Οι Γεωπολιτικές Ιδέες του Ίωνος Δραγούμη

Γράφει ο Θοδωρής Σκαρβέλης

Οι γεωπολιτικές ιδέες του Ίωνος Δραγούμη χαρακτηρίζονται από έντονη ελληνοκεντρική προσέγγιση και η εξέλιξη της σκέψης του αντικατοπτρίζει τη θυελλώδη εποχή, στην οποία έζησε. Το γεγονός ότι θεωρείται «πατέρας» του ελληνικού εθνικισμού καθιστά τη μελέτη του έργου του εξαιρετικά ενδιαφέρουσα. Οι ιδέες του Δραγούμη ήταν πρωτοποριακές για την εποχή του, ενώ οι γεωπολιτικές του βλέψεις προβάλλουν μια διαφορετική ελληνική οπτική στο ταραχώδες ξεκίνημα του περασμένου αιώνα.

Γεννημένος το 1878, ήταν γιος του πρώην πρωθυπουργού Στέφανου Δραγούμη. Σπούδασε νομικά στο Παρίσι και αργότερα φοίτησε στη Διπλωματική Ακαδημία της Ελλάδας. Ο Δραγούμης συμμετείχε εθελοντικά στον πόλεμο του 1897 μεταξύ Ελλάδας και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, γεγονός που προκάλεσε ένα κλίμα βαθιάς απογοήτευσης μεταξύ των Ελλήνων, σχετικά με το μέλλον του μικρού τότε ελληνικού βασιλείου. Στη συνέχεια υπηρέτησε ως διπλωμάτης στη Μακεδονία, την Ανατολική Ρωμυλία και τη Θράκη (American School of Classical Studies at Athens, χ.χ). Ο Δραγούμης διαδραμάτισε κρίσιμο ρόλο στο Μακεδονικό Αγώνα, συμβάλλοντας στην προστασία του ελληνικού άμαχου πληθυσμού από τις βουλγαρικές αντάρτικες ομάδες, τους Κομιτατζήδες, ενώ υπηρετούσε στο ελληνικό προξενείο. Ο Μακεδονικός Αγώνας τον επηρέασε έντονα. Όταν τοποθετήθηκε στην ελληνική πρεσβεία στην Κωνσταντινούπολη, ίδρυσε το 1908 μαζί με τον Αθανάσιο Σουλιώτη-Νικολαΐδη την «Οργάνωση Κωνσταντινουπόλεως», με σκοπό τη διασφάλιση της ισοπολιτείας των Ελλήνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (Panayotopoulos, 1980, σ. 334). Συνέχισε τη διπλωματική του σταδιοδρομία ως πρέσβης της Ελλάδος στην Αγία Πετρούπολη της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το 1915, ασχολήθηκε ενεργά με την πολιτική και εξελέγη βουλευτής με αντιβενιζελικό κόμμα. (American School of Classical Studies at Athens, χ.χ).

Ο Δραγούμης περιέγραψε στα γραπτά του τον αγώνα ισχύος στη νότια βαλκανική χερσόνησο μεταξύ Ελλάδας, Σερβίας, Βουλγαρίας, Ρωσικής Αυτοκρατορίας, Αυστροουγγαρίας και Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (Δραγούμης, 1908, σ.4). Τα κράτη αυτά ήταν ανταγωνιστικά μεταξύ τους. Κατά τον ίδιο, η σύγκρουση ειδικά στη Μακεδονία δεν ήταν κρατική, αλλά μακροϊστορικός αγώνας εθνοτικών και πολιτισμικών ομάδων.

