Γράφει η Νικολέτα Δημοσχάκη
Καθώς οι δύο στρατηγοί σπέρνουν ολοένα και περισσότερο χάος στο λαό του Σουδάν με στόχο να εκπληρώσουν τις αναζητήσεις τους για πλούτο και εξουσία, ταυτόχρονα έρχονται στο προσκήνιο οι συνέπειες της εσωτερικής κατάρρευσης στην ευρύτερη γεωπολιτική πραγματικότητα της Ερυθράς Θάλασσας. Ο αιματηρός εμφύλιος που ξέσπασε τον Απρίλιο του 2023 στο Σουδάν, μεταξύ των Σουδανικών Ένοπλων Δυνάμεων (ΣΕΔ) και των Δυνάμεων Ταχείας Υποστήριξης (ΔΤΥ), δεν ήταν απλά άλλο ένα βίαιο επεισόδιο στην σουδανική ιστορία, αλλά μια τελευταία ρωγμή που αποκάλυψε την αποδόμηση των θεσμών στην χώρα και την ολοκληρωτική αποσύνθεση του κράτους. Έτσι, το ερώτημα «τι συμβαίνει όταν ένα κράτος παύει να λειτουργεί;» παίρνει μια νέα διάσταση μέσα από την περίπτωση του Σουδάν, όπου η εσωτερική σύγκρουση, η πολιτική αστάθεια και η διάλυση των κρατικών θεσμών αποδεικνύει μια σοβαρή περίπτωση κρατικής κατάρρευσης.
Ο όρος «αποτυχημένο κράτος» (failed state) περιγράφει ένα κράτος που οδηγείται σε μια κατάσταση «κατάρρευσης», δηλαδή όπου έχει χάσει την ικανότητα να εκτελεί βασικές λειτουργίες όπως: την παροχή εσωτερικής ασφάλειας, την ανάπτυξη εντός συνόρων, την ομαλή λειτουργία των θεσμών, τον αποτελεσματικό έλεγχο στην επικράτεια του, καθώς και την διατήρηση του μονοπωλίου νόμιμης βίας (The London School of Economics and Political Sciences, n.d). Με λίγα λόγια, ο όρος χρησιμοποιείται από την διεθνή κοινότητα για να χαρακτηρίσει ένα κράτος που δεν βρίσκεται πλέον σε θέση να διαμορφώνει εκ νέου τις συνθήκες για την ύπαρξή του (Rotberg, 2010). Συμπερασματικά, η τελειωτική αποτυχία ενός κράτους αποτελεί μια καταλυτική διαδικασία κατά την οποία η νομιμοποίηση και η κρατική ισχύος φθείρονται σταδιακά.
Τις τελευταίες δεκαετίες, λόγω εσωτερικών συγκρούσεων, το Σουδάν αδυνατούσε πλέον να αναπαράγει τις αναγκαίες συνθήκες για την επιβίωση του. Έπειτα από τον εμφύλιο του 2023, η χώρα κατάκτησε την δεύτερη θέση παγκοσμίως στην Fragile State Index έκθεση του Fund for Peace το 2024, σημειώνοντας υψηλά ποσοστά στους 12 δείκτες κινδύνου σύγκρουσης αμέσως μετά από την Σομαλία, τοποθετώντας την στα πιο «εύθραυστα» κράτη παγκοσμίως (Global Data | Fragile State Index, n.d.). Ωστόσο, η μετάβαση από εύθραυστο σε πλήρως αποτυχημένο κράτος απαιτεί μια βαθιά θεσμική επιδείνωση: την κατάρρευση της κρατικής αρχιτεκτονικής (Rotberg, 2010). Στην συγκεκριμένη περίπτωση του Σουδάν, η ορισμένη αλλαγή επιτεύχθηκε κυρίως μέσα από την διάλυση των θεσμών με το πραξικόπημα του 2019 και την πτώση του προέδρου Ομάρ Αλ-Μπασίρ ενώ αποκορυφώθηκε με τον τελευταίο εμφύλιο.
