Γράφει η Αλεξάνδρα Νταούτι
Το 2025 σηματοδοτεί μια κρίσιμη στιγμή για το μεταναστευτικό ζήτημα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Οι συνεχείς αφίξεις στα εξωτερικά σύνορα, ειδικά μέσω θαλάσσιων διαδρομών, έχουν δημιουργήσει σημαντική πίεση και, ως απάντηση, η Ε.Ε. προωθεί μια νέα θεώρηση: όχι πια αποσπασματικές δράσεις, αλλά έναν κοινό ευρωπαϊκό σχεδιασμό με μακροχρόνια προοπτική (European Commission, 2024). Σε αυτό το πλαίσιο, εισάγεται το Νέο Σύμφωνο Μετανάστευσης και Ασύλου, ένα πακέτο κανόνων που στοχεύει στη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών, την επιτάχυνση των διαδικασιών ασύλου και τη δίκαιη κατανομή των βαρών (European Union, 2024, European Parliament, 2024). Το βασικό ερώτημα το οποίο τίθεται και αναλύεται στο παρόν πόνημα, είναι αν αυτό το Σύμφωνο ανταποκρίνεται πραγματικά στην έννοια της «συλλογικής ευθύνης» ή αν αποτελεί κυρίως έναν λειτουργικό συμβιβασμό: δηλαδή, αν η αλληλεγγύη που προβάλλεται είναι ουσιαστική ή περισσότερο διαχειριστική. Με άλλα λόγια, εξετάζεται κατά πόσο η Ε.Ε. χτίζει ένα πιο δίκαιο σύστημα ή περιορίζεται στην καλύτερη οργάνωση της διαχείρισης των αφίξεων.
Πιο συγκεκριμένα, το Σύμφωνο, που υιοθετήθηκε επίσημα από το Συμβούλιο της Ε.Ε. τον Μάιο του 2024, εισάγει μια νέα δομή στους κανόνες ασύλου και μετανάστευσης (European Parliament, 2024). Περιλαμβάνει πέντε νομοθετικά κείμενα, μεταξύ των οποίων κανονισμούς για τον έλεγχο στα εξωτερικά σύνορα, τη διαδικασία ασύλου και τη διαχείριση κρίσεων (European Union, 2024). Ένα κεντρικό στοιχείο είναι ο μηχανισμός υποχρεωτικής αλληλεγγύης, σύμφωνα με τον οποίον κάθε κράτος‑μέλος υποχρεούται να συμβάλει όταν κάποια χώρα αντιμετωπίζει ιδιαίτερη πίεση (European Commission, 2024). Όμως, η εν λόγω μορφή αλληλεγγύης χαρακτηρίζεται από ευελιξία, καθώς οι χώρες μπορούν να διαλέξουν μεταξύ μετεγκατάστασης αιτούντων άσυλο, οικονομικής συμβολής ή «εναλλακτικών μέτρων», όπως αποστολή προσωπικού ή βοήθειας για δομές υποδοχής (European Union, 2024). Παράλληλα, το Σύμφωνο προβλέπει ταχύτερες διαδικασίες παροχής ασύλου στα σύνορα, με έλεγχο ταυτότητας, υγείας και ασφάλειας κατά την πρώτη άφιξη, ενώ σε περιόδους κρίσης οι οποίες μπορεί να χαρακτηρίζονται από μαζικές αφίξεις, ενεργοποιούνται ειδικά καθεστώτα που επιτρέπουν την προσαρμογή των κανόνων και επιβάλλουν ενισχυμένη αλληλεγγύη (European Commission, 2024). Συνολικά, η μεταρρύθμιση σηματοδοτεί μια στροφή από την ad hoc αντιμετώπιση κρίσεων σε ένα μόνιμο, θεσμοποιημένο πλαίσιο. Ωστόσο, στο σημείο αυτό εγείρεται ήδη το ερώτημα, αν η «κοινή ευθύνη» είναι πραγματικά κοινή ή αν αποτελεί περισσότερο έναν ρεαλιστικό τρόπο για την Ε.Ε. να διαχειριστεί πρακτικά το πρόβλημα.