Αναφορικά με τον Μακεδονικό Αγώνα διέκρινε τρεις κύριες εθνικές ομάδες. Πρώτον τη σλαβική ομάδα, η οποία συμπεριέλαβε τη Ρωσία, τη Σερβία, τη Βουλγαρία, το Μαυροβούνιο και τους σλαβικούς πληθυσμούς της Αυστροουγγαρίας, εκ των οποίων η Ρωσία υπογραμμιζόταν η ισχυρότερη. Δεύτερον, την ελληνική ομάδα διαιρεμένη σε Έλληνες εντός του βασιλείου, αυτόχθονες και εκτός αυτού, ετερόχθονες (Δραγούμης, 1916). Τρίτον, τη τουρκική, εκπροσωπούμενη από την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Για τον Δραγούμη, το έθνος υπερείχε έναντι του κράτους και θεμελιωνόταν στην πολιτισμική συνοχή. Η διαμάχη ήταν πρωτίστως μεταξύ των εθνών και όχι τόσο μεταξύ των κρατών (Δραγούμης, 1916).

Σύμφωνα με τον ίδιο η κυριότερη απειλή των Ελλήνων ήταν οι Σλάβοι ως εθνική ομάδα, ανεξαρτήτως κρατικής υπόστασης (Δραγούμης, 1908, σ.6). Χαρακτηριστικά, ο Δραγούμης θεωρούσε τη Ρωσική Αυτοκρατορία στρατηγικό ανταγωνιστή, καθώς ήθελε τον έλεγχο της Κωνσταντινούπολης και των Στενών, εξασφαλίζοντας ασφαλή πρόσβαση στη Μεσόγειο και επικοινωνία με τον Εύξεινο Πόντο. Αντίστοιχα, στην περιοχή της Μακεδονίας θεωρούσε ότι οι σλαβόφωνοι πληθυσμοί λειτουργούσαν ως φορείς της βουλγαρικής επιρροής μέσω των Κομιτατζήδων (Δραγούμης, 1908, σ.6). Οπότε θεωρούσε απώτερο στόχο όλων των Σλάβων και στρατηγική τους επιδίωξη την κάθοδο προς το Αιγαίο Πέλαγος, κατακτώντας εδάφη στη Μακεδονία και τη Θράκη.

Ως αντιστάθμισμα, πρότεινε τη συνεργασία με τους Αλβανούς, θεωρώντας τους συγγενικό λαό με τους Έλληνες και με κοινό γεωπολιτικό αντίπαλο τους Σλάβους (Δραγούμης, 1908, σ.7). Ωστόσο, τα σχέδια αυτά παρεμποδίστηκαν από την Αυστροουγγαρία και την Ιταλία. Σύμφωνα με τον Δραγούμη, αυτές οι δύο χώρες έστρεψαν τον αλβανικό λαό κατά των Ελλήνων προκειμένου να εξυπηρετήσουν τα γεωπολιτικά τους συμφέροντα στα Βαλκάνια. Ο στόχος τους ήταν ο απόλυτος πολιτικός και στρατιωτικός έλεγχος της Αλβανίας, καθιστώντας την τμήμα των δικών τους εδαφών (Δραγούμης, 1908, σ.7). Το γεωπολιτικό ενδιαφέρον του Δραγούμη επικεντρωνόταν στο Αιγαίο, τη Μακεδονία και τη Θράκη, περιοχές όπου υπηρέτησε και είχε άμεση γνώση ως διπλωμάτης του Ελληνικού Βασιλείου.

