Γράφει ο Ελευθέριος Γεωργάκης
Εισαγωγή
Η ασφάλεια της Ευρώπης παραμένει σε μεγάλο βαθμό συνδεδεμένη με την αμερικανική παρουσία στον Οργανισμό Βορειοατλαντικού Συμφώνου (ΝΑΤΟ), μια πραγματικότητα που επανέρχεται στο προσκήνιο κάθε φορά που ενισχύονται οι συζητήσεις περί αποστασιοποίησης των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής (ΗΠΑ) από τα ευρωπαϊκά ζητήματα (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, 2020). Το ερώτημα «μπορεί η Ευρώπη να προστατευτεί χωρίς την Ουάσινγκτον;» δεν είναι θεωρητικό, αφορά την αξιοπιστία της αποτροπής έναντι της Ρωσίας, την ασφάλεια των ανατολικών συνόρων και τη δυνατότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ). να επενδύσει σε μια πραγματική στρατηγική αυτονομία (Howorth, 2019). Το άρθρο ουσιαστικά εξετάζει τρία πιθανά σενάρια για το μέλλον του ΝΑΤΟ από τη σταδιακή μείωση του αμερικανικού ρόλου μέχρι μια ριζική αποχώρηση και αναλύει τις προκλήσεις που θα αντιμετωπίσει η Ευρώπη εάν τελικά πραγματοποιηθεί αυτό το σενάριο (ΝΑΤΟ, 2023). Παράλληλα, αξιολογεί κατά πόσο η ΕΕ διαθέτει την πολιτική βούληση, τις δομές και τις στρατιωτικές ικανότητες για να στηρίξει μια αυτόνομη αρχιτεκτονική ασφάλειας.
Σημασία των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ
Το συνιστά μια στρατιωτική αμυντική συμμαχία, η οποία δημιουργήθηκε τον Απρίλιο του 1949 στην Ουάσινγκτον από 12 χώρες της Ευρώπης και της Bόρειας Αμερικής. (Kaplan 2020).
Οι Ηνωμένες Πολιτείες αποτελούν τον ακρογωνιαίο λίθο του ΝΑΤΟ. Δεν είναι μόνο ο μεγαλύτερος στρατιωτικός και οικονομικός σύμμαχος που συνεισφέρει αλλά είναι και ο σύμμαχος που καθορίζει τον ρυθμό, τη στρατηγική και συχνά την αποτελεσματικότητα ολόκληρης της συμμαχίας. Η παρουσία τους στην Ευρώπη δεν έχει απλώς συμβολική αξία, αλλά αποτελεί τον βασικό παράγοντα αποτροπής απέναντι σε εξωτερικές απειλές, ιδιαίτερα απέναντι στη Ρωσία (Hamilton 2021).
Η σημασία των Ηνωμένων Πολιτειών στο ΝΑΤΟ δεν αποτυπώνεται μόνο στα ποσοστά χρηματοδότησης ή στο μέγεθος του στρατού τους, αλλά κυρίως στην καθημερινή, πρακτική τους παρουσία στην Ευρώπη. Οι ΗΠΑ διατηρούν στρατιωτικές βάσεις και υποδομές σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Γερμανία, η Ιταλία, η Πολωνία και τα κράτη της Βαλτικής. Οι βάσεις αυτές επιτρέπουν την άμεση ανάπτυξη στρατευμάτων, την υποστήριξη επιχειρήσεων και την ταχεία αντίδραση σε περίπτωση κρίσης, ενισχύοντας στην πράξη την αποτρεπτική ικανότητα του ΝΑΤΟ (ΝΑΤΟ, 2023).
