμό, ασφάλεια και σταθερότητα. Αυτό το συλλογικό τραύμα αποτελεί σήμερα μια βαθιά πρόκληση, που η Πολωνία καλείται να ξεπεράσει, εάν θέλει να γίνει πραγματικά μια μεγάλη και φιλελεύθερη δύναμη στην Ευρώπη. Είθε, λοιπόν, φαινόμενα όπως η άνοδος της Konfederacja και ανθρώπων, όπως ο Mentzen ή ο Braun να αποτελούν μια παροδική ασχήμια στα βιβλία πολωνικής ιστορίας του μέλλοντος…
Πηγές:
Andrzejewski, M. (2024). Poland: Ineffectiveness of legislation in defeating the demographic crisis (pp. 477–523). Διαθέσιμο σε: https://real.mtak.hu/209697/1/Barzo_Demographic%20Challenges_CH14_Andrzejewski.pdf
Bobrowicz, R., & Nowak, M. (2021). Divided by the rainbow: Culture war and diffusion of paleoconservative values in contemporary Poland. Religions, 12(3), Article 170. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.3390/rel12030170
Kaczyński, P. M., & Dypka, D. (2024). Liberal Poland is back: The impact on Europe of the 2023 Polish vote. Elcano Royal Institute. Διαθέσιμο σε: https://www.realinstitutoelcano.org/en/analyses/liberal-poland-is-back-the-impact-on-europe-of-the-2023-polish-vote/
Kurek, S. (2011). Population changes in Poland: A second demographic transition view. Procedia – Social and Behavioral Sciences, 19, 389–396. Διαθέσιμο σε: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877042811012614
Μπούτλα, Ε. Β. (2023). Το δημογραφικό διακύβευμα στην Ελλάδα: Ποια η απειλή για τη βιώσιμη ανάπτυξη της χώρας (pp. 7–8). Διαθέσιμο σε: https://ir.lib.uth.gr/xmlui/bitstream/handle/11615/84248/29664.pdf?sequence=4
Pytlas, B. (2021). Party organisation of PiS in Poland: Between electoral rhetoric and absolutist practice. Politics and Governance, 9(4). Διαθέσιμο σε: https://epub.ub.uni-muenchen.de/77929/
NATO. (2025). Defence expenditure of NATO countries (2014–2025). Διαθέσιμο σε: https://www.nato.int/content/dam/nato/webready/documents/finance/def-exp-2025-en.pdf
Republic of Poland. (2025). Poland joins the trillionaires’ club: A historic entry into the world’s top 20 economies. Διαθέσιμο σε: https://www.gov.pl/web/primeminister/poland-joins-the-trillionaires-club-a-historic-entry-into-the-worlds-top-20-economies
Brzozowski, A. (2025). Polish presidential result spells trouble for Tusk. EURACTIV. Διαθέσιμο σε: https://www.euractiv.com/news/polish-presidential-result-spells-trouble-for-tusk/
Dowell, S. (2025). Analysis: How Poland’s nationalist march exposes the struggle for right-wing dominance. TVP. Διαθέσιμο σε: https://tvpworld.com/89961581/polish-independence-march-highlights-right-wing-power-struggle
Dowell, S. (2025). Shock result for ultra-nationalist candidate forces Polish runoff recalculations. TVP. Διαθέσιμο σε: https://tvpworld.com/86791339/shock-result-for-ultra-nationalist-candidate-forces-polish-runoff-recalculations
Euronews. (2024). Poland exit polls: PM Tusk’s coalition maintains advantage over PiS in EU elections. Διαθέσιμο σε: https://www.euronews.com/my-europe/2024/06/09/poland-exit-polls-pm-tusks-coalition-maintains-advantage-over-pis-in-eu-elections
Πηγή εικόνας: Ratajczak, M. (2024). Konfederacja ograła Trzecią Drogę. Jest „czarnym koniem” wyborów. WP Wiadomości. https://wiadomosci.wp.pl/konfederacja-ograla-trzcia-droge-jest-czarnym-koniem-wyborow-7036776890215200a