Γράφει η Κωνσταντίνα Γεωργίου
Το 2003, με την Οδηγία 2003/87/ΕΚ θεσπίστηκε για πρώτη φορά το πιο βασικό εργαλείο της μετάβασης προς την κλιματική ουδετερότητα και, αργότερα, της Πράσινης Συμφωνίας, το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (ΣΕΔΕ). Πρόκειται για το μηχανισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, που θέτει ανώτατο όριο στις συνολικές εκπομπές και υποχρεώνει τις επιχειρήσεις να αγοράζουν και να πωλούν δικαιώματα εκπομπών, δημιουργώντας οικονομικά κίνητρα για πράσινη παραγωγή. Το εν λόγω σύστημα λειτουργεί σε όλα τα κράτη της ΕΕ καθώς και στην Ισλανδία, τη Νορβηγία και το Λιχτενστάιν, ενώ, παράλληλα, συνδέεται με το αντίστοιχο ελβετικό ΣΕΔΕ (European Commission, n.d.).
Το ΣΕΔΕ τέθηκε σε εφαρμογή το 2005 και βασίζεται στην αγοραπωλησία δικαιωμάτων (allowances) εκπομπών. Ειδικότερα, τα κράτη-μέλη συμμετέχουν σε δημοπρασίες και αγοράζουν τα δικαιώματα που, κατόπιν, πωλούν στις επιχειρήσεις τους ενδοεθνικά. Το κάθε δικαίωμα παρέχει την άδεια εκπομπής 1 τόνου ισοδύναμου διοξειδίου του άνθρακα – CO2eq (Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, n.d.). Αυτό, πρακτικά, σημαίνει ότι εάν μια επιχείρηση εκπέμψει περισσότερο CO2eq από αυτό που της επιτρέπουν τα δικαιώματά της, θα πρέπει είτε να αγοράσει επιπλέον δικαιώματα, είτε να πληρώσει σημαντικό πρόστιμο. Αντίστροφα, εάν εκπέμψει λιγότερο, τότε μπορεί να πουλήσει τα πλεονάζοντα δικαιώματα. Δεν πρόκειται απλά για ένα χρηματιστήριο, αλλά για εργαλείο απεξάρτησης της ΕΕ από τον άνθρακα. Το γεγονός ότι το ΣΕΔΕ ανοίγει δρόμο προς την κλιματική ουδετερότητα, έγκειται, πρώτον, στον περιορισμένο αριθμό δικαιωμάτων. Αθροιστικά, ο αριθμός αυτός, που αντικατοπτρίζει τις εκπομπές, αφενός είναι περιορισμένος και, αφετέρου, μειώνεται ετήσια. Καθώς με την πάροδο των ετών θα μειώνεται η διαθεσιμότητα των δικαιωμάτων και καθώς η τιμή τους καθορίζεται από την ίδια την αγορά, τα δικαιώματα θα καθίστανται ολοένα και ακριβότερα. Θα είναι, επομένως, συμφέρον για τις επιχειρήσεις, αντί να αγοράζουν κάθε χρόνο δικαιώματα, να επενδύουν σε πράσινες τεχνολογίες και μόνιμες λύσεις αποδοτικότητας. Έπειτα, το ΣΕΔΕ ωθεί την πράσινη μετάβαση και για έναν ακόμη λόγο: τα χρήματα που συσσωρεύονται από την αγορά των δικαιωμάτων, προορίζονται σχεδόν εξ’ολοκλήρου για τη χρηματοδότηση έργων για το κλίμα. Σε πρακτικό επίπεδο, τα έσοδα από τις δημοπρασίες κατευθύνονται εξ ολοκλήρου προς τους εθνικούς προϋπολογισμούς, για να επενδυθούν σε ΑΠΕ, πράσινες τεχνολογίες, ενεργειακές αναβαθμίσεις κτιρίων κλπ. (European Environment Agency, 2024).
