Γράφει η Άννα Πούλιου
Η συζήτηση γύρω από επίκαιρες εξελίξεις που άπτονται των προκλήσεων εφαρμογής του Διεθνούς Aνθρωπιστικού Δικαίου επανήλθε δυναμικά από το 2023 με τις αλλεπάλληλες επιθέσεις των Χούθι στα εμπορικά πλοία που διαπερνούσαν τα στενά του Κόλπου του Άντεν και το Στενό του Bab el-Mandeb. Στο παρόν άρθρο θα αναλυθεί η νομική προσέγγιση που αφορά στη δέσμευση των Χούθι, ως ένοπλη ομάδα, από το Διεθνές Δίκαιο, συζήτηση που πυροδοτεί ερωτήσεις για τη γενικότερη δέσμευση των μη κρατικών δρώντων από το Δίκαιο σε διεθνές επίπεδο. Συγκεκριμένα, αφού σκιαγραφηθεί ο χαρακτήρας και ο στόχος αυτής της ένοπλης ομάδας, θα εξεταστεί, αφενός, η νομική δέσμευση των Χούθι από το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο και οι ευθύνες που θα μπορούσαν να τους επιρριφθούν, και αφετέρου θα αναλυθεί ο ρόλος του Συμβουλίου Ασφαλείας του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών στη διασφάλιση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας στη συγκεκριμένη περιοχή. Τέλος, θα διερευνηθούν οι προϋποθέσεις υπό τις οποίες η χρήση ένοπλης βίας σε βάρος των Χούθι θα ήταν νόμιμη, σύμφωνα με τον Χάρτη του ΟΗΕ. Είναι πράγματι δίκαιες οι κατηγορίες που επιρρίπτονται στον ΟΗΕ για αδράνεια μπροστά στα ζητήματα παραβίασης του Διεθνούς Δικαίου;
Οι Χούθι αποτελούν μια ένοπλη θρησκευτική ομάδα με έντονη πολιτική παρουσία στην Υεμένη. Πρόκειται για παρακλάδι του Σιιτικού Μουσουλμανισμού – Ζαϊντι – το οποίο διατηρεί στενούς δεσμούς με το Ιράν, λόγω της κοινής θρησκευτικής ιδεολογίας τους. Οι Χούθι έχουν διακηρύξει την ένταξή τους στον Ιρανικό Άξονα απέναντι στο Ισραήλ, τις ΗΠΑ και γενικότερα τη Δύση. Στον Άξονα αυτόν εντάσσονται διάφορες ένοπλες ομάδες της ευρύτερης περιοχής που υποστηρίζονται άμεσα ή έμμεσα από το Ιράν με οπλισμό και οικονομική ενίσχυση, όπως είναι η Χαμάς και η Χεζμπολάχ. Η συγκεκριμένη ομάδα των Χούθι συγκροτήθηκε τη δεκαετία του 1990, αλλά απέκτησε ιδιαίτερη διεθνολογική σημασία κατά τη διάρκεια της Αραβικής Άνοιξης. Το 2011, κατά τη διάρκεια των λαϊκών εξεγέρσεων, οι Χούθι κατόρθωσαν να προωθήσουν την πολιτική τους ατζέντα και μέχρι το 2012 είχαν καταλάβει το βόρειο τμήμα της χώρας καθώς και την πρωτεύουσα, σχηματίζοντας έναν συνασπισμό με συμμάχους εντός της χώρας που αντιτάσσονταν στην κεντρική εξουσία.