Στη Μικρά Ασία, ο Ίων Δραγούμης ανέπτυξε τη θεωρία της «Ανατολικής Ομοσπονδίας». Σύμφωνα με αυτήν, η σταδιακή ισχυροποίηση της ελληνική ομάδας στο εσωτερικό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας,  θα επέτρεπε την υποκατάσταση της κυρίαρχης τουρκικής ομάδας και αυτό θα οδηγούσε στη δημιουργία μιας πολυεθνικής Ανατολικής Ομοσπονδίας (Panayotopoulos, 1980, σ.331-334). Η «ελληνική πραγματικότητα» στην Ανατολία ήταν διαφορετική από την ευρωπαϊκή Οθωμανική επικράτεια. Οι Έλληνες σε εκείνη την περιοχή, ιδίως στην Κωνσταντινούπολη, ήταν πολυπληθείς, μορφωμένοι και οικονομικά ισχυροί (Kamouzis, 2021, σ.17). Ο Δραγούμης, επηρεασμένος από το συνεργάτη του Σουλιώτη-Νικολαΐδη με τον οποίο είχαν δημιουργήσει τη μυστική «Οργάνωση Κωνσταντινουπόλεως» το 1908, ανέπτυξε μεταξύ 1908–1912 την ιδέα μιας πολυεθνικής Ανατολικής Ομοσπονδίας, όπου θα αναδυόταν μια νέα Ανατολική φυλή, που θα μιλούσε διαφορετικές γλώσσες, αλλά θα είχε ένα πνεύμα, το Ιωνικό, δηλαδή το Ελληνικό (Panayotopoulos, 1980, σ.351).

Οραματιζόταν μια νέα «Ανατολική φυλή», με κοινό πνεύμα, το ιωνικό, δηλαδή ελληνικό, που θα δημιουργούσε έναν νέο ανατολικό πολιτισμό. Η έντονη αντιδυτική στάση του επηρέασε την απόρριψη της καθαρεύουσας ως δυτικότροπης και την υποστήριξη της δημοτικής (Gazi, Giannakopoulos & Papari, 2021). O εθνικισμός των Νεότουρκων, ανέτρεψαν κάθε προοπτική υλοποίησης του σχεδίου ομοσπονδίας, καθώς υποστήριζε ότι η Τουρκία έπρεπε να εξοντώσει ή να εκδιώξει ένα μεγάλο μέρος του χριστιανικού πληθυσμού και να μετατραπεί σε έθνος-κράτος, που θα κυριαρχούνταν από Τούρκους (Smith, 1998, σ.30). Έτσι, ακολούθησαν οι διώξεις κατά Ελλήνων και Αρμενίων το 1912 με 1913. Παρά την αποδοχή ότι το σχέδιο ήταν ουτοπικό, ο Δραγούμης δεν εγκατέλειψε ποτέ το ιδεώδες μιας Ανατολικής Ομοσπονδίας, θεωρώντας ότι ο Ελληνισμός ανήκει στην Ανατολή και όχι στη Δύση (Δραγούμης & Σουλιώτης-Νικολαΐδης, 1921).

Το 1911, στο έργο Όσοι Ζωντανοί, ο Δραγούμης πρότεινε μια νέα κατεύθυνση: την ένωση όλων των Ελλήνων σε ένα μεγάλο, εθνοτικά ομοιογενές κράτος, τον Πανελληνισμό (Δραγούμης, 1911, σ.170). Αυτό θα περιλάμβανε όλον τον ελληνισμό από τη Βόρειο Ήπειρο έως τον Πόντο. Η Ελλάδα, υποστήριζε, ήταν μικρή και εξαρτημένη από τη Δύση, άρα χρειαζόταν μια νέα μεγάλη κρατική οντότητα, χωρίς να θέτει σαφή σύνορα. Προέτασσε ως πρώτο στόχο την απελευθέρωση Μακεδονίας, Ηπείρου και Δυτικής Θράκης, πιστεύοντας ότι η ενσωμάτωσή τους θα ενίσχυε το κράτος. Μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους, η Ελλάδα διπλασιάστηκε και ο Δραγούμης στράφηκε πιο καθαρά στον Πανελληνισμό.

Στο βιβλίο του 1913, Ελληνικός Πολιτισμός, ο Ίων Δραγούμης ανέπτυξε τις απόψεις και τις ιδέες του σχετικά με τον ελληνικό πολιτισμό, το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον. Για παράδειγμα, πρότεινε τη δημιουργία ενός νέου, νεοελληνικού πολιτισμού, διαφορετικού από τον αρχαίο και τον βυζαντινό (Δραγούμης, 1913). Η δημοτική γλώσσα θα ήταν η βάση της νέας πολιτισμικής έκφρασης. Έδινε έμφαση στη «εθνική ενέργεια» και σε ένα ισχυρό, στρατιωτικοποιημένο κράτος (Ταγκόπουλος, 1920, σ.41).