Η ανατροπή του Ομάρ Αλ-Μπασίρ το 2019 οδήγησε τις στρατιωτικές και πολιτικές δυνάμεις σε συμφωνία διαμοιρασμού της εξουσίας, εγκαινιάζοντας μια διετή μεταβατική περίοδο υπό την ηγεσία ενός Στρατιωτικού Συμβουλίου (Ethnos, 2019). Το συμβούλιο λειτουργούσε ως μεταβατικό ανώτατο όργανο διακυβέρνησης του Σουδάν με στόχο την ομαλή μετάβαση από στρατιωτικό καθεστώς σε δημοκρατική διακυβέρνηση. Ωστόσο η έλλειψη δημοκρατικής νομιμοποίησης, η βαθιά οικονομική κρίση και η απουσία ενός σταθερού κοινωνικού συμβολαίου οδήγησαν τη χώρα σε νέα ένταση, με την κρίση να αποκορυφώνεται το 2021. Στις 25 Οκτωβρίου 2021, ο στρατηγός των Σουδανικών Ένοπλων Δυνάμεων Αμπντέλ Φατάχ αλ-Μπουρχάν μαζί με την βοήθεια του Μοχάμεντ Χαμαντάν Νταγκάλο των Δυνάμεων Ταχείας Υποστήριξης, πραγματοποίησαν πραξικόπημα, κήρυξαν κατάσταση έκτακτης ανάγκης και διέλυσαν το Κυρίαρχο Συμβούλιο Καταμερισμού Εξουσιών (Washington, 2021). Με την διάλυση του συμβουλίου, η μεταβατική διαδικασία αναστάλθηκε, η πολιτική συμμετοχή των συμμάχων περιορίστηκε και η εξουσία συγκεντρώθηκε αποκλειστικά στα χέρια της στρατιωτικής εξουσίας. Με αυτόν τον τροπο, οι δύο στρατηγοί εδραίωσαν την απόλυτη συγκέντρωση εξουσίας στα χέρια τους, υπονομεύοντας την μεταβατική διαδικασία προς μία δημοκρατική κυβέρνηση.
Όμως, λόγω διεθνών πιέσεων για μετάβαση σε μία ενιαία πολιτική κυβέρνηση, η προσπάθεια του Μπουρχάν να ενσωματώσει τις Δυνάμεις Ταχείας Υποστήριξης στον εθνικό στρατό πυροδότησε μια βίαιη εξέγερση από τον Νταγκάλο στα μέσα Απριλίου 2023 (Ferragamo, 2025). Από εκείνο το σημείο, ακόμα και όταν η διεθνής κοινότητα καταδίκασε το πραξικόπημα και πίεσε για την δημιουργία νόμιμης πολιτικής κυβέρνησης, ήταν ξεκάθαρο πως οι δύο στρατιωτικοί πόλοι δεν ήταν υπό ενιαίο έλεγχο, και η προηγουμένως de facto δυαρχία έσπειρε τους σπόρους για μια μελλοντική ένοπλη σύγκρουση. Συμπερασματικά, μέχρι το 2023 το Σουδάν είχε ήδη μετατραπεί σε ένα οριακά αποτυχημένο κράτος, όπου οι θεσμοί του υπήρχαν τυπικά και όχι ουσιαστικά.
Ωστόσο, εξαιτίας της ζωτικής του γεωγραφικής θέσης, η σημασία της κατάρρευσης του Σουδάν υπερβαίνει κατά πολύ τα σύνορα του. Με το 14% του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου και το 30% του παγκόσμιου εμπορίου εμπορευματοκιβωτίων να διεξάγεται μέσα από την Ερυθρά θάλασσα, η ακτογραμμή αλλά και το λιμάνι του Σουδάν αποτελούν στρατηγικά σημεία για το διεθνές εμπορείο, αλλά και για τα ενεργειακά δίκτυα που συνδέουν τις 3 ηπείρους: Ασία, Αφρική, Ευρώπη (International Transport Forum, 2024). Η κρατική κατάρρευση σε ένα τέτοιο παράκτιο κράτος δημιουργεί ένα έντονο κενό εξουσίας που δίνει στις υπόλοιπες χώρες το έρεισμα που χρειάζονται ώστε να επεκτείνουν την επιρροή τους.
Βασικό παράδειγμα αποτελεί η Ρωσία, υποστηριχτής και συνέταιρος των Σουδανικών Ένοπλων Δυνάμεων, όπου έφτασε σε συμφωνία με τις σουδανικές αρχές για την παραχώρηση του Πόρτ Σουδάν ως ναυτική βάση για μακροχρόνια χρήση από τις ρωσικές δυνάμεις. Η συμφωνία είχε ως αντάλλαγμα ρωσικά αντιαεροπορικά συστήματα και οπλικά συστήματα σε χαμηλότερη τιμή αγοράς για την καταπολέμηση των Δυνάμεων Ταχείας Υποστήριξης (Sudan Tribune, 2025). Μέχρι στιγμής η συμφωνία παραμένει παγωμένη και δεν έχει τεθεί ακόμα σε εφαρμογή. Εντούτοις, η στρατηγική θέση του Πόρτ Σουδάν θα παρέχει στη Μόσχα τη δυνατότητα επιτήρησης σημαντικών θαλάσσιων οδών, όπως η διώρυγα του Σουέζ και ο Πορθμός του Μπάμπ ελ-Μαντέπ, ενισχύοντας έτσι την ικανότητα της Ρωσίας να παρακολουθεί τις εμπορικές στρατιωτικές κινήσεις της περιοχής και να ελέγχει τα πλοία όπου περνάνε μέσα από τα στενά, χωρίς να ασκεί άμεσο έλεχγο στα σύνορα των στενών (Horn Institute, 2025). Συμπερασματικά, όταν τα κράτη δεν μπορούν πλέον να παράγουν ισχύ εξαρτούνται από ισχυρότερα κράτη για την επιβίωση τους, παραχωρώντας την κυριαρχία τους για ασφάλεια (Waltz, 1979). Η περίπτωση του Σουδάν, εξαιτίας του εμφυλίου αναδεικνύει την περιορισμένη ικανότητα του κράτους να ελέγξει την εσωτερική πολιτική και τις στρατηγικές του αποφάσεις, ενώ παράλληλα δείχνει πως οι εξωτερικές δυνάμεις εκμεταλλεύονται τις συνθήκες εσωτερικής αστάθειας για να επιταχύνουν την θεσμική και πολιτική του κατάρρευση.