Ο εμφύλιος πόλεμος που είχε ξεσπάσει και ο φόβος για την καθολική κατάκτηση της Υεμένης από τους Χούθι εξώθησε τα αραβικά κράτη, με ηγέτη τους τη Σαουδική Αραβία και άλλα κράτη της Δύσης, να προχωρήσουν σε στρατιωτική παρέμβαση εντός της Υεμένης με βομβαρδισμούς και εναέριες επιθέσεις, προκειμένου να επαναφέρουν την ειρήνη και την ασφάλεια στην περιοχή και να εξισορροπήσουν την αυξανόμενη επιρροή του Ιράν στα αραβικά κράτη. Το 2022 οι δύο αντιμαχόμενες πλευρές υπέγραψαν συνθήκη ειρήνης παύοντας τις εχθροπραξίες. Ωστόσο, η ειρήνη αυτή διακόπηκε σύντομα, όταν τον Οκτώβρη του 2023, οι Χούθι προχώρησαν σε επιθέσεις σε πλοία που διαπερνούσαν τα στενά του Κόλπου του Άντεν, γεγονός που είχε καταστρεπτικές συνέπειες για το διεθνές θαλάσσιο εμπόριο και τις μεταφορές και καταπατούσε το δικαίωμα στην ελεύθερη ναυσιπλοΐα (BBC, 2024). Όπως είναι φυσικό, οι επιθέσεις αυτές επανέφεραν στο προσκήνιο τις συζητήσεις για τη δέσμευση των ενόπλων ομάδων από το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο και τη δράση του ΟΗΕ στο πεδίο αυτό.
Αρχικά, είναι χρήσιμο να αποσαφηνιστεί το περιεχόμενο του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου, προκειμένου να γίνει αντιληπτή η νομική δέσμευση που δημιουργεί. Το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο είναι μια σειρά κανόνων που στοχεύουν στον περιορισμό των αρνητικών επιπτώσεων των ένοπλων συγκρούσεων για τα άτομα που δεν μετέχουν στις εχθροπραξίες, ορίζοντας ταυτόχρονα το νομικό πλαίσιο για τα μέσα και τις μεθόδους που επιτρέπεται να χρησιμοποιούνται στον πόλεμο. Tο Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο συγκροτείται από τις Συμβάσεις της Χάγης, τη Σύμβαση της Γενεύης του 1949, τα Τέσσερα Πρόσθετα Πρωτόκολλα, και τελικώς, το εθιμικό Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο.
To Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο διακρίνει δύο είδη ένοπλων συγκρούσεων από τα οποία απορρέει διαφορετική νομική δέσμευση: τις διεθνείς και τις μη διεθνείς ένοπλες συγκρούσεις. Στην πρώτη κατηγορία εντάσσονται οι ένοπλες συγκρούσεις που αφορούν δύο ή περισσότερα κράτη, τα οποία πληρούν τα επίσημα κριτήρια του κράτους. Στην περίπτωση των Χούθι, ωστόσο, και της κυριαρχίας που ασκούν επί του κράτους της Υεμένης δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί η πλήρωση αυτών των κριτηρίων. Επομένως, η κατάσταση της Υεμένης κατατάσσεται στις μη διεθνείς ένοπλες συγκρούσεις, καθώς τα αντικρουόμενα μέρη είναι οι συμμαχικές με την κυβέρνηση της Υεμένης δυνάμεις και οι δυνάμεις των Χούθι. Το γεγονός αυτό συνεπάγεται τη νομική δέσμευση των Χούθι από ένα μέρος αυτών των συμβάσεων και όχι από το σύνολο των Συμβάσεων της Γενεύης και της Χάγης (Human Rights Watch, 2015).
Συγκεκριμένα, οι Χούθι στην περίπτωση της Υεμένης δεσμεύονται από τρία στοιχεία: Το Κοινό Άρθρο 3 της Σύμβασης της Γενεύης του 1949, το οποίο αναγνωρίζει την ελάχιστη προστασία στον άμαχο πληθυσμό, αλλά και σε άτομα των ενόπλων δυνάμεων που έχουν καταθέσει τα όπλα (Gandhi, 2001). Επιπλεόν, τα εμπλεακόμενα μέλη δεσμεύονται από το Πρωτόκολλο ΙΙ, που περιλαμβάνει διατάξεις που εφαρμόζονται σε μη διεθνείς συγκρούσεις σχετικά με τη μεταχείριση των τραυματισμένων, των αρρώστων, αλλά και όσο αφορά στον άμαχο πληθυσμό (Office of High Commissioner of Human Rights, 1949). Τέλος, οι δυνάμεις των Χούθι δεσμεύονται από εθιμικές αρχές, όπως η διάκριση των νόμιμων στόχων και των αμάχων και η αρχή της αναλογικότητας (Αντωνόπουλος & Μαγκλιβέρας, 2022, 785).
