Γράφει ο Γεώργιος Κατσάνης,
«Η αυξημένη ζήτηση, η προσπάθεια για περαιτέρω αύξηση του ΑΕΠ και οι μη βιώσιμες πρακτικές εξαντλούν τα διαθέσιμα αποθέματα του γλυκού νερού, τα οποία είναι απαραίτητα για τη διατήρηση της ζωής πάνω στον πλανήτη αλλά και για την κάλυψη των αναγκών των κύριων τομέων χρήσης» (Χρυσομαλλίδη. 2023, σ. 4). Η φράση αυτή αποτυπώνει με ακρίβεια το παγκόσμιο πρόβλημα της πίεσης στους υδάτινους πόρους, το οποίο αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην Κεντρική Ασία. Η περιοχή αυτή χαρακτηρίζεται από ξηρό κλίμα, υψηλή εξάρτηση από την άρδευση και έντονη γεωπολιτική αντιπαράθεση γύρω από τον έλεγχο των ποταμών. Στην καρδιά της αντιπαράθεσης βρίσκεται το Αφγανιστάν, μια χώρα που αν και για δεκαετίες παρέμενε στο περιθώριο των περιφερειακών υδατικών θεσμών, σήμερα επιχειρεί να επανέλθει δυναμικά στο προσκήνιο μέσω μεγάλων έργων καθώς και εγκαθίδρυσης μονοπωλιακού ελέγχου των φυσικών πόρων της περιοχής.
Με την επιστροφή των Ταλιμπάν στην εξουσία του Αφγανιστάν το 2021, η νέα διοίκηση επηρεασμένη από απομονωτισμό και καχυποψία προς τους γείτονες, επιδίωξε να περιορίσει κάθε εξωτερική επιρροή στους φυσικούς πόρους, με έμφαση να δίνεται στους υδάτινους πόρους μέσω των οποίων τροφοδοτείται μεγάλο μέρος της Κεντρικής Ασίας. Η κατανόηση της γεωστρατηγικής σκηνής στην Κεντρική Ασία, καθώς και του υδατικού ανταγωνισμού μεταξύ τους απαιτεί μια περιεκτική αναδρομή στο ιστορικό πλαίσιο της υδατικής πολιτικής του Αφγανιστάν. Η πολιτική υδάτων στο Αφγανιστάν έχει βαθιές ρίζες προερχόμενες από τον 20ό αιώνα, όπως τα αρχικά σχέδια ανάπτυξης υπό τον Βασιλιά Muhammad Zahir την δεκαετία του 1950 (Hanifi. 2024, σ. 6). Ωστόσο, οι συνεχείς πόλεμοι από το 1978 και έπειτα περιόρισαν τις υφιστάμενες υποδομές και διέκοψαν κάθε σοβαρή προσπάθεια ανάπτυξης. Αυτό οδήγησε στην ελάχιστη χρήση του διαθέσιμου νερού από τον ποταμό Αμού Δάρια, το οποίο προήλθε από την έλλειψη δεσμευτικών συμφωνιών κατανομής νερού με την Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών -την οποία και διαδέχθηκαν τα μετασοβιετικά κράτη- λόγω του ότι η χρήση του νερού από το Αφγανιστάν ήταν τόσο μικρή που δεν θεωρήθηκε αναγκαία (Ahmad & Wasiq. 2003 σ. 15).