Παράλληλα, οι ΗΠΑ έχουν κεντρικό ρόλο στις κοινές στρατιωτικές ασκήσεις της συμμαχίας. Μέσα από αυτές τις ασκήσεις, οι ένοπλες δυνάμεις των κρατών-μελών βελτιώνουν τον συντονισμό και τη συνεργασία τους, ενώ ταυτόχρονα στέλνεται ένα σαφές μήνυμα προς τρίτους δρώντες ότι το ΝΑΤΟ παραμένει ενωμένο και επιχειρησιακά έτοιμο. Ιδιαίτερα για τις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, η αμερικανική συμμετοχή στις ασκήσεις θεωρείται κρίσιμη για την αίσθηση ασφάλειας απέναντι στη ρωσική απειλή (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, 2022).
Σημαντική είναι επίσης η συμβολή των ΗΠΑ στον τομέα των εξοπλισμών και της τεχνολογίας. Πολλά κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ βασίζονται σε αμερικανικά οπλικά συστήματα, τόσο για λόγους αξιοπιστίας όσο και για λόγους διαλειτουργικότητας μέσα στη συμμαχία. Η αμερικανική τεχνολογική υπεροχή, σε τομείς όπως οι δορυφορικές επικοινωνίες, η αντιαεροπορική άμυνα και τα συστήματα διοίκησης και ελέγχου, ενισχύει συνολικά τις δυνατότητες του ΝΑΤΟ και καλύπτει κενά που η Ευρώπη δεν μπορεί ακόμη να αντιμετωπίσει μόνη της (SIPRI, 2023).
Όλα τα παραπάνω δείχνουν ότι η παρουσία των ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ δεν είναι απλώς πολιτική ή συμβολική. Είναι ουσιαστική και καθοριστική για τη λειτουργία της συμμαχίας και για το επίπεδο ασφάλειας που απολαμβάνει σήμερα η Ευρώπη.
Γενικότερα, η ασφάλεια στην Ευρώπη βρίσκεται σε ένα αβέβαιο σημείο από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Πιο πρόσφατα η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, η γεωπολιτική αστάθεια και οι συζητήσεις στις ΗΠΑ για το αν πρέπει να περιορίσουν τον ρόλο τους στο εξωτερικό έχουν φέρει ξανά στο προσκήνιο ένα βασικό ερώτημα: πόσο ασφαλής μπορεί να είναι η Ευρώπη χωρίς την αμερικανική στήριξη;
Για πολλές δεκαετίες, οι ΗΠΑ ήταν ο βασικός πυλώνας της ευρωπαϊκής άμυνας. Από την ίδρυση του ΝΑΤΟ, το 1949, μέχρι σήμερα, η Ευρώπη στηρίχθηκε στη στρατιωτική «ομπρέλα» των ΗΠΑ, ιδιαίτερα στο οπλοστάσιο τους, που λειτουργεί ως άμεση αποτροπή, οποιασδήποτε απειλής (Smith, 2022). Όμως οι συνθήκες αλλάζουν.
Η ευρωπαϊκή άμυνα παραμένει σε μεγάλο βαθμό εξαρτημένη από τις ΗΠΑ, παρά τα βήματα που έχουν γίνει τα τελευταία χρόνια. Η Αμερική καλύπτει κρίσιμους τομείς, όπως την αναγνώριση και επιτήρηση, τις στρατηγικές μεταφορές, τις δορυφορικές επικοινωνίες, την αντιαεροπορική άμυνα και, φυσικά, την πυρηνική αποτροπή. Χωρίς αυτά, το ΝΑΤΟ δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει με τον τρόπο που λειτουργεί σήμερα. Το είδαμε και στην Ουκρανία: η Ευρωπαϊκή Ένωση προσφέρει οικονομική και πολιτική βοήθεια, αλλά οι πιο σημαντικές στρατιωτικές δυνατότητες εξακολουθούν να έρχονται από την Ουάσιγκτον.
Η αμερικανική παρουσία στο ΝΑΤΟ δεν είναι απλώς σημαντική είναι καθοριστική, και αυτό φαίνεται κυρίως σε δύο σημεία. Πρώτον, στη στρατιωτική τους δύναμη (Gordon 2021). Οι ΗΠΑ έχουν μακράν τις πιο προηγμένες και ισχυρές ένοπλες δυνάμεις μέσα στη συμμαχία, κάτι που πρακτικά σημαίνει ότι χωρίς αυτές η ευρωπαϊκή ασφάλεια θα ήταν πολύ πιο αδύναμη (Kroenig 2023).