Ερευνώντας την ευθύνη που φέρουν οι Χούθι για τα εγκλήματα πολέμου στην Υεμένη, δέον να αναφερθεί η λεπτομερής αναφορά του Panel of Experts του Συμβουλίου Ασφαλείας που αναλύει εκτενώς τα πεδία παραβάσεων του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου από τους Χούθι. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, πρόκειται για διάπραξη σειράς εγκλημάτων πολέμου, όπως αδιάκριτες επιθέσεις προς αμάχους και κρατικές υποδομές και ειδικότερα, για την άσκηση υπέρμετρης βίας προς θρησκευτικές μειονότητες, πρόσφυγες και άλλες ευάλωτες ομάδες. Καταληκτικά, η αναφορά σημειώνει την παρακώλυση από μεριάς των Χούθι της αποστολής και διανομής της ανθρωπιστικής βοήθειας προς τον πληθυσμό της Υεμένης (Panel of Experts, 2023). Το σύνολο αυτών των ενεργειών συνιστούν σοβαρότατες παραβάσεις του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου και εγείρουν ζητήματα διεθνούς ευθύνης των Χούθι.
Παρόλα αυτά, η δίωξη της συγκεκριμένης ομάδας για τα εγκλήματα πολέμου από τα διεθνή δικαιοδοτικά όργανα, παραμένει περίπλοκη υπόθεση, καθώς το Διεθνές Δικαστήριο Δικαιοσύνης (ICJ) δεν έχει τη δικαιοδοσία να εξετάσει υποθέσεις παρά μόνο εφόσον αφορούν δύο κράτη (McIntyre, 2024). Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο έχει δικαιοδοσία να αποφαίνεται και να καταδικάζει σε περιπτώσεις γενοκτονίας, εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και εγκλήματα πολέμου. Παρόλα αυτά, μπορεί να ασκήσει την αρμοδιότητά του μόνο, εφόσον τα εγκλήματα λαμβάνουν χώρα εντός του εδάφους ενός κράτους μέλους του Δικαστηρίου. Δεδομένου ότι η Υεμένη δεν είναι μέλος της Ιδρυτικής Συνθήκης αυτού (Rome Statute), η μοναδική περίπτωση να δραστηριοποιηθεί το Ποινικό Δικαστήριο για την απονομή δικαιοσύνης είναι η σχετική έκκληση του Συμβουλίου Ασφαλείας (Human Rights Watch, 2015). Εναλλακτικά, λειτουργώντας υπό το Κεφάλαιο 7 του Χάρτη του ΟΗΕ, το Συμβούλιο Ασφαλείας έχει τη δικαιοδοσία να συστήσει ad hoc ποινικά δικαστήρια που έχουν την αρμοδιότητα να εκδικάσουν υποθέσεις για καθορισμένη περιοχή και να αποφανθούν επί συγκεκριμένων εγκλημάτων, τα οποία το Συμβούλιο έχει ορίσει ότι εμπίπτουν εντός της εξουσιοδότησής του (Αντωνόπουλος & Μαγκλιβέρας, 2022, 870).