Επιπρόσθετα, οι συνέπειες της κατάρρευσης δεν περιορίζονται μόνο στην εκμετάλλευση της χώρας από εξωτερικούς δρώντες. Ο εμφύλιος του 2023 αναγνωρίζεται ως η χειρότερη ανθρωπιστική κρίση της εποχής μας, από τα Ηνωμένα Έθνη (Lennon, 2025). Σύμφωνα με το κοινό δελτίο τύπου της Ύπατης Αρμοστείας των Ηνωμένων Εθνών, οι εκτεταμένες μετακινήσεις πληθυσμών έχουν φτάσει έως και 12,4 εκατομμύρια σε γειτονικές χώρες όπως Αίγυπτος, Ερυθραία και Αιθιοπία, επιφέροντας έτσι νέα στρώματα πίεσης σε ήδη ευάλωτες χώρες. Παράλληλα, περίπου 25 εκατομμύρια άνθρωποι αντιμετωπίζουν φρικτό λιμό. Ακόμα, στις ζώνες συγκρούσεων πάνω από το 80% των νοσοκομείων δεν λειτουργούν, με αποτέλεσμα η πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες υγείας να είναι εξαιρετικά περιορισμένη, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο θανάτου σε μητέρες κατά τον τοκετό, και καθιστά τις γυναίκες πιο ευάλωτες σε μορφές βίας, κυρίως στη σεξουαλικής κακοποίησης. Για την αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων, οι Γυναίκες των Ηνωμένων Εθνών έχουν υποστηρίξει πάνω από 15.000 γυναίκες με κρίσιμες υπηρεσίες, παρέχοντας ασφαλείς χώρους για προστασία. Παράλληλα, η ανθρωπιστική βοήθεια του Παγκόσμιου Προγράμματος Τροφίμων τριπλασιάστηκε μέσα από το 2024, καθώς η κρίση είχε οξυνθεί σε βαθμό που η ζήτηση υπερέβαινε τις δυνατότητες χρηματοδότησης της, που οδήγησε σε αναγκαστικές περικοπές στις υπηρεσίες της. (Lennon, 2025). Τα στοιχεία αυτά αναδεικνύουν το πραγματικό εύρος και την σοβαρότητα της ανθρωπιστικής κρίσης στο Σουδάν.