Η κατάσταση άλλαξε σταδιακά μετά το 2001, όταν η διεθνής κοινότητα άρχισε να επενδύει μαζικά στην χώρα. Παρά τις επαναλαμβανόμενες προσπάθειες, η διακυβέρνηση παρέμεινε αδύναμη. Αυτό έφερε ως συνεπακόλουθο την αποτυχία λειτουργίας του συστήματος υδατικής διακυβέρνησης το οποίο στηριζόταν στις αρχές του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (εφεξής ΟΟΣΑ) λόγω της έλλειψης δεδομένων, της αδυναμίας των θεσμών και της περιορισμένης χρηματοδότησης. Το αποτέλεσμα ήταν ο απουσία σχεδιασμού μιας συνεκτικής στρατηγικής. (Rasooly. 2019, σ. 53). Η επιστροφή των Ταλιμπάν στην εξουσία, όμως, οδήγησε σε ραγδαία τροποποίηση της υδατικής πολιτικής της χώρας, σκοπούμενη στην αποκλειστική εκμετάλλευση των υδάτινων πόρων προς όφελος των πολιτικών και γεωστρατηγικών στόχων της κυβέρνησης. Προς εκπλήρωση αυτού του στόχου, το Αφγανιστάν προχώρησε σε στρατηγικό σχεδιασμό καναλιών σε δύο γεωγραφικά στρατηγικούς χώρους, στους ποταμούς Αμού Δάρια και Χέλμαντ. Η κυβέρνηση, αν και διεθνώς απομονωμένη, επιδίωξε να αναδείξει την ικανότητα της στην διαχείριση μεγάλων έργων υποδομής καθώς και να προσφέρει βιώσιμη ανάπτυξη με το να τελειώσει την κατασκευή του καναλιού Qosh Tepa, ενός έργου που συνδυάζει την ανάγκη για επισιτιστική ασφάλεια με την πολιτική επιδίωξη παρουσίασης ανοικοδόμησης ενός ‘’νέου’’ Αφγανιστάν. Ωστόσο, συνοδεύτηκε από αβεβαιότητα, καθώς η διεθνής κοινότητα παρέμεινε διστακτική να συνεργαστεί μαζί τους, εκφράζοντας ανησυχίες για τις επιπτώσεις αυτών των σχεδιασμών.
Γιατί όμως έχει τόση σημασία ο ποταμός Αμού Δάρια και γιατί επισυνάπτει ανησυχίες προς τα κράτη της Κεντρικής Ασίας; Ο Αμού Δάρια, γνωστός ιστορικά ως Ώξος, είναι ο μεγαλύτερος ποταμός της Κεντρικής Ασίας. Πηγάζει από το Αφγανιστάν, το Τατζικιστάν και το Κιργιστάν, και καταλήγει στην Αράλη Θάλασσα. Για το Αφγανιστάν, ο ποταμός είναι ζωτικής σημασίας καθώς περίπου το 1/4 του πληθυσμού ζει στη λεκάνη του, ενώ παράλληλα είναι η πιο παραγωγική αγροτική περιοχή. Η γεωγραφική θέση του Αφγανιστάν, του επιτρέπει ένα επιπλέον στρατηγικό πλεονέκτημα, καθώς το 30% της ροής του Αμού Δάρια προέρχεται από τα εδάφη του, ενώ ελέγχει κρίσιμες πηγές που τροφοδοτούν την Κεντρική Ασία. Για δεκαετίες, το Αφγανιστάν δεν αξιοποιούσε αυτό το πλεονέκτημα. Η επιτυχής ολοκλήρωση του έργου τον Δεκέμβριο του 2024, παραχώρησε την δυνατότητα άρδευσης έως και 600.000 εκτάριων γης, (Abdullaev & Akhmedov, 2024, σ. 4) δημιουργώντας επισιτιστική ασφάλεια και ενισχύοντας το ΑΕΠ κατά 400 εκατ. δολάρια ετησίως. Αυτό προσφέρει αρκετά πλεονεκτήματα, εφόσον αναμένεται να φτάσει τα 100 εκατομμύρια κατοίκους μέχρι το τέλος του αιώνα. Ωστόσο, η εκτροπή 13 δισ. κυβικών μέτρων νερού σημαίνει ότι οι γειτονικές χώρες θα χάσουν περίπου 6,5 δισ. κυβικά μέτρα ετησίως, γεγονός το οποίο θα οδηγήσει σε σοβαρές εντάσεις (Faqiryar. 2024, σ. 3). Η επισιτιστική ασφάλεια αποτελεί και το κεντρικό διακύβευμα, αφού το Αφγανιστάν εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από εισαγωγές τροφίμων, ενώ η αγροτική παραγωγή έχει μειωθεί λόγω ξηρασιών. Το Qosh Tepa προσφέρει την δυνατότητα αύξησης παραγωγής σιτηρών και μείωση εξάρτησης εισαγωγών. Ωστόσο, η γεωπολιτική σημασία του ποταμού υπερβαίνει τα σύνορα. Το Ουζμπεκιστάν εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τα νερά του για την άρδευση, κυρίως για την καλλιέργεια βαμβακιού. Η υπερεκμετάλλευση από τις πρώην σοβιετικές δημοκρατίες οδήγησε στην σταδιακή συρρίκνωση της Αράλης Θάλασσας, ένα από τα μεγαλύτερα περιβαλλοντικά γεγονότα του 20ού αιώνα (Eurasianet, 2022).