Ταυτόχρονα, το Συμβουλίου Ασφαλείας έχει ως βασικό σκοπό του τη διατήρηση της ειρήνης και της ασφάλειας και ως πρωταρχική ευθύνη του τη διευθέτηση θεμάτων που συνιστούν απειλές αυτών (Άρθρο 24 παρ. 1 του Χάρτη ΟΗΕ), ακόμη και με τη χρήση ένοπλης βίας (Άρθρο 24 παρ. 2 του Χάρτη ΟΗΕ). Σύμφωνα με το Άρθρο 25 του Κεφαλαίου 5 του Χάρτη, τα κράτη δεσμεύονται να αποδεχτούν και να εκτελέσουν τις αποφάσεις που εκδίδει το Συμβουλίου Ασφαλείας. Αρχικά, το Συμβούλιο Ασφαλείας, πριν επιβάλει μέτρα εξαναγκαστικού χαρακτήρα κατά κάποιου κράτους, οφείλει να εξετάσει, αν η εκάστοτε ενέργεια αποτελεί απειλή ή διατάραξη της παγκόσμιας ειρήνης ή επιθετική ενέργεια. Έτσι, στην εξέταση της περίπτωσης των θαλάσσιων επιθέσεων των Χούθι, σημειώνεται ότι η διασφάλιση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας αποτελεί βασικό άρθρο της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, το οποίο τίθεται σε κίνδυνο.
Συγκεκριμένα, το Άρθρο 87 διευκρινίζει την “ελευθερία των ανοιχτών θαλασσών, όπου, δηλαδή, όλα τα κράτη είτε είναι παράκτια είτε περιβάλλονται από ξηρά έχουν δικαίωμα στις ανοιχτές θάλασσες που περιλαμβάνει: το δικαίωμα ελεύθερης ναυσιπλοΐας, την ελευθερία υπερπτήσεων, την ελευθερία της αλιείας” (UN General Assembly, 1982). Στο Ψήφισμα του Συμβουλίου του Ιανουαρίου 2024 που αφορά τους Χούθι (S_RES_2722, 2024), γίνεται λόγος για το Δίκαιο της Θάλασσας, το οποίο ορίζει το νομικό πλαίσιο που αφορά στις δραστηριότητες που λαμβάνουν χώρα εντός αυτής καθώς και τα μέτρα για την αντιμετώπιση των παράνομων δραστηριοτήτων. Το Συμβούλιο Ασφαλείας, στο Προοίμιο του ίδιου Ψηφίσματος, εκδηλώνει ρητά την ανησυχία του για τις παράνομες πράξεις που λαμβάνουν χώρα στην περιοχή, δεδομένων των επιθέσεων της ένοπλης ομάδας των Χούθι σε εμπορικά πλοία που διαπερνούσαν τα στενά της Ερυθράς Θάλασσας, χωρίς, ωστόσο, να τις κατατάσσει στην κατηγορία απειλής για τη διεθνή ειρήνη και ασφάλεια. Αντίθετα, για να καταταχθεί μια παράνομη πράξη στην κατηγορία αυτή, οφείλει να είναι εντατική σε χρονική διάρκεια και να αποτελεί συστηματική παραβίαση των κανόνων του Διεθνούς Δικαίου. Όπως προκύπτει από το Ψήφισμα, τα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας αναγνωρίζουν τη σημασία σεβασμού του δικαιώματος στην ελεύθερη ναυσιπλοΐα και απαιτούν την παύση όλων των επιθέσεων των Χούθι που την παρεμποδίζουν, χωρίς να υιοθετούν αποφασιστικά μέτρα.
Μετά το πέρας ενός εύλογου διαστήματος, το Συμβούλιο Ασφαλείας μπορεί να αποφασίσει να δράσει κάτω από το πλαίσιο του Κεφαλαίου 7 του Χάρτη, με τίτλο “Ενέργειες σε περίπτωση Απειλής εναντίον της Ειρήνης, Διαταράξεως της Ειρήνης και Επιθετικών Πράξεων”. Εφόσον κριθεί ότι η δράστη των Χούθι, αναφορικά με την ελεύθερη ναυσιπλοΐα εντάσσεται σε μία από αυτές τις κατηγορίες, τότε το Συμβούλιο Ασφαλείας μπορεί να λάβει εξαναγκαστικά μέτρα (Άρθρο 41 του Κεφαλαίου 7 του Χάρτη ΟΗΕ). Εν προκειμένω, το Συμβούλιο, αξιολογώντας τη γενικότερη αποσταθεροποιητική κατάσταση στη χώρα και τις παραβιάσεις κανόνων Διεθνούς Δικαίου από τους Χούθι στην περιοχή, έχει υιοθετήσει μια σειρά από μη-στρατιωτικά μέτρα-κυρώσεις. Με βάση το Ψήφισμα 2140/2014, αποφασίστηκε η επιβολή μιας σειράς κυρώσεων στους Χούθι: πάγωμα περιουσιακών στοιχείων και κεφαλαίων, απαγόρευση εξόδου από τη χώρα και στοχευμένο εμπάργκο όπλων (Security Council, 2014).