Δεν υπάρχει λοιπόν αμφιβολία ότι η συγκλονιστική έκταση της ανθρώπινης κρίσης στην κατακερματισμένη χώρα αποτελεί ξεκάθαρο παράδειγμα ότι οδεύει προς κατάσταση κρατικής αποτυχίας, αδυνατώντας να διασφαλίσει βασικές λειτουργίες και να προστατεύσει τους πολίτες του. Πέρα από την αδυναμία του Σουδάν να περιορίσει την κλιμακούμενη στρατιωτική βία, η επιβάρυνση των γειτονικών κρατών από τα εκατομμύρια εκτοπισμένων δείχνει πώς συνέπειες υπερβαίνουν τα εσωτερικά σύνορα. Αντιθέτως, μετατρέπεται ολοένα και περισσότερο σε μια περιφερειακή απειλή που διαβρώνει την ισορροπία ισχύος, αποσταθεροποιεί τους ήδη εύθραυστους μηχανισμούς ασφαλείας αλλά και επιβαρύνει τους ανθρωπιστικούς και οικονομικούς πόρους των γειτονικών κρατών (UNHRC, 2025). Κατά συνέπεια, οδηγούμαστε σε ένα κομβικό ερώτημα: πώς η πορεία του Σουδάν προς πλήρη κρατική κατάρρευση αναδιαμορφώνει την ισορροπία ισχύος, τις ανθρωπιστικές ροές και την ασφάλεια στην περιοχή της Ερυθράς Θάλασσας;
Εν κατακλείδι, η περίπτωση του Σουδάν δεν αποτελεί άλλο ένα απλό παράδειγμα πολιτικής αστάθειας και εθνικού διχασμού. Η χώρα είναι ένας γεωπολιτικός κόμβος που βρίσκεται στο κέντρο μιας από τις σημαντικότερες θαλάσσιες αρτηρίες του εμπορικού κόσμου. Η ολοκληρωτική κατάρρευση της χώρας θα οδηγήσει σε ένα μεγάλο κενό ισχύος, το οποίο δεν θα επηρεάσει μόνο το ίδιο το κράτος αλλά και το διεθνές εμπόριο, την περιφερειακή ισορροπία ισχύος και τις ανθρωπιστικές δυναμικές. Αν η πορεία του Σουδάν συνεχιστεί εγκλωβισμένη στη σύγκρουση μεταξύ των εσωτερικών αντιμαχόμενων δυνάμεων και παραμείνει ασυνεπές στις υποχρεώσεις του ως κράτος, η περιοχή της Ερυθράς Θάλασσας ενδέχεται να μεταμορφωθεί ριζικά δημιουργώντας ένα νέο ερώτημα: ποιος θα διαμορφώσει την νέα τάξη πραγμάτων, σε μία περιοχή που ένα σημαντικό κράτος έχει πάψει πλέον να υπάρχει ως λειτουργική οντότητα;
Βιβλιογραφία & Αρθρογραφία:
Rotberg, R. I. (2010). When states fail: Causes and Consequences. Princeton University Press.
Waltz, K. N. (1979). Theory of international politics. Reading, MA: Addison-Wesley
London School of Economics and Political Science. (n.d.). Crisis, Fragile and Failed States. Definitions Used by the CSRC. LSE. Διαθέσιμο σε: https://www.lse.ac.uk/international-development/Assets/Documents/PDFs/csrc-background-papers/Definition-of-a-Failed-State.pdf
HORN Institute: International Institute for Strategic Studies. Russia’s naval base in Port Sudan: a gateway to Africa and the Indian Ocean. (2025, March 5). Διαθέσιμο σε: https://horninstitute.org/russias-naval-base-in-port-sudan-a-gateway-to-africa-and-the-indian-ocean/
International Transport Forum. (2024). The Red Sea crisis: Impacts on global shipping and the case for international cooperation (Background Paper). International Transport Forum. Διαθέσιμο σε: https://www.itf-oecd.org/sites/default/files/repositories/red-sea-crisis-impacts-global-shipping.pdf
Ferragamo, M. (2025, November 7). What is the extent of Sudan’s humanitarian crisis? Council on Foreign Relations. Διαθέσιμο σε: https://www.cfr.org/in-brief/what-extent-sudans-humanitarian-crisis
Connor Lenon. (2025, April 14) How is the Sudanese civil war destabilising neighbouring countries? UN News: Global perspective, Human Stories. Διαθέσιμο σε: https://news.un.org/en/story/2025/04/1162076
Κοινό Δελτίου Τύπου Ύπατης Αρμοστείας/OCHA. (2025, February 17). Οργανισμοί του ΟΗΕ καλούν σε παγκόσμια δράση για την προστασία και τη στήριξη των αμάχων που πλήττονται από τον πόλεμο στο Σουδάν. UNHRC. Διαθέσιμο σε: https://www.unhcr.org/gr/node/6
Khalil Al-Anani. (2021, December 11). Sudan Coup: The Regional Interference behind a Faltering Transition. Arab Center Washington DC. Διαθέσιμο σε: https://arabcenterdc.org/resource/sudan-coup-the-regional-interference-behind-a-faltering-transition/
Sudan Tribune. (2025, December 6). Sudan freezes plans for Russian naval base on Red Sea. Διαθέσιμο σε: https://sudantribune.com/article/307846
Ethnos. (2019, April 11). Σουδάν: Στρατιωτικό πραξικόπημα ανέτρεψε τον πρόεδρο Μπασίρ. ΕΘΝΟΣ. Διαθέσιμο σε: https://www.ethnos.gr/World/article/32358/soydanstratiotikopraxikophmaanetrepsetonproedrompasir
Global Data | Fragile States Index. (n.d.). https://fragilestatesindex.org/global-data/
Πηγή Εικόνας: Ethnic fighting kills 56 in South Sudan, official say. (2022, December 27). Reuters. https://www.reuters.com/world/africa/ethnic-fighting-kills-56-south-sudan-official-says-2022-12-27/