Πρότεινε σχολεία που να διδάσκουν κυρίως εθνική ιστορία και να καλλιεργούν εθνική συνείδηση (Ταγκόπουλος, 1920, σ.62). Σε ορισμένα γραπτά του, φτάνει στο σημείο να προτείνει στρατιωτικούς διοικητές αντί εκλεγμένων πολιτικών. Μετά το 1913, εντάθηκε η αντιβενιζελική του στάση. Κατηγορούσε τον Βενιζέλο ως εξαρτημένο από τις Μεγάλες Δυνάμεις και ως ανίκανο να απελευθερώσει τη Βόρειο Ήπειρο και τη Μικρά Ασία (Christopoulos, 2015). Από το 1916 έως τη δολοφονία του, ο Δραγούμης συνέγραψε δριμύτατα αντικυβερνητικά κείμενα, αποτελώντας μαζί με τον Βενιζέλο βασικό πρωταγωνιστή του Εθνικού Διχασμού.

Ο Ίων Δραγούμης αποτελεί μία από τις πιο αντιφατικές μορφές της ελληνικής ιστορίας του 20ού αιώνα. Οι γεωπολιτικές του συλλήψεις κυμάνθηκαν από το όραμα της Ανατολικής Ομοσπονδίας έως τον Πανελληνισμό, συχνά ασαφείς, αντιθετικές και άμεσα επηρεασμένες από τις ιστορικές συγκυρίες και το ρόλο του ως διπλωμάτη. Παρόλο που, η ελληνική γεωπολιτική σκέψη δεν υιοθέτησε τις ιδέες του, η συμβολή του υπήρξε καθοριστική, ενώ τα έργα του συνεχίζουν να αποτελούν αντικείμενο μελέτης.

 

 

Πηγές

Ακαδημαϊκές πηγές:

American School of Classical Studies at Athens. (χ.χ). Ion Dragoumis Papers- Biographical Note. Διαθέσιμο σε: https://www.ascsa.edu.gr/index.php/archives/ion-dragoumis-biographical-note

Christopoulos, M. (2015). ‘Anti-Venizelist criticism of Venizelos’ policy during the Balkan Wars (1912-13)’, Byzantine and Modern Greek Studies, 39(2), σελ. 249–265. Cambridge University Press. Διαθέσιμο σε:https://www.cambridge.org/core/journals/byzantine-and-modern-greek-studies/article/abs/antivenizelist-criticism-of-venizelos-policy-during-the-balkan-wars-191213/FBE6A190E17183401E36D81B6209FCB2

Gazi, E., Giannakopoulos, G. & Papari, K. (2021). Rethinking Hellenism: Greek Intellectuals Between Nation and Empire, 1890–1930, Journal of Modern Greek Studies, 39(1), σελ. 163-189. muse.jhu. Διαθέσιμο σε: https://muse.jhu.edu/pub/1/article/788943/pdf

Kamouzis, D. (2021). Greeks in Turkey: elite nationalism and minority politics in late Ottoman and Early Republican Istanbul. Abingdon, Oxon New York, NY: Routledge. Διαθέσιμο σε: https://www.routledge.com/Greeks-in-Turkey-Elite-Nationalism-and-Minority-Politics-in-Late-Ottoman-and-Early-Republican-Istanbul/Kamouzis/p/book/9780367693848

Panayotopoulos, A.J. (1980). ‘The “Great Idea” and the vision of Eastern Federation: a propos of the views of I. Dragoumis and A. Souliotis-Nicolaidis’, Balkan Studies, 21(2), σελ. 331–365. OJS. Διαθέσιμο σε: https://ojs.lib.uom.gr/index.php/BalkanStudies/article/view/2114