Καταληκτική επιλογή του Συμβουλίου είναι η ενεργοποίηση του Άρθρου 42 του Χάρτη, βάσει του οποίου η σοβαρή απειλή της διεθνούς ειρήνης αποκαθίσταται με τη χρήση βίας (στρατιωτικά μέσα). Δεδομένου ότι ο ΟΗΕ δε διαθέτει δικό του στρατό, στην περίπτωση αυτή καλούνται τα κράτη να λάβουν δράση μέσω ειρηνευτικών αποστολών που συστήνονται, μέσω συνασπισμών κρατών ή μέσω εξουσιοδότησης για δράση σε περιφερειακούς οργανισμούς, τύπου ΝΑΤΟ. Στο Ψήφισμα του Ιανουαρίου του 2024, το Συμβούλιο αναφέρει ότι αποδέχεται την άσκηση των ναυσιπλοϊκών δικαιωμάτων και ελευθεριών που απολαμβάνουν τα πλοία κάτω από το Διεθνές Δίκαιο και επιπρόσθετα “λαμβάνει γνώση” για τη δράση κρατών μελών να υπερασπιστούν τα πλοία από τις επιθέσεις. Παρόλα αυτά, από τη διατύπωση αυτή δεν προκύπτει ότι το Συμβούλιο δίνει ρητά την άδεια για χρήσης βίας κατά της ομάδας των Χούθι, καθώς δεν αναφέρεται ξεκάθαρα ότι δραστηριοποιείται κάτω από το Κεφάλαιο 7 του Χάρτη, ούτε χρησιμοποιεί λέξεις όπως “αποφασίζει”, “επιτρέπεται στα μέλη να πάρουν όλα τα απαραίτητα μέτρα”, ώστε να αιτιολογείται νόμιμα η επίθεση προς τους Χούθι (Brassat, 2024).
Συμπερασματικά, οι Χούθι ως μη κρατικός ένοπλος δρώντας, δεσμεύονται από το μέρος του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου που ανταποκρίνεται στις μη κρατικές συγκρούσεις και το οποίο συνεπάγεται υποχρεώσεις και ευθύνες σε περίπτωση παραβίασής του. Οι εκθέσεις εμπειρογνωμόνων του Panel of Experts του Συμβουλίου Ασφαλείας έχουν καταδείξει εγκλήματα πολέμου και κατάφορες παραβιάσεις, όπως αδιάκριτες επιθέσεις σε αμάχους, βασανιστήρια, σεξουαλική βία και παρεμπόδιση ανθρωπιστικής βοήθειας. Παρόλα αυτά, το ζήτημα της λογοδοσίας και της απονομής δικαιοσύνης παραμένει περίπλοκο. Όσο η δικαιοδοσία των διεθνών δικαστηρίων συνδέεται αποκλειστικά με την επικύρωση της ιδρυτικής συνθήκης, η επιβολή του δικαίου και η ενεργοποίηση των εν λόγω δικαιοδοτικών οργάνων παραμένει καθαρά πολιτική υπόθεση. Αυτό αναπόφευκτα οδηγεί στην διαιώνιση και υποστήριξη δρώντων που υποσκάπτουν το διεθνές σύστημα ασφάλειας και ειρήνης για την ικανοποίηση συμφερόντων και διακρατικών ανταγωνισμών.