Για την κατανόηση του φάσματος λειτουργίας του ΣΕΔΕ, είναι χρήσιμο να παρατεθούν λίγα ιστορικά στοιχεία: το σύστημα εγκαινιάστηκε το 2005 και λειτούργησε σε φάσεις. Κατά την πρώτη πιλοτική φάση, η οποία εκκίνησε το 2005 και τερματίστηκε το 2007, τα δικαιώματα μοιράστηκαν δωρεάν, ενώ τέθηκε πρόστιμο μη συμμόρφωσης ύψους 40 ευρώ ανά τόνο. Η πρώτη περίοδος κάλυπτε κυρίως μεγάλες βιομηχανίες και ηλεκτροπαραγωγή. Το πλάνο ήταν, με κάθε νέα φάση, να μειώνονται τα διαθέσιμα δικαιώματα, καθώς και το ποσοστό των δωρεάν αδειών, και να αυξάνεται το εύρος λειτουργίας και τα πρόστιμα μη συμμόρφωσης. Ωστόσο, η δεύτερη φάση επηρεάστηκε δραστικά από την οικονομική κρίση που ξέσπασε το 2008-2009. Οι επιχειρήσεις μείωσαν τις δραστηριότητές τους προκαλώντας πτώση της ζήτησης δικαιωμάτων άρα και αντίστοιχη πτώση τιμών. Ως αντίδραση, η ΕΕ δημιούργησε το Αποθεματικό Σταθερότητας της Αγοράς (Market Stability Reserve) ως μακροπρόθεσμη λύση. Έναν μηχανισμό που προσαρμόζει την προσφορά δικαιωμάτων που θα δημοπρατηθούν ετησίως, σύμφωνα με προκαθορισμένα όρια του συνολικού αριθμού δικαιωμάτων σε κυκλοφορία (Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, n.d.). Παρόλα αυτά, ακόμη και με τη λειτουργία του ΣΕΔΕ, η μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου δεν έδειχνε ότι μπορεί να οδηγήσει την ΕΕ προς την επίτευξη των κλιματικών της στόχων. Ο λόγος ήταν ότι οι τομείς που δεν καλύπτονταν από το αρχικό σύστημα παρήγαγαν σημαντικούς όγκους εκπομπών. Συνεπώς, το 2023 δημιουργήθηκε το ΣΕΔΕ 2, συμπληρωματικό προς το αρχικό, που προορίστηκε για τον έλεγχο του άνθρακα από την κατανάλωση καυσίμων σε κτίρια, οδικές μεταφορές και πρόσθετους τομείς, όπως μικρές βιομηχανίες που δεν καλύπτονταν από το υφιστάμενο ΣΕΔΕ (LIFE ETX & The Green Tank, 2024). Βασικός στόχος του νέου συστήματος ήταν να δώσει ώθηση στις επενδύσεις στην ανακαίνιση κτιρίων και στην κινητικότητα χαμηλών εκπομπών.
Ειδικότερα, όπως και το πρώτο, έτσι και το ΣΕΔΕ 2 θα αποτελεί σύστημα ανώτατου ορίου και εμπορίας, αλλά θα καλύπτει τις εκπομπές από τα ανάντη, δηλαδή τα αρχικά στάδια της αλυσίδας. Με άλλα λόγια, σχεδιάστηκε για να υποχρεώσει τους προμηθευτές καυσίμων σε αναφορά και παρακολούθηση των δικαιωμάτων για τις αντίστοιχες εκπομπές. Αν και η πρώτη ανάγνωση αφήνει τους τελικούς καταναλωτές εκτός του συστήματος, εντούτοις, αναμένεται να επιβαρυνθούν οικονομικά, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα, μέσω της μετακύλισης του κόστους από τους προμηθευτές. Πρόκειται δηλαδή για το πρώτο ΣΕΔΕ που δύναται να επηρεάσει άμεσα τους πολίτες. Το γεγονός αυτό, προσφάτως, φάνηκε να προβλημάτισε πολλά από τα κράτη της ΕΕ. Το ΣΕΔΕ 2 σχεδιάστηκε για να τεθεί σε πλήρη λειτουργία το 2027. Παρά ταύτα, το καλοκαίρι του 2025, άτυπο έγγραφο (Austria et.al., 2025) υπογεγραμμένο από 16 κράτη μέλη διατύπωνε ρητά έντονες αμφιβολίες και ανησυχία σχετικά με την επικείμενη εφαρμογή του ΣΕΔΕ 2 και τις επιπτώσεις που αναμένεται να έχει οικονομικά στους πολίτες και τα νοικοκυριά της ΕΕ.
Λίγους μήνες μετά, η απάντηση της Επιτροπής ήλθε σε τόνους κατανόησης και συμβιβασμού. Ο Επίτροπος Δράσης για το Κλίμα, W.B.Hoekstra, την 21 Οκτωβρίου, ανακοίνωσε μέτρα αναβολής του ΣΕΔΕ 2, με σημαντικότερο αυτό της παρέμβασης στο μηχανισμό απελευθέρωσης δικαιωμάτων εκπομπής MSR (European Commission, 2025). Ειδικότερα, εάν οι τιμές της αγοράς υπερβούν τα 45 ευρώ/τόνο CO2eq, τότε θα διοχετευθούν στην αγορά επιπλέον άδειες και άρα θα μειωθεί και πάλι η τιμή. Με τον τρόπο αυτό, δηλαδή με όριο στην τιμή, δεν θα επιβαρυνθούν άμεσα οι πολίτες. Παράλληλα, ο Επίτροπος ανακοίνωσε κι άλλα ρυθμιστικά μέτρα, όπως την έναρξη των δημοπρασιών νωρίτερα από το προβλεπόμενο, δηλαδή πριν το 2027 που θα τεθεί σε εφαρμογή το ΣΕΔΕ 2.
