Γράφει ο Ηλίας Κούτρης
Η γεωγραφική θέση της Τουρκίας θεωρείται κομβική για τη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών προς την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ). Τα τελευταία χρόνια, η Τουρκία φαίνεται πως έχει εκμεταλλευτεί αυτό το χαρακτηριστικό της, αναπτύσσοντας πολυεπίπεδη στρατηγική άσκησης επιρροής προς την ΕΕ, (Borràs, 2024; Kaya, 2023). Η τακτική αυτή εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της αναθεωρητικής εξωτερικής πολιτικής της, η ασφάλεια και η μετανάστευση αξιοποιούνται ως διαπραγματευτικό μέσο (weaponization of migration) (Jennequin, 2020). Η παρούσα ανάλυση εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο η τουρκική κυβέρνηση και συνδεδεμένα δίκτυά της χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για τη διάδοση ψηφιακής προπαγάνδας σε ζητήματα μετανάστευσης. Θέτει στο επίκεντρο, επίσης την επίδραση αυτής της στρατηγικής στον δημόσιο λόγο και στη διαμόρφωση πολιτικών εντός της ΕΕ, αναλύοντας τα εργαλεία ψηφιακής διπλωματίας που χρησιμοποιεί η Τουρκία, την αντίδραση της ΕΕ και τις επιπτώσεις για τα κράτη μέλη (Merkouraki, 2024).
Σε αυτό το πλαίσιο, η ψηφιακή διπλωματία (digital diplomacy) έχει εξελιχθεί σε βασικό εργαλείο άσκησης εξωτερικής πολιτικής, επιτρέποντας στα κράτη να προωθούν στρατηγικά αφηγήματα σε πραγματικό χρόνο. Η αξιοποίηση της δίνει τη δυνατότητα στους δρώντες να μην εγκλωβίζονται στα παραδοσιακά κανάλια επικοινωνίας και να έχουν άμεση επαφή με τις κοινωνίες και τους πολίτες. Η τουρκική κυβέρνηση χρησιμοποιεί συστημικά πλατφόρμες, όπως το X (πρώην Twitter), το Facebook, και το Telegram, για να διαμορφώσει το αφήγημα γύρω από το μεταναστευτικό ζήτημα και να επηρεάσει την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη (Merkouraki, 2024).
Η χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης μπορεί να γίνει κατανοητή μέσα από δύο βασικούς και συχνά αντικρουόμενους άξονες. Ο πρώτος άξονας αφορά στη εσωτερική επικοινωνιακή στρατηγική. Η τουρκική κυβέρνηση μέσα στα σύνορά της, διαμορφώνει ένα συνεκτικό αφήγημα σύμφωνα με το οποίο η χώρα επωμίζεται δυσανάλογο βάρος εξαιτίας της φιλοξενίας μεγάλου αριθμού προσφύγων, κυρίως από τη Συρία (Kaya, 2023). Το αφήγημα αυτό λειτουργεί αφενός για να μετριάσει τις εσωτερικές κοινωνικές πιέσεις και τα αισθήματα δυσαρέσκειας προς τους πρόσφυγες, και αφετέρου για να ενισχύσει τη νομιμοποίηση των αιτημάτων προς την Ε.Ε. για περαιτέρω οικονομική στήριξη (European Commission, 2025). Μέσα από αυτή την προσέγγιση, προβάλλεται η εικόνα ότι η Τουρκία επιτελεί ένα ανθρωπιστικό έργο για το οποίο η Ευρώπη οφείλει να συμβάλει (International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies [IFRC], 2023). Ο δεύτερος άξονας αφορά την άσκηση εξωτερικής πίεσης προς την Ε.Ε. Στο πλαίσιο αυτό, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης χρησιμοποιούνται ως εργαλείο εργαλειοποίησης της μετανάστευσης, με στόχο την ενίσχυση της διαπραγματευτικής θέσης της Άγκυρας. Ενδεικτικά, σε περιόδους έντασης όπως τον Μάρτιο του 2020, η Τουρκία προέβαλε μέσω δραματικών εικόνων και αναρτήσεων τον κίνδυνο ανεξέλεγκτων προσφυγικών ροών στα σύνορα του Έβρου και του Αιγαίου, παρουσιάζοντας τον εαυτό της ως τον βασικό σταθεροποιητικό παράγοντα στην περιοχή (Robinson, 2023).