Παρά τον θεσμικό ανασχεδιασμό, οι χώρες πρώτης γραμμής -κυρίως η Ελλάδα και η Ιταλία- παραμένουν στο επίκεντρο. Η γεωγραφική τους θέση τις καθιστά τις πρώτες χώρες εισόδου για πολλούς αιτούντες άσυλο, με αποτέλεσμα οι σχετικές υποδομές να αποδεικνύονται συχνά ανεπαρκείς (FRA, 2024). Στην Ελλάδα, ειδικότερα, οι δομές φιλοξενίας λειτουργούν υπό μεγάλη πίεση ενώ οι γραφειοκρατικές διαδικασίες για την υποβολή αιτήσεων, την καταγραφή και ταυτοποίηση, καθώς και τη στέγαση, εξακολουθούν να είναι προβληματικές (MFA Greece, 2024). Έτσι, παρά τις μεταρρυθμίσεις, η αντίληψη ότι η «πρώτη χώρα εισόδου» φέρει το μεγαλύτερο βάρος δεν έχει εξαλειφθεί ολοκληρωτικά. Αντίστοιχα, στην Ιταλία οι μεταναστευτικές ροές που φθάνουν στη χώρα μέσω θαλάσσιων διαδρομών είναι αυξημένες και οι κοινωνικές και πολιτικές εντάσεις στο εσωτερικό αυξάνονται (FRA, 2024). Η θεσμική αλλαγή, παρά το Σύμφωνο, δεν εγγυάται ότι οι χώρες αυτές θα απεγκλωβιστούν από τον ρόλο του «ασφαλούς αποδέκτη» (Ali et al., 2025). Έτσι, παρά τις δηλώσεις περί κοινής ευθύνης, η εμπειρία των χωρών πρώτης γραμμής δείχνει ότι το γεωγραφικό στοιχείο συνεχίζει να διαδραματίζει κεντρικό ρόλο.
Περνώντας τώρα στη διάσταση της εφαρμογής, η υλοποίηση του Συμφώνου δεν είναι απλώς τεχνικό ζήτημα αλλά βαθιά πολιτικό. Οι διαφορές μεταξύ των κρατών-μελών είναι εμφανείς. Ορισμένα βόρεια κράτη είναι πιο επιφυλακτικά: δεν επιθυμούν υποχρεωτική μετεγκατάσταση και προτιμούν οικονομικές ή άλλες μορφές συμβολής, γεγονός που δείχνει μια προσέγγιση κόστους‑οφέλους, παρά καθαρώς ανθρωπιστική λογική (Kostikova et al., 2025). Από την άλλη πλευρά, κράτη του νότου, όπως η Ελλάδα και η Ιταλία, ζητούν πιο ενεργό συμμετοχή, με μετεγκαταστάσεις και όχι μόνο χρηματοδότηση, αναδεικνύοντας το χάσμα ανάμεσα στη θεσμική ρητορική περί αλληλεγγύης και την πολιτική πραγματικότητα (MFA Greece, 2024). Επιπλέον, χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης δείχνουν διστακτικότητα σε ορισμένα σημεία, ειδικά όσον αφορά τις δεσμεύσεις για την υποδοχή των αιτούντων άσυλο. Αυτό το πολιτικό πλέγμα αποκαλύπτει ότι η «συλλογική ευθύνη» δεν είναι ένα ομοιογενές ιδεώδες, αλλά περνά μέσα από τις προτεραιότητες, τις ανησυχίες και τα συμφέροντα κάθε κράτους. Κατά συνέπεια, η αλληλεγγύη, έτσι όπως διαμορφώνεται, φιλτράρεται από εθνικά συμφέροντα και δεν αποτελεί απλή εκδήλωση κοινών αξιών, αλλά προϊόν διαπραγμάτευσης και συμβιβασμού (Kostikova et al., 2025).
Η παρούσα ανάλυση δείχνει ότι το Νέο Σύμφωνο προσφέρει θεσμική καινοτομία και πραγματικά εργαλεία αλληλεγγύης. Ο μηχανισμός υποχρεωτικής αλληλεγγύης και η πρόβλεψη για ετήσια «δεξαμενή αλληλεγγύης» («Solidarity Pool») δε, αποτελούν σημαντικά βήματα προς μια πιο δίκαιη κατανομή (European Commission – Home Affairs, 2025). Όμως, η θεσμική αυτή πρόοδος συνοδεύεται από έντονο ρεαλισμό: η ευελιξία στην επιλογή της εκάστοτε συνεισφοράς (μετακίνηση ανθρώπων, χρήματα, προσωπικό) προσφέρει στις χώρες μεγάλη ελευθερία, γεγονός που μπορεί να μειώσει την πίεση για πραγματική ανακατανομή των αιτούντων άσυλο (Ali et al., 2025). Για ορισμένες χώρες, η οικονομική συνεισφορά είναι σαφώς πιο συμφέρουσα, ιδιαίτερα αν υπάρχει έντονη πολιτική ή κοινωνική αντίσταση όσον αφορά την υποδοχή. Με άλλα λόγια, η έννοια της «συλλογικής ευθύνης» λειτουργεί εν μέρει και ως ρητορικό εργαλείο, που συνδυάζει πολιτική και διαχείριση, ανθρωπισμό και ρεαλισμό. Ωστόσο, η αλληλεγγύη συχνά αποτελεί συμβιβασμό ανάμεσα σε κράτη με διαφορετικά συμφέροντα. Συνολικά, παρατηρείται μερική θεσμική πρόοδος, η οποία όμως δεν εξαλείφει πλήρως τις ανισότητες ούτε εξασφαλίζει ότι η «συλλογική ευθύνη» θα εξελιχθεί σε μία πλήρως λειτουργική και ισότιμη πρακτική.