Το δεύτερο κομμάτι είναι το οικονομικό. Οι ΗΠΑ βάζουν το μεγαλύτερο μέρος των χρημάτων που χρειάζονται για να λειτουργεί καθημερινά το ΝΑΤΟ, από τις επιχειρήσεις μέχρι την υποστήριξη των υποδομών του. Με απλά λόγια, χωρίς την αμερικανική συνεισφορά, το ΝΑΤΟ δεν θα μπορούσε να έχει τον ίδιο ρόλο και την ίδια αποτελεσματικότητα (Mearsheimer 2020).
Τι σημαίνει ένα πιθανό «κενό» αμερικανικής ισχύος στην Ευρώπη
Εναλλακτικά, το ζήτημα μπορεί να προσεγγιστεί από την αντίστροφη οπτική: όχι ως προς το τι προσφέρουν οι Ηνωμένες Πολιτείες στη συμμαχία, αλλά ως προς τις πιθανές συνέπειες που θα είχε η απουσία ή ο περιορισμός της αμερικανικής συμμετοχής στο ΝΑΤΟ. Αρχικά ένα ενδεχόμενο σενάριο στο οποίο οι Ηνωμένες Πολιτείες περιορίζουν τη δέσμευσή τους στο ΝΑΤΟ, ακόμη και αν δεν φτάσουν ποτέ σε πλήρη αποχώρηση, θα είχε σημαντικές επιπτώσεις για την ευρωπαϊκή ασφάλεια. Πρώτα απ’ όλα, θα ενίσχυε την αίσθηση απειλής από τη Ρωσία (Charap, 2022). Η Μόσχα πιθανότατα θα δοκίμαζε τα όρια της ευρωπαϊκής αντίδρασης εκμεταλλευόμενη το κενό ισχύος.
Την ίδια στιγμή, δεν αποκλείεται να βλέπαμε τις ευρωπαϊκές χώρες να ακολουθούν διαφορετικές στρατηγικές στην άμυνα. Η Γαλλία, η Γερμανία και η Πολωνία, για παράδειγμα, συχνά έχουν διαφορετικές προτεραιότητες και άλλη εικόνα για το τι αποτελεί πραγματική απειλή (Biscop 2020). Αυτό θα έκανε πολύ πιο δύσκολη τη διαμόρφωση μιας ενιαίας ευρωπαϊκής γραμμής.
Παράλληλα, το ίδιο το ΝΑΤΟ θα βρισκόταν μπροστά σε μια σοβαρή εσωτερική κρίση. Για δεκαετίες, η συμμαχία βασίστηκε στην αμερικανική ηγεσία για να παίρνει αποφάσεις και να οργανώνει τη συλλογική άμυνα. Αν αυτός ο «άξονας» έλειπε, θα δημιουργούνταν μεγάλα κενά στον τρόπο λειτουργίας του ΝΑΤΟ και θα ξεκινούσε μια περίοδος αβεβαιότητας που θα δοκίμαζε τόσο την ενότητα όσο και την αποτελεσματικότητά του (Stoltenberg 2022).
Με απλά λόγια, η ασφάλεια της Ευρώπης σήμερα στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην αμερικανική ισχύ. Γι’ αυτό και κάθε συζήτηση για πιθανή απομάκρυνση των ΗΠΑ από την ήπειρο δημιουργεί ανησυχίες: χωρίς τον αμερικανικό πυλώνα, η Ευρώπη θα βρεθεί αντιμέτωπη με ένα πολύ πιο αβέβαιο και απαιτητικό περιβάλλον ασφάλειας.