Για την επίτευξη των στόχων της, η Τουρκία αξιοποιεί μια σειρά από τακτικές ψηφιακής προπαγάνδας, οι οποίες υπερβαίνουν την απλή ενημέρωση και εστιάζουν στη διαμόρφωση αντιλήψεων μέσω παραπληροφόρησης και χειραγώγησης. Πρώτον, παρατηρείται η συστηματική χρήση αυτοματοποιημένων λογαριασμών (bots) και συντονισμένων δικτύων διαδικτυακών χρηστών (troll networks), με σκοπό την ενίσχυση συγκεκριμένων αφηγημάτων και την προώθηση στοχευμένων hashtags (European External Action Service [EEAS], 2025). Τα δίκτυα αυτά συμβάλλουν στη διάδοση ισχυρισμών που προβάλλουν επεισόδια βίας στα σύνορα ή αποδίδουν στις ευρωπαϊκές δυνάμεις πρακτικές δυσανάλογης μεταχείρισης, συχνά χωρίς επαρκή τεκμηρίωση (EEAS, 2025). Μέσω της επαναλαμβανόμενης χρήσης hashtags, τα εν λόγω μηνύματα αποκτούν αυξημένη ορατότητα στις τάσεις της πλατφόρμας X, ενισχύοντας τη διεθνή τους απήχηση. Δεύτερον, αξιοποιούνται τεχνικές αλλοίωσης περιεχομένου, όπως τα deepfakes —τεχνητά παραγόμενο οπτικοακουστικό υλικό— και η παραπλαισίωση εικόνων ή βίντεο (mis-contextualization), με στόχο την παρουσίαση των μεταναστευτικών ροών υπό συγκεκριμένο πρίσμα. Σκοπός των παραπάνω είναι η δημιουργία συναισθηματικής φόρτισης (π.χ. φόβου ή ενοχής) και η επιρροή της ευρωπαϊκής κοινής γνώμης, η οποία εμφανίζει ιδιαίτερη ευαισθησία σε ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων (Borràs, 2024). Τρίτον, παρατηρήθηκε ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης χρησιμοποιούνται και επιχειρησιακά για την διαχείριση των μεταναστευτικών ροών. Ενδεικτικά, στον Έβρο έχουν καταγραφεί ορισμένα δίκτυα που διαμοίραζαν οδηγίες προς τους μετανάστες, σχετικά με τους τρόπους που μπορούν να φτάσουν στα σύνορα, ποια είναι τα αδύναμα σημεία πρόσβασης και τους τρόπους αντιμετώπισης των αρχών (European Commission, 2025). Η πρακτική αυτή εντάσσεται στη γενικότερη στρατηγική ανάδειξης της επιρροής της Τουρκίας επί των μεταναστευτικών ροών και της δυνατότητάς της να τις κατευθύνει όταν το κρίνει σκόπιμο.
Για αρκετές δεκαετίες, η ΕΕ δεν είχε αναπτύξει ολοκληρωμένη στρατηγική απέναντι σε φαινόμενα ψηφιακής παραπληροφόρησης και εργαλειοποίησης μεταναστευτικών ροών. Η αντίδρασή της θα μπορούσε να χαρακτηριστεί αργή και αποσπασματική. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι ευρωπαϊκοί θεσμοί βασίζονταν στις παραδοσιακές διπλωματικές μεθόδους. Η εντατικοποίηση, ωστόσο, της ψηφιακής δραστηριότητας της Τουρκίας υποχρέωσε την Ένωση να σχεδιάσει μια πιο συντονισμένη, συστηματική και δομημένη προσέγγιση (EEAS, 2025).