Η υδατική πολιτική του Αφγανιστάν δεν σταματά μόνο στις χώρες της Κεντρικής Ασίας αλλά εντείνεται και στα δυτικά της σύνορα όπου οδήγησε σε συνοριακές συγκρούσεις με το Ιράν. Ο ποταμός Χέλμαντ, ζωτικός για την αγροτική παραγωγή και την ύδρευση στην επαρχία Σιστάν–Μπαλουχιστάν, αποτελεί αντικείμενο μακροχρόνιας διαμάχης. Παρά τη συμφωνία του 1973 που όριζε συγκεκριμένη ποσότητα νερού για το Ιράν, η Καμπούλ δεν την εφάρμοσε πλήρως καθώς η κυβέρνηση του βασιλιά Muhammad Zahir Shah κατέρρευσε σε πραξικόπημα. Έτσι, οι διαδοχικές κυβερνήσεις αποφάσισαν να περιορίζουν την ροή, επικαλούμενες εσωτερικές ανάγκες και ξηρασία (Mayar. 2023, σ. 30). Η ένταση αυξήθηκε μετά την επιστροφή των Ταλιμπάν στην εξουσία, η οποία οδήγησε σε κλιμάκωση της έντασης με συνοριακές συγκρούσεις τον Μάϊο του 2023. Το παράδειγμα αυτό καταδεικνύει ότι η υδατική πολιτική των Ταλιμπάν δεν είναι απλώς εσωτερικό ζήτημα ανάπτυξης, αλλά δύναται να μετατραπεί σε πηγή περιφερειακής αστάθειας, επηρεάζοντας άμεσα τις σχέσεις με τους γείτονες (AP News. 2023).
Οι αυξημένες δραστηριότητες του Αφγανιστάν, όμως, δεν αποτελούν μεμονωμένα περιστατικά αλλά μια μακροχρόνια εκδήλωση απομονωτισμού από την περιφερειακή κοινότητα, λόγω της πολιτικής και διπλωματικής αστάθειας των τελευταίων δεκαετιών. Για την πληρέστερη κατανόηση του θέματος, απαιτείται μια σύντομη παρουσίαση των τριών βασικών αδυναμιών του Αφγανιστάν, οι οποίες καθόρισαν τη διαμόρφωση της πολιτικής του ατζέντας.
Το Αφγανιστάν πάσχει από θεσμική αδυναμία στη διαχείριση υδάτων. Οι αρχές δεν διαθέτουν επαρκή δεδομένα, ενώ οι μηχανισμοί παρακολούθησης είναι σχεδόν ανύπαρκτοι. Αυτό σημαίνει ότι η χώρα προχωρά σε μεγάλα έργα χωρίς να έχει την τεχνική και διοικητική ικανότητα να τα διαχειριστεί (Rasooly. 2019, σσ. 92,104). Οι γειτονικές χώρες δεν έχουν κανάλια επικοινωνίας με την Καμπούλ για να συζητήσουν τις επιπτώσεις, παρά μόνο μικρά παράθυρα διαπραγμάτευσης με την διοίκηση των Ταλιμπάν η οποία αποσκοπεί στην αποκατάσταση της εικόνας της χώρας στην περιφέρεια (Kuchins. 2024, σ. 25). Μια εξίσου σημαντική αδυναμία είναι και η απουσία από διεθνείς και περιφερειακές συνεργασίες -παρά τις συμφωνίες του 1873, 1946 και 1958-, καθώς το Αφγανιστάν δεν απέκτησε ποτέ πλήρη αναγνώριση των δικαιωμάτων του. Μετά το 1991, οι νέες ανεξάρτητες χώρες εντάχθηκαν σε θεσμούς όπως το Ινστιτούτο Επιστημών Τροφίμων και Γεωργίας (εφεξής IFAS), όμως το Αφγανιστάν αποκλείστηκε από αυτές (Horsman. 2008, σ. 4). Ακόμη και μετά το 2001, όταν η χώρα απέκτησε μια διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση, οι προσπάθειες ένταξης απέτυχαν. Η απομόνωση αυτή ενίσχυσε το αίσθημα ότι η χώρα δεν έχει λόγο στη διαχείριση ενός ποταμού που πηγάζει από τα εδάφη της. Η τρίτη και κυριότερη αδυναμία εντοπίζεται στην κλιματική κρίση. Η Κεντρική Ασία βιώνει μια έντονη αύξηση θερμοκρασίας διπλάσια του παγκόσμιου μέσου όρου. Οι παγετώνες του Παμίρ και του Τιεν Σαν λιώνουν με ταχείς ρυθμούς, γεγονός που προκαλεί βραχυπρόθεσμη αύξηση της ροής αλλά και μακροπρόθεσμη μείωση. Η κλιματική κρίση συνδυάζεται με την ελλιπή επένδυση σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, οδηγώντας το Αφγανιστάν σε αυξημένη εξάρτηση από τον άνθρακα και σε εκτεταμένη αποψίλωση (Lambert. 2025, σσ. 1, 13). Το αποτέλεσμα των αδυναμιών ήταν ότι το Αφγανιστάν παρέμεινε εκτός των μηχανισμών κατανομής, γεγονός που σήμερα δημιουργεί σοβαρά προβλήματα: η χώρα διεκδικεί δικαιώματα χωρίς να έχει συμμετάσχει στις συμφωνίες που καθόρισαν τις ποσοστώσεις (Horsman. 2008, σ. 7). Με τις στρατηγικές ενέργειες που έλαβε το Αφγανιστάν, εγκαθιδρύθηκε μια νέα ανεξάρτητη πολιτική η οποία εναντιώνεται στα γεωπολιτικά συμφέροντα των γειτονικών κρατών της περιοχής.