Σε πρακτικό επίπεδο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν ακυρώνει το ΣΕΔΕ 2, αλλά το καθιστά πιο κοινωνικά ήπιο, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα, σε μια προσπάθεια αποφυγής μιας κρίσης νομιμοποίησης. Το ζήτημα εγείρει προβληματισμό από κοινωνική, οικονομική και πολιτική άποψη. Κοινωνικά, η αλλαγή στη λειτουργία του ΣΕΔΕ 2 πριν καν αυτό τεθεί σε εφαρμογή αναδεικνύει έναν υπερβολικά τεχνοκρατικό αρχικό σχεδιασμό, που βασίστηκε μόνο σε αριθμούς και παρέλειψε τον κοινωνικό παράγοντα. Σε πρώτη ανάγνωση, οι πρόσφατες αναπροσαρμογές διέπονται από πνεύμα κοινωνικής ευαισθησίας και γίνονται για να προσφέρουν ανακούφιση σε πολίτες και νοικοκυριά. Πρέπει, ωστόσο, να σημειωθεί ότι, κατά αυτό τον τρόπο, μειώνεται το κεφάλαιο που συσσωρεύεται από το ΣΕΔΕ 2 και προορίζεται για πράσινα έργα (Mantzaris, 2025). Με άλλα λόγια, η πρόσκαιρη οικονομική ανάσα που προσφέρει η τεχνητά χαμηλότερη τιμή εκπομπών υπονομεύει τις δυνατότητες μόνιμης μείωσης του ενεργειακού κόστους στο μέλλον. Οικονομικά, το σύστημα παύει να αντικατοπτρίζει την πραγματική σπανιότητα των δικαιωμάτων εκπομπών. Παρόλο που οι τιμές των δικαιωμάτων εκπομπών θεωρητικά καθορίζονται από την ίδια την αγορά, εν προκειμένω τίθεται ανώτατο όριο και δεν τιμωρούνται εξολοκλήρου οι ρυπογόνες επιλογές.
Υπό πολιτική σκοπιά, το ζήτημα είναι πιο περίπλοκο. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έδειξε να υποχωρεί στην πίεση κρατών μελών, καθώς γνωρίζει ότι το ΣΕΔΕ 2 μπορεί να προκαλέσει σημαντική κοινωνική δυσαρέσκεια, κάτι που θα μπορούσε να πλήξει, μεταξύ άλλων, την αξιοπιστία της ΕΕ στην COP30. Έπειτα, το γεγονός ότι η πρωτοβουλία ανήκε σε σημαντικό αριθμό κρατών μελών γεννά το φόβο ότι οι κλιματικοί στόχοι αμφισβητούνται. Τα κράτη-μέλη προτίμησαν, αντί να αξιοποιήσουν στο έπακρο τα Κοινωνικά Σχέδια για το Κλίμα, που θα προστάτευαν τους πολίτες με επιδοτήσεις κ.α., να κάνουν ένα βήμα πίσω περιβαλλοντικά. Από τα παραπάνω, συνάγεται ότι το βασικό ερώτημα “ποιος θα πληρώσει την ενεργειακή μετάβαση;” δεν έχει ακόμη σαφή απάντηση.
Η επιλογή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να χαλαρώσει βασικές παραμέτρους του ΣΕΔΕ 2 ερμηνεύεται πολιτικά μέσα από τη θεωρία του μεταλειτουργισμού (postfunctionalism) των Hooghe και Marks. Σύμφωνα με αυτήν την προσέγγιση, η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση δεν προχωρά αποκλειστικά τεχνοκρατικά, αλλά περιορίζεται όταν οι πολιτικές της ΕΕ αγγίζουν άμεσα την καθημερινότητα των πολιτών και προκαλούν υψηλά επίπεδα πολιτικοποίησης. Ως αποτέλεσμα της πολιτικοποίησης, τα κράτη-μέλη ζητούν συχνά επιβράδυνση, ώστε να προστατεύσουν τη δημοκρατική τους νομιμοποίηση (Hooghe & Marks, 2009). Το ΣΕΔΕ 2, το οποίο επηρεάζει το κόστος καυσίμων και θέρμανσης, προκάλεσε σοβαρές ανησυχίες για αύξηση τιμών, κοινωνικές αντιδράσεις και πολιτικό κόστος. Έτσι, η προσαρμογή του αποτελεί έναν μεταλειτουργικό συμβιβασμό που αντανακλά την ανάγκη πολιτικής σταθερότητας και κοινωνικής αποδοχής της πράσινης μετάβασης.