Κλείνοντας, οι πολιτικές της Ε.Ε. για την αντιμετώπιση του μεταναστευτικού ζητήματος το 2025, μέσω του Νέου Συμφώνου, καταδεικνύουν σαφώς μία καλύτερη οργάνωση και αντιμετώπιση σε σχέση με το παρελθόν. Με μηχανισμούς υποχρεωτικής αλληλεγγύης, ευέλικτες μορφές συνεισφοράς και ετήσιο κύκλο διαχείρισης, η Ένωση επιχειρεί να μεταφερθεί από τη διαχείριση κρίσεων σε ένα μόνιμο, συντονισμένο σύστημα (European Commission – Home Affairs, 2025). Ακόμη όμως, φαίνεται ότι η «συλλογική ευθύνη» παραμένει εν μέρει κάτι το ιδεατό: οι χώρες πρώτης γραμμής, όπως η Ελλάδα και η Ιταλία, εξακολουθούν να δέχονται δυσανάλογο βάρος, ενώ η ευελιξία στις μορφές αλληλεγγύης δύναται να περιορίσει εμπράκτως την ανακατανομή των ανθρώπων. Παράλληλα, οι πολιτικές διαφορές ανάμεσα στα κράτη-μέλη υπογραμμίζουν ότι η αλληλεγγύη συχνά φιλτράρεται από εθνικά συμφέροντα και διαπραγματεύσεις (Kostikova et al., 2025). Για να γίνει η συλλογική ευθύνη κάτι παραπάνω από θεσμική ρητορική, απαιτείται σταθερή πολιτική δέσμευση, διαφάνεια και ισχυρή εφαρμογή. Αν η Ε.Ε. καταφέρει να διατηρήσει αυτή την πορεία και να ενισχύσει την εμπιστοσύνη μεταξύ των κρατών, τότε υπάρχει πιθανότητα το νέο Σύμφωνο να λειτουργήσει ως πραγματικός πυλώνας αλληλεγγύης. Διαφορετικά, η «συλλογική ευθύνη» κινδυνεύει να παραμείνει περισσότερο μια πολιτική δήλωση παρά μία ουσιαστική πράξη.
Πηγές:
1. Ali, O., Dervic, E., Prieto‑Viertel, G., Källner, C., Stütz, R., Vismara, A., Prieto‑Curiel, R. (2025). Refugees’ path to legal stability is long and systematically unequal. Cornell University. Διαθέσιμο σε: https://arxiv.org/abs/2506.07916
2. Kostikova, A., Pütz, O., Eger, S., Sabelfeld, O., Paassen, B. (2025). LLM Analysis of 150+ years of German Parliamentary Debates on Migration Reveals Shift from Post‑War Solidarity to Anti‑Solidarity. Cornell University. Διαθέσιμο σε: https://arxiv.org/abs/2509.07274
3. European Commission. (2024, June 12). Setting out a plan to put the Migration and Asylum Pact into practice. Διαθέσιμο σε: https://commission.europa.eu/news-and-media/news/setting-out-plan-put-migration-and-asylum-pact-practice-2024-06-12_el
4. European Commission – Home Affairs. (2025, November 12). Commission launches first annual migration management cycle under Pact on Migration and Asylum. Διαθέσιμο σε: https://home-affairs.ec.europa.eu/news/commission-launches-first-annual-migration-management-cycle-under-pact-migration-and-asylum-2025-11-12_en
5. European Parliament. (2024, April 8). Press Release: The European Parliament approves the New Pact on Migration and Asylum. Διαθέσιμο σε: https://www.europarl.europa.eu/news/el/press-room/20240408IPR20290/egkrithike-apo-to-ek-to-neo-sumfono-tis-ee-gia-ti-metanasteusi-kai-to-asulo
6. European Union. (2024). Pact on Migration and Asylum: Questions and Answers. Διαθέσιμο σε: https://home-affairs.ec.europa.eu/policies/migration-and-asylum/pact-migration-and-asylum/questions-and-answers-pact-migration-and-asylum_el
7. MFA Greece. (2024). Η Ελλάδα στην ΕΕ – Πολιτική ΕΕ σε θέματα Μετανάστευσης. Διαθέσιμο σε: https://www.mfa.gr/exoteriki-politiki/i-ellada-stin-ee/politiki-ee-se-themata-metanastefsis-k/
8. European Union Agency for Fundamental Rights (FRA). (2024). Migration, Asylum, and Fundamental Rights in the EU. Διαθέσιμο σε: https://fra.europa.eu/fr/themes/asylum-migration-and-borders/migration-asylum-pact
Πηγή εικόνας: Politico. (2024). Refugees: Central Mediterranean Sea named most deadly route for migrants. Διαθέσιμο σε: https://www.politico.eu/article/refugees–central–mediterranean–sea–named–most–deadly–route–for–migrants/