Smith, M.L. (1998). Ionian vision: Greece in Asia Minor, 1919-1922. Ann Arbor: University of Michigan Press. Διαθέσιμο σε: https://books.google.gr/books?id=E4OuoSFztt8C

Δραγούμης, I. (1911). Όσοι ζωντανοί. Ανέμη. Διαθέσιμο σε: https://anemi.lib.uoc.gr/search/?dtab=m&search_type=simple&search_help=&display_mode=overview&wf_step=init&show_hidden=0&number=10&keep_number=&cclterm1=%CE%AF%CF%89%CE%BD+%CE%B4%CF%81%CE%B1%CE%B3%CE%BF%CF%8D%CE%BC%CE%B7%CF%82&cclterm2=&cclterm3=&cclterm4=&cclterm5=&cclterm6=&cclterm7=&cclterm8=&cclfield1=term&cclfield2=&cclfield3=&cclfield4=&cclfield5=&cclfield6=&cclfield7=&cclfield8=&cclop1=&cclop2=&cclop3=&cclop4=&cclop5=&cclop6=&cclop7=&isp=&display_help=0&offset=1&search_coll[metadata]=1&&stored_cclquery=&skin=&rss=0&store_query=1&show_form=&export_method=none&srfile=%2Fmetadata%2F2%2F5%2Fa%2Fmetadata-3b4ba9d6128dde0b87ad11e6e776b836_1247548960.tkl&display_mode=detail&ioffset=1&offset=9&number=1&keep_number=10&old_offset=1&search_help=detail

Δραγούμης, I. (1913). Ελληνικός Πολιτισμός. Ανέμη. Διαθέσιμο σε: https://anemi.lib.uoc.gr/search/?dtab=m&search_type=simple&search_help=&display_mode=overview&wf_step=init&show_hidden=0&number=10&keep_number=&cclterm1=%CE%AF%CF%89%CE%BD+%CE%B4%CF%81%CE%B1%CE%B3%CE%BF%CF%8D%CE%BC%CE%B7%CF%82&cclterm2=&cclterm3=&cclterm4=&cclterm5=&cclterm6=&cclterm7=&cclterm8=&cclfield1=term&cclfield2=&cclfield3=&cclfield4=&cclfield5=&cclfield6=&cclfield7=&cclfield8=&cclop1=&cclop2=&cclop3=&cclop4=&cclop5=&cclop6=&cclop7=&isp=&display_help=0&offset=1&search_coll[metadata]=1&&stored_cclquery=&skin=&rss=0&store_query=1&show_form=&export_method=none&srfile=%2Fmetadata%2F2%2F5%2Fa%2Fmetadata-3b4ba9d6128dde0b87ad11e6e776b836_1247548960.tkl&display_mode=detail&ioffset=1&offset=3&number=1&keep_number=10&old_offset=1&search_help=detail

Δραγούμης, Ι. & Σουλιώτης-Νικολαΐδης, A. (1921). Πολιτική επιθεώρησις. Ψηφιοθήκη ΑΠΘ. Διαθέσιμο σε: https://digital.lib.auth.gr/record/146981

Ταγκόπουλος, Δ. (1920). Ίων Δραγούμης, 10 άρθρα του στο “Νουμά”. Ανέμη. Διαθέσιμο σε: https://anemi.lib.uoc.gr/metadata/2/5/a/metadata-3b4ba9d6128dde0b87ad11e6e776b836_1247548960.tkl

 

Πηγή εικόνας: Παρίδης, Χ. (2020). Ίων Δραγούμης: Η θυελλώδης ζωή του σε μια νέα έκθεση. LIFO. Διαθέσιμο σε: https://www.lifo.gr/culture/eikastika/ion-dragoymis-i-thyellodis-zoi-toy-se-mia-nea-ekthesi