Συμπερασματικά, η εφαρμογή του αναθεωρημένου ΣΕΔΕ (ΣΕΔΕ 2) αναδεικνύει τη διαρκή σύγκρουση μεταξύ των φιλόδοξων κλιματικών στόχων της ΕΕ και της κοινωνικής και πολιτικής νομιμοποίησης της πράσινης μετάβασης. Η επιτυχία του συστήματος δεν θα κριθεί μόνο από το πόσο αποτελεσματικά θα μειώσει τους όγκους εκπομπών, αλλά και από το αν θα καταφέρει να διασφαλίσει μια δίκαιη μετάβαση, χωρίς να προκαλέσει μια βαθύτερη κοινωνική κρίση. Τα ερωτήματα παραμένουν: Πόσο ρεαλιστικοί είναι οι κλιματικοί στόχοι της ΕΕ; Ποιος θα σηκώσει το οικονομικό βάρος της ενεργειακής μετάβασης και ποιος θα πληρώσει το πολιτικό κόστος; Πόσο νομιμοποιημένη είναι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ως ανεξάρτητος υπερεθνικός θεσμός; Μπορεί η μετάβαση να είναι αποτελεσματική και δίκαιη ταυτόχρονα; Οι επερχόμενες εξελίξεις θα απαντήσουν σε όλα αυτά το ερώτημα.
Βιβλιογραφία:
Ακαδημαϊκό Άρθρο:
Hooghe, L., & Marks, G. (2009). A postfunctionalist theory of European integration: From permissive consensus to constraining dissensus. British Journal of Political Science, 39(1), 1–23. Διαθέσιμο σε : https://doi.org/10.1017/S0007123408000409
Πρωτογενείς Πηγές:
Austria, Belgium, Bulgaria, Croatia, Czechia, Estonia, Germany, Italy, Latvia, Lithuania, Netherlands, Poland, Romania, Slovakia, & Slovenia. (2025). Joint non-paper by 16 Member States on possible adjustments to the ETS2 to sufficiently address concerns about price uncertainty and high price levels. [Non-paper]. Διαθέσιμο σε: https://carbon-pulse.com/wp-content/uploads/2025/06/Joint-Non-paper-ETS2_update.pdf
European Commission. (2025). Remarks by Commissioner Hoekstra at the ENVI Council [Speech]. Διαθέσιμο σε: https://ec.europa.eu/commission/presscorner/api/files/document/print/en/speech_25_2469/SPEECH_25_2469_EN.pdf?
European Commission. (n.d.). About the EU ETS. Climate Action — European Commission. Retrieved November 27, 2025. Διαθέσιμο σε: https://climate.ec.europa.eu/eu-action/carbon-markets/eu-emissions-trading-system-eu-ets/about-eu-ets_en
European Environment Agency. (2024). Use of auctioning revenues generated under the EU Emissions Trading System. Διαθέσιμο σε: https://www.eea.europa.eu/en/analysis/indicators/use-of-auctioning-revenues-generated
LIFE ETX; The Green Tank. (2024). EU ETS 101: Εισαγωγή στο ΣΕΔΕ της ΕΕ – Οδηγός για το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών της ΕΕ (ελληνική έκδοση). Διαθέσιμο σε: https://thegreentank.gr/wp-content/uploads/2024/06/CMW_EU_ETS_101_guide_2024_Greek.pdf
Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας. (n.d.). Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών. Διαθέσιμο σε: https://ypen.gov.gr/perivallon/klimatiki-allagi/systima-eborias-dikaiomaton-ekpobon/
Ειδησεογραφικό Άρθρο:
Mantzaris, N. (2025). Η αποδυνάμωση του ΣΕΔΕ-2 ως ρίσκο για την ευρωπαϊκή κλιματική στρατηγική. Energypress / The Green Tank. Διαθέσιμο σε: https://thegreentank.gr/2025/11/07/ets2-climate-strategy-energypress-el/
Πηγή Εικόνας:
Toward Zero Carbon. (n.d.). Services. Διαθέσιμο σε : https://tzc.ie/services/