Μπορεί η ΕΕ να προστατεύσει τον εαυτό της;
Το ερώτημα για το αν η Ευρώπη μπορεί να σταθεί πραγματικά μόνη της στον τομέα της ασφάλειας εντάσσεται στη συζήτηση, για τη λεγόμενη «στρατηγική αυτονομία». Η απάντηση, όμως, δεν είναι καθόλου εύκολη. Οικονομικά, η ΕΕ διαθέτει τους πόρους για να στηρίξει μια πιο ανεξάρτητη πολιτική άμυνας. Πολιτικά, όμως, δεν υπάρχει κοινή γραμμή και συχνά τα κράτη-μέλη διαφωνούν για το τι πρέπει να γίνει. Στρατιωτικά, η απόσταση από τις δυνατότητες των ΗΠΑ είναι μεγάλη και θα χρειαστούν χρόνια ίσως και δεκαετίες για να καλυφθεί (Tocci 2021).
Η Γαλλία, που μετά το Brexit είναι η μόνη χώρα της ΕΕ με πυρηνικό οπλοστάσιο, δεν μπορεί να αντικαταστήσει από μόνη της την αμερικανική «ασπίδα» (Terhalle, 2022). Την ίδια στιγμή, κράτη όπως η Πολωνία και οι Βαλτικές χώρες θεωρούν την παρουσία των ΗΠΑ απολύτως απαραίτητη για την ασφάλειά τους. Έτσι, η Ευρώπη παραμένει βαθιά διχασμένη για το πόση αυτονομία μπορεί ή θέλει να αποκτήσει (Sakwa, 2023).
Τα τρία σενάρια για το μέλλον του ΝΑΤΟ
Όταν προσπαθούμε να φανταστούμε πώς μπορεί να εξελιχθεί το ΝΑΤΟ τα επόμενα χρόνια, συνήθως καταλήγουμε σε τρία βασικά σενάρια (Lindley-French 2020). Το πρώτο αφορά μια σταδιακή μείωση της αμερικανικής παρουσίας. Δηλαδή, οι ΗΠΑ δεν εγκαταλείπουν τη συμμαχία, αλλά αρχίζουν να ζητούν από τους Ευρωπαίους να αναλάβουν μεγαλύτερο μερίδιο ευθύνης (Gates, 2023). Αυτό μπορεί να σημαίνει περισσότερα χρήματα για άμυνα, συχνότερη συμμετοχή σε ασκήσεις και ίσως αλλαγές στον τρόπο που λειτουργεί η διοίκηση του ΝΑΤΟ.
Πρόκειται για ένα ρεαλιστικό ενδεχόμενο, ειδικά αν η Ουάσιγκτον συνεχίσει να πιέζει το ΝΑΤΟ να «μοιραστεί δίκαια» το κόστος.
Το δεύτερο σενάριο είναι αυτό που πολλοί αναλυτές ονομάζουν επιλεκτικές εμπλοκές. Εδώ, οι ΗΠΑ επιλέγουν να επικεντρωθούν κυρίως στην Ασία και στη Μέση Ανατολή, όπου θεωρούν ότι βρίσκονται οι πιο κρίσιμες προκλήσεις τους (Kagan 2022). Για την Ευρώπη, αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να αναλάβει πολύ μεγαλύτερο βάρος στην αποτροπή απέναντι στη Ρωσία κάτι που απαιτεί και στρατιωτική ισχύ και πολιτική αποφασιστικότητα.
Το τρίτο σενάριο είναι το πιο ακραίο: μια σχεδόν πλήρης αποχώρηση των ΗΠΑ από το ΝΑΤΟ ή μια συμμετοχή τόσο περιορισμένη, ώστε να μην έχει πραγματικό αντίκτυπο. Αν συμβεί κάτι τέτοιο, θα δημιουργηθεί ένα τεράστιο κενό ισχύος (Shapiro 2021). Η αβεβαιότητα θα αυξηθεί σε ολόκληρη την Ευρώπη και η ανάγκη για άμεση ενίσχυση των ευρωπαϊκών αμυντικών δυνατοτήτων θα γίνει πιεστική σχεδόν επείγουσα.