Αφενός, θεσμοί όπως η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης (EEAS) και το Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο Ψηφιακών Μέσων (EDMO) έχουν θέσει υπό στενή παρακολούθηση τα τουρκικά ψηφιακά μέσα (EEAS, 2025). Στόχος τους είναι ο εντοπισμός, η ανάλυση και η αποκάλυψη των δικτύων που σχετίζονται με τη διασπορά παραπληροφόρησης σε ζητήματα μετανάστευσης και πολιτικής. Αφετέρου, η ευρωπαϊκή στρατηγική για την αντιμετώπιση της ψηφιακής προπαγάνδας οφείλει να στηρίζεται σε τρεις πυλώνες. Πρώτον, στην πρωτογενή ενημέρωση, κατά την οποία η ΕΕ και τα κράτη μέλη επικοινωνούν άμεσα και με διαφάνεια τις πολιτικές φύλαξης των συνόρων, περιορίζοντας έτσι τα κενά πληροφόρησης που αξιοποιεί η προπαγάνδα. Δεύτερον, στην ενίσχυση της κοινωνικής ανθεκτικότητας μέσω εκπαιδευτικών προγραμμάτων που βοηθούν τους πολίτες να αναγνωρίζουν τεχνικές χειραγώγησης και ψευδείς ειδήσεις. Και τρίτον, στη συνεργασία με τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, ώστε να εντοπίζονται και να αφαιρούνται έγκαιρα bots και συντονισμένα δίκτυα που παραβιάζουν τους όρους χρήσης (European Commission, 2025).
Η ψηφιακή προπαγάνδα της Τουρκίας έχει σαφείς αρνητικές επιπτώσεις τόσο σε εθνικό επίπεδο (Ελλάδα) όσο και σε υπερεθνικό επίπεδο επίπεδο (ΕΕ). Όσον αφορά στο εθνικό επίπεδο, η Ελλάδα βρίσκεται στην πρώτη γραμμή άμυνας της ΕΕ και υφίσταται τακτικά κατηγορίες από την τουρκική πλευρά σχετικά με τις επαναπροωθήσεις (pushbacks) μεταναστευτικών ροών, όπως αναδεικνύονται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Στόχος αυτών των αναρτήσεων είναι η απονομιμοποίηση των προσπαθειών φύλαξης των ελληνικών-ευρωπαϊκών συνόρων και η αμφισβήτηση της κυριαρχίας της χώρας, εκθέτοντάς την στη διεθνή σκηνή και αποδυναμώνοντας τη θέση της εντός ΕΕ (Jennequin, 2020). Σε υπερεθνικό επίπεδο, η δραματοποίηση της κατάστασης προκαλεί πολιτικό διχασμό εντός των ευρωπαϊκών χωρών, καθιστώντας δυσχερή την προσπάθεια λήψης ενιαίων αποφάσεων για το άσυλο και τη μετανάστευση. Αυτό το διχαστικό κλίμα είναι ο πυρήνας της τουρκικής πολιτικής, καθώς μια διχασμένη ΕΕ είναι αδύναμος δρων στις διαπραγματεύσεις (Robinson, 2023). Ο κίνδυνος μιας ανεξέλεγκτης ψηφιακής ροής, σε συνδυασμό με την πίεση της κοινής γνώμης, καθιστά την Άγκυρα ισχυρό διαπραγματευτικό παράγοντα. Μέσω αυτής της πρακτικής, η ΕΕ αναγκάζεται να καταβάλει οικονομικά ανταλλάγματα (π.χ. πακέτα βοήθειας) ή να προβεί σε πολιτικές παραχώρησης (π.χ. ανανέωση της Τελωνειακής Ένωσης), προκειμένου να διασφαλιστεί η συμφωνία για τον έλεγχο των μεταναστευτικών ροών (Tsourapas, 2025).