Βιβλιογραφία
Βιβλία
Αντωνόπουλος, Κ., & Μαγκλιβέρας, Κ. (2022). Το δίκαιο της διεθνούς κοινωνίας (4th ed.). Νομική Βιβλιοθήκη.
Άρθρα από Ακαδημαϊκές Πηγές
Brassat, L. (2024). The lawfulness of military strikes against the Houthis in Yemen and the Red Sea. EJIL: Talk!. https://www.ejiltalk.org/the-lawfulness-of-military-strikes-against-the-houthis-in-yemen-and-the-red-sea/
Gandhi, M. (2001). Common Article 3 of Geneva Conventions, 1949 in the era of international criminal tribunals. WorldLII. http://www.worldlii.org/int/journals/ISILYBIHRL/2001/11.html
Glenn, C. (2022, July 7). Who are Yemen’s Houthis? Wilson Center. https://www.wilsoncenter.org/article/who-are-yemens-houthis
Human Rights Watch. (2015, April 6). Q & A on the conflict in Yemen and international law. Human Rights Watch. https://www.hrw.org/news/2015/04/06/q-conflict-yemen-and-international-law
International Committee of the Red Cross. (n.d.). Hague Conventions. How does law protect in war? Retrieved May 22, 2024, from https://casebook.icrc.org/a_to_z/glossary/hague-conventions
McIntyre, J. (2024). How does the International Court of Justice differ from the International Criminal Court? Pursuit. https://pursuit.unimelb.edu.au/articles/how-does-the-international-court-of-justice-differ-from-the-international-criminal-court
Πρωτογενείς Πηγές
Office of the High Commissioner for Human Rights. (n.d.). Protocol Additional to the Geneva Conventions of 12 August 1949, and relating to the protection of victims of non-international armed conflicts (Protocol II). OHCHR. Retrieved May 22, 2024, from https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/protocol-additional-geneva-conventions-12-august-1949-and-0
Panel of Experts on Yemen. (2023, November 2). Letter dated 2 November 2023 from the Panel of Experts on Yemen addressed to the President of the Security Council. United Nations Security Council. https://www.securitycouncilreport.org/atf/cf/%7B65BFCF9B-6D27-4E9C-8CD3-CF6E4FF96FF9%7D/S_2023_833.pdf
Security Council Committee established pursuant to resolution 2140 (2014). (2014). United Nations Security Council. https://www.un.org/securitycouncil/sanctions/2140#work%20and%20mandate
United Nations. (1945, October 24). Charter of the United Nations. https://www.refworld.org/legal/constinstr/un/1945/en/27654
UN General Assembly. (1982). United Nations Convention on the Law of the Sea (UNCLOS). Det juridiske fakultet. https://www.jus.uio.no/english/services/library/treaties/08/8-01/unclos.html#treaty-header2-8
United Nations Security Council. (2014). Resolution 2140 (UN Doc S/RES/2140). United Nations Security Council. https://undocs.org/Home/Mobile?FinalSymbol=S%2FRES%2F2140(2014)&Language=E&DeviceType=Desktop&LangRequested=False
United Nations Security Council. (2024). Resolution 2722 (UN Doc S/RES/2722). United Nations Security Council. https://digitallibrary.un.org/record/4033392?ln=en&v=pdf
United Nations Security Council. (n.d.). Actions with respect to threats to the peace, breaches of the peace, and acts of aggression. United Nations Security Council. Retrieved May 2, 2024, from https://www.un.org/securitycouncil/content/repertoire/actions#rel1
Ειδησεογραφικές Πηγές
BBC. (2024). Who are the Houthis and why are they attacking Red Sea ships? BBC News. https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67614911
Gupta, V. (2025, April 12). Middle East: Yemen’s Houthis halt Red Sea ship attacks, but Israeli vessels remain in crosshairs amid Gaza ceasefire deal. Swarajya Magazine. https://swarajyamag.com/news-brief/middle-east-yemens-houthis-halt-red-sea-ship-attacks-but-israeli-vessels-remain-in-crosshairs-amid-gaza-ceasefire-deal