Μπορεί η Ευρώπη να προστατευτεί μόνη της; Οι προκλήσεις της στρατηγικής αυτονομίας
Μπορεί όμως η Ευρώπη να προστατευτεί πραγματικά μόνη της; Ακόμη και αν η ΕΕ αποφασίσει ότι θέλει να στηριχτεί περισσότερο στις δικές της δυνάμεις, τα εμπόδια που θα συναντήσει είναι πολλά και συχνά δύσκολα διαχειρίσιμα.
Πρώτο μπροστά της εμφανίζεται το ζήτημα της χρηματοδότησης. Για να αποκτήσει όμως η Ευρώπη μια πραγματικά ισχυρή και αυτόνομη άμυνα, χρειάζονται σημαντικές επενδύσεις (European Defence Agency 2022). Το ερώτημα, όμως, παραμένει. Ποιος θα πληρώσει για αυτήν την αναβάθμιση; Τα κράτη-μέλη συχνά διστάζουν να αυξήσουν τις κοινές αμυντικές δαπάνες, ιδιαίτερα όταν δεν υπάρχει πλήρης συμφωνία για τον τελικό στόχο μιας «ευρωπαϊκής άμυνας».
Στο βιομηχανικό κομμάτι, τα πράγματα είναι ακόμη πιο σύνθετα. Η Ευρώπη διαθέτει τεχνογνωσία, παραγωγικές δυνατότητες και εξειδικευμένο προσωπικό· αυτό που της λείπει, όμως, είναι ένας ενιαίος μηχανισμός που να συντονίζει πραγματικά την παραγωγή κοινών οπλικών συστημάτων (Giegerich 2020). Αντί γι’ αυτό, κάθε χώρα ακολουθεί τη δική της πορεία, επιλέγει διαφορετικά προγράμματα και προωθεί δικές της λύσεις. Το αποτέλεσμα είναι διπλό: το κόστος ανεβαίνει και η συνολική αποτελεσματικότητα της ευρωπαϊκής άμυνας μειώνεται, καθώς το σύστημα παραμένει κατακερματισμένο.
Με λίγα λόγια, η Ευρώπη μπορεί να έχει τη φιλοδοξία της αυτονομίας, αλλά για να τη μετατρέψει σε πραγματικότητα χρειάζεται συντονισμό, κοινή πολιτική βούληση και σοβαρές επενδύσεις τρία στοιχεία που ακόμη αναζητούνται.
Παρόλα αυτά, υπάρχει μια ρεαλιστική προοπτική. Ίσως να είμαστε μακριά από μια πλήρως αυτόνομη ευρωπαϊκή άμυνα, αλλά μια πιο ισχυρή και πιο συντονισμένη ευρωπαϊκή προσπάθεια είναι απόλυτα εφικτή και, πλέον, απολύτως αναγκαία. Η Ευρώπη, όσο κι αν προσπαθήσει, δεν μπορεί από τη μία μέρα στην άλλη να αντικαταστήσει τις ΗΠΑ στο ΝΑΤΟ. Μπορεί όμως να μειώσει ουσιαστικά την εξάρτησή της με σοβαρές επενδύσεις, καλύτερο συντονισμό και μια κοινή κουλτούρα ασφάλειας. Η ανάγκη για μια πιο αυτόνομη «ευρωπαϊκή ασπίδα» δεν είναι θεωρητική συζήτηση αλλά πραγματικότητα της επόμενης δεκαετίας.
Το μέλλον του ΝΑΤΟ θα εξαρτηθεί όσο ποτέ άλλοτε από το κατά πόσο η Ευρώπη είναι έτοιμη να αναλάβει το μερίδιο ευθύνης που της αναλογεί.