Συμπερασματικά, η ψηφιακή προπαγάνδα μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης αποτελεί καθοριστικό εργαλείο της σύγχρονης τουρκικής εξωτερικής πολιτικής, ιδιαίτερα στο θέμα του μεταναστευτικού προς της ΕΕ. Η Άγκυρα αξιοποιεί την ταχύτητα και την αμεσότητα των μέσων αυτών για να επηρεάσει την ευρωπαϊκή κοινή γνώμη, να διχάσει ομάδες και κράτη και να εξασφαλίσει αποκλειστικά πολιτικά και οικονομικά οφέλη μέσω διαπραγματεύσεων. Η ΕΕ, με τη σειρά της, αντιμετωπίζει αυτή την πρόκληση όχι μόνο μέσω των παραδοσιακών διπλωματικών καναλιών, αλλά και με την ανάπτυξη ανθεκτικότητας στην παραπληροφόρηση και την ενίσχυση της πρωτογενούς ενημέρωσης σχετικά με τα σύνορά της. Έτσι, η προστασία του ψηφιακού χώρου αποτελεί πλέον κρίσιμο παράγοντα για τη διατήρηση της γεωπολιτικής σταθερότητας και της στρατηγικής θέσης της Ένωσης.
Πηγές
Borràs J. (2024). Disinformation and EU Enlargement: Instability and the Battle of Narratives in the Eastern Neighbourhood and the Balkans. CIDOB – Barcelona Centre for International Affairs. Διαθέσιμο σε: https://www.cidob.org/en/publications/disinformation-and-eu-enlargement-instability-and-battle-narratives-eastern
EEAS – European External Action Service. (2025). 3rd EEAS Report on Foreign Information Manipulation and Interference Threats – Exposing the architecture of FIMI operations. Διαθέσιμο σε: https://www.eeas.europa.eu/sites/default/files/documents/2025/EEAS-3nd-ThreatReport-March-2025-05-Digital-HD.pdf
European Commission. (2025). Strategic communication and countering foreign information manipulation and interference. Διαθέσιμο σε: https://commission.europa.eu/topics/countering-information-manipulation_en
IFRC – International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies. (2023). Türkiye – 2023 IFRC network country plan. Διαθέσιμο σε: https://www.ifrc.org/sites/default/files/2022-11/20221125_Plans_Turkey_0.pdf
Jennequin A. (2020). Turkey and the Weaponization of Syrian Refugees. BIC – Brussels International Center. Διαθέσιμο σε: https://www.bic-rhr.com/research/turkey-and-weaponization-syrian-refugees
Kaya A. (2023). The World’s Leading Refugee Host, Turkey Has a Complex Migration History. Migration Policy Institute. Διαθέσιμο σε: https://www.migrationpolicy.org/article/turkey-migration-history
Merkouraki M. (2024). Turkey’s Digital Public Diplomacy in the Age of Uncertainty. European-American Journals. Διαθέσιμο σε: https://eajournals.org/ijirmmcs/vol10-issue-2-2024/turkeys-digital-public-diplomacy-in-the-age-of-uncertainty
Robinson K. (2023). Turkey’s Growing Foreign Policy Ambitions. Council on Foreign Relations. Διαθέσιμο σε: https://www.cfr.org/backgrounder/turkeys-growing-foreign-policy-ambitions
Tsourapas G. (2025). Credible fictions: How states stage refugee governance for geopolitical gain. University of Birmingham. Διαθέσιμο σε: https://pure-oai.bham.ac.uk/ws/portalfiles/portal/281772286/feaf068.pdf
Πηγή Εικόνας
Κωστίδης M. (2025). Τουρκικό ΥΠΕΞ για την έκθεση προόδου της Ε.Ε. – «Αβάσιμοι και μεροληπτικοί ισχυρισμοί». H Καθημερινή. Διαθέσιμο σε: https://www.kathimerini.gr/world/563902978/toyrkiko-ypex-gia-tin-ekthesi-proodoy-tis-e-e-avasimoi-kai-meroliptikoi-ischyrismoi/