Η στρατηγική παρουσία του Αφγανιστάν δεν περιορίζεται μόνο στο νερό. Η χώρα αποτελεί επίσης δίοδος για ενεργειακούς αγωγούς και εμπορικές οδούς που συνδέουν την Κεντρική Ασία με τη Νότια Ασία. Η πολιτική των Ταλιμπάν να επενδύσουν σε έργα υποδομής δείχνει ότι αντιλαμβάνονται τη σημασία του να καταστούν αναπόσπαστο μέρος της περιφερειακής γεωπολιτικής. Το νερό, όμως, αποτελεί και το πιο ευαίσθητο ζήτημα, καθώς συνδέεται άμεσα με την επιβίωση εκατομμυρίων ανθρώπων. Η πολιτική υδάτων του Αφγανιστάν, όπως εκφράζεται με το κανάλι Qosh Tepa και τις συνοριακές συγκρούσεις στον ποταμό Χέλμαντ, αποτελεί πρόκληση για την Κεντρική Ασία. Η εκτροπή μεγάλων ποσοτήτων νερού απειλεί την αγροτική παραγωγή του Ουζμπεκιστάν και του Τουρκμενιστάν, ενώ η απουσία θεσμικών μηχανισμών συνεργασίας συνδυαστικά με την κλιματική αλλαγή να μειώνει τις διαθέσιμες ποσότητες, η πιθανότητα κλιμάκωσης είναι μεγαλύτερη (Cohen. 2025, σ. 13).
Ωστόσο, η υλοποίηση ενός γενικευμένου πολέμου δεν καθίσταται το πιο πιθανό σενάριο. Οι οικονομίες των κρατών της Κεντρικής Ασίας εξαρτώνται από τη σταθερότητα και από διεθνείς επενδύσεις, οι οποίες θα εξαφανιστούν σε περίπτωση πολέμου. Παράλληλα, η Ρωσική Ομοσπονδία, η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας, καθώς και διεθνείς οργανισμοί όπως ο ΟΗΕ θα ασκήσουν έντονες πιέσεις για αποφυγή γενικευμένου πολέμου, λόγω της στρατηγικής σημασίας της περιοχής. Επιπλέον, η διεξαγωγή ενός πολέμου σε μια τόσο ευάλωτη περιβαλλοντική περιοχή θα οδηγούσε σε καταστροφή των ίδιων των πόρων που αποτελούν και το αντικείμενο της διαμάχης (Climate Diplomacy, 2024).
Συμπερασματικά, αν και η πιθανότητα τοπικών συγκρούσεων ή πολιτικών κρίσεων παραμένει ως ένα υπαρκτό ενδεχόμενο, η προοπτική ενός γενικευμένου πολέμου καθίσταται απίθανη. Αντιθέτως, η πιο πιθανή περίσταση είναι η διατήρηση των υφιστάμενων εντάσεων, οι οποίες θα συνοδεύονται από περιστασιακές συγκρούσεις χαμηλής έντασης καθώς και αυξανόμενη πίεση για διεθνή διαμεσολάβηση. Παρότι η πιθανότητα γενικευμένου πολέμου είναι περιορισμένη, η απειλή του δεν θα πρέπει να αγνοείται, διότι καθορίζει τις στρατηγικές επιλογές όλων των χωρών της περιοχής.