Πηγές
Biscop, Sven. 2020. European Defence and Strategic Autonomy. London: Routledge. Διαθέσιμο στο: https://www.egmontinstitute.be/app/uploads/2020/05/euidea_policy-paper1-SvenBiscop-mei2020.pdf?type=pdf
Charap, Samuel. 2022. Russia’s Military Strategy after Ukraine. RAND Corporation. Διαθέσιμο στο: https://www.rand.org/pubs/research_reports/RRA2713-1.html
European Defence Agency. 2022. Defence Data Report. Brussels. Διαθέσιμο στο: https://eda.europa.eu/docs/default-source/documents/eda-annual-report-2022_en-web.pdf
Gates, Robert. 2023. Duty and Deterrence: The Future of NATO. Washington, DC: Brookings. Διαθέσιμο στο: https://www.brookings.edu/articles/deterrence-us-grand-strategy-and-the-wisdom-of-bob-gates/
Giegerich, Bastian. 2020. Defending Europe. IISS. Διαθέσιμο στο: https://www.iiss.org/research-paper/2019/05/defending-europe/
Gordon, Philip. 2021. “The Transatlantic Alliance in Transition.” Foreign Affairs. Διαθέσιμο στο: https://www.researchgate.net/publication/232950738_The_Transatlantic_Alliance_renewed_the_United_States_and_NATO_since_911
Hamilton, Daniel. 2021. NATO 2030: A Transatlantic Agenda for the Future. Washington, DC. Διαθέσιμο στο: https://dgap.org/sites/default/files/article_pdfs/transatlantic-futures-towards-nato2030-read-in-english.pdf
Howorth, Jolyon. 2019. European Security in the Post-Trump Era. Palgrave. Διαθέσιμο στο: https://journalse.com/pliki/pw/4-2019-Pieper.pdf
Kaplan, Lawrence. 2020. NATO 1948: The Birth of the Transatlantic Alliance. Harvard University Press. Διαθέσιμο στο: https://www.researchgate.net/publication/396935120_NATO_1948_The_Birth_of_the_Transatlantic_Alliance
Kroenig, Matthew. 2023. The Return of Great Power Rivalry. Oxford University Press. Διαθέσιμο στο: https://doi.org/10.1093/oso/9780190080242.003.0001
Lindley-French, Julian. 2020. NATO: The Enduring Alliance. London: Routledge. Διαθέσιμο στο: DOI: 10.4324/9780203006580 https://www.researchgate.net/publication/287241096_The_North_Atlantic_Treaty_Organization_The_Enduring_Alliance
Mearsheimer, John. 2020. The Great Delusion. Yale University Press. Διαθέσιμο στο: https://www.researchgate.net/publication/357083129_John_J_Mearsheimer_The_Great_Delusion_Liberal_Dreams_and_International_Realities
NATO. 2023. Annual Report 2023. Brussels. Διαθέσιμο στο: https://www.nato.int/content/dam/nato/legacy-wcm/media_pdf/2024/3/pdf/sgar23-en.pdf
Sakwa, Richard. 2023. Frontline Europe. London: I.B. Tauris. Διαθέσιμο στο: https://www.academia.edu/10744588/Review_of_Richard_Sakwas_Frontline_Ukraine_Crisis_in_the_Borderlands_
Shapiro, Jeremy. 2021. “If the US Leaves NATO.” Brookings Review. Διαθέσιμο στο: https://www.brookings.edu/articles/trumps-meaningless-nato-spending-debate/
Stoltenberg, Jens. 2022. “NATO’s Collective Future.” NATO Review. Διαθέσιμο στο: https://www.nato.int/en/news-and-events/events/transcripts/2022/03/31/press-conference
Terhalle, Maximilian. 2022. Nuclear Europe? Berlin: DGAP. Διαθέσιμο στο: https://nipp.org/wp-content/uploads/2024/09/Analysis-Ruhle-4.3.pdf
Tocci, Nathalie. 2021. A European Security Architecture. Carnegie Europe. Διαθέσιμο στο: https://carnegieendowment.org/research/2025/04/a-turning-point-or-not-principles-for-a-new-european-order?lang=en