Βιβλιογραφία:
Ακαδημαϊκά Άρθρα & Μελέτες:
Abdullaev, I., & Akhmedov, S. (2024). Impact of Afghanistan’s water developments in Amu Darya Basin on Central Asia. Tashkent: Institute for Advanced International Studies, University of World Economy and Diplomacy. Διαθέσιμο σε: PolicyBriefCA-Afg_Water Developments.pdf
Ahmad, M., & Wasiq, M. (2004). Water resource development in Northern Afghanistan and its implications for Amu Darya Basin. Washington, DC: World Bank. Διαθέσιμο σε: https://documents1.worldbank.org/curated/en/434761468767735080/pdf/297030PAPER0Water0resource0Amu0Darya.pdf
CAREC Institute. (2021). Rethinking water in Central Asia. CAREC Institute. Διαθέσιμο σε: https://www.carececo.org/upload/Rethinking%20Water%20in%20Central%20Asia_online.pdf
Center for the National Interest. (2024, November 26). Afghanistan’s Qosh Tepa canal and water security in Central Asia. Washington, DC: Center for the National Interest. Διαθέσιμο σε: https://cftni.org/wp-content/uploads/2024/11/2024-11-26-CFTNI-Afghanistans-qoshtepa-canal-and-water-security-in-central-asia.pdf
Cohen, A., Hill, W. A., & Sánchez, W. A. (2025). Water insecurity in Central Asia: The imperative for regional and international cooperation. Washington, DC: Atlantic Council, Eurasia Center. Διαθέσιμο σε: https://www.atlanticcouncil.org/wp-content/uploads/2025/02/Water-insecurity-in-Central-Asia.pdf
Faqiryar, S. (2024). Food–climate nexus in the North: Afghanistan’s Qosh Tepa Canal and regional water security. Social Science Open Access Repository (SSOAR). Διαθέσιμο σε: https://www.ssoar.info/ssoar/bitstream/handle/document/94367/ssoar-2024-faqiryar-Food-Climate_Nexus_in_the_North.pdf
Hanifi, S. M. (2024). Water in Afghanistan: A modern history. Water History, 16(2), 141–164. Διαθέσιμο σε: https://doi.org/10.1007/s12685-024-00338-5
Horsman, S. (2008). Afghanistan and Central Asian water politics. Central Asian Survey, 27(1), 1–15. Διαθέσιμο σε: https://cawater-info.net/afghanistan/pdf/horsman.pdf
Lambert, L. A. (2024). From rebel governance to energy and environmental policies in a post-war setting: The case of the Taliban in Afghanistan. Διαθέσιμο σε: https://www.researchgate.net/publication/393933785_From_rebel_governance_to_energy_and_environmental_policies_in_a_post-war_setting_The_case_of_the_Taliban_in_Afghanistan
Mayar, A. (2023, November). The Helmand River: Water, war and peace between Afghanistan and Iran. Kabul: Afghanistan Analysts Network. Διαθέσιμο σε: https://www.afghanistan-analysts.org/en/wp-content/uploads/sites/2/2023/11/Helmand-Water-FINAL.pdf
Rasooly, N. (2019). Water governance challenges in Afghanistan. Oregon State University. Διαθέσιμο σε: https://ir.library.oregonstate.edu/downloads/wp988r70x
Χρυσομαλλίδη, Ε. (2023). Υδάτινοι πόροι και παγκόσμια ανάπτυξη. Αθήνα: Εκδόσεις Πολιτική Ανάλυση. Διαθέσιμο σε: Χρυσομαλλίδη_2046.pdf
Ειδησεογραφικές Πηγές:
AP News. (2023). Iran-Afghanistan clash over water rights. Διαθέσιμο σε: https://apnews.com/article/iran-afghanistan-clash-water-rights-48324a0cdc9158713a39edae7460cd5e
Climate Diplomacy. (2024). The future of Central Asian water diplomacy. Διαθέσιμο σε: https://climate-diplomacy.org/magazine/cooperation/future-central-asian-water-diplomacy
Eurasianet. (2023). Uzbekistan: Where the Amu Darya goes to die. Διαθέσιμο σε: https://eurasianet.org/uzbekistan-where-the-amu-darya-goes-to-die
Πηγή Εικόνας:
Hydrosolutions, (2025), Central Asia Hydrology: Applied Modeling – CAHAM Coursebook, 2022 Version. Διαθέσιμο σε: https://www.hydrosolutions.ch/news/central-asia-hydrology-applied-modeling-caham-coursebook-2022-version