Γράφει η Κυριακή Λεπτοκαρίδη
Ο πόλεμος ορίζεται στα λεξικά ως ένοπλη μάχη μεταξύ δύο ή περισσοτέρων κρατών ή ομάδων ή και διαμάχη μεταξύ πολιτικών ομάδων που εμπεριέχει εχθροπραξίες σημαντικής διάρκειας και μεγέθους (Cambridge Dictionary, n.d.; Britannica Dictionary, n.d.). Όμως ένα λεξικό δεν είναι αρκετό για να περιγράψει την καθημερινότητα που ζουν 473 εκατομμύρια παιδιά, δηλαδή το ένα στα πέντε παιδιά σήμερα (Unicef USA, n.d.). Η συγκεκριμένη ανάλυση στοχεύει στην ενημέρωση και ευαισθητοποίηση περί των 473 εκατομμυρίων παιδιών που υποφέρουν ζώντας υπό σκληρές συνθήκες πολέμου.
Το 2024 αναδείχθηκε ως η χρονιά με τον μεγαλύτερο αριθμό ένοπλων συγκρούσεων παγκοσμίως μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς 97 κράτη ενεπλάκησαν σε πολεμικές συρράξεις (UNICEF, 2024; Global Peace Index, 2024). Η έκταση και η ένταση των σύγχρονων συγκρούσεων έχουν ως άμεση συνέπεια τη δραματική επιδείνωση της θέσης των αμάχων πληθυσμών, οι οποίοι αποτελούν πλέον τα κύρια θύματα του πολέμου. Ιδιαίτερα ευάλωτες αναδεικνύονται οι ομάδες των παιδιών και των γυναικών, γεγονός που επιβεβαιώνεται από πλήθος ερευνών των τελευταίων δεκαετιών. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, περίπου το 90% των θυμάτων των σύγχρονων πολέμων είναι άμαχοι, αθώοι πολίτες και παιδιά, ποσοστό το οποίο παρουσιάζει εντυπωσιακή αύξηση σε σύγκριση με τη δεκαετία του 1990, όταν ανερχόταν μόλις στο 5% (Machel Graça, 2001, σ. 18). Η αύξηση αυτού του ποσοστού υπογραμμίζει την μετάβαση της βιομηχανίας του πολέμου σε μια εποχή όπου οι συγκρούσεις δεν έχουν στρατηγικούς-στρατιωτικούς στόχους. Αντιθέτως, με επιπολαιότητα κινήσεων, στοχεύονται οι άμαχοι.
Η επιδείνωση αυτή αποτυπώνεται με ιδιαίτερη σαφήνεια στις πρόσφατες εκθέσεις των Ηνωμένων Εθνών. Η ετήσια έκθεση του Ειδικού Αντιπροσώπου του Γενικού Γραμματέα για τα Παιδιά και τις Ένοπλες Συγκρούσεις προς τη Γενική Συνέλευση, η οποία καλύπτει την περίοδο από τον Αύγουστο του 2024 έως τον Ιούλιο του 2025, καταγράφει αύξηση κατά 25% στα σοβαρά αδικήματα εις βάρος παιδιών σε εμπόλεμες ζώνες σε σύγκριση με το 2023. Τα αδικήματα αυτά περιλαμβάνουν την δολοφονία ή τον θανάσιμο τραυματισμό παιδιών, τη στρατολόγησή τους από ένοπλες ομάδες, τις επιθέσεις σε σχολεία και νοσοκομεία, τους βιασμούς και άλλες μορφές σεξουαλικής βίας, τις απαγωγές, καθώς και την άρνηση παροχής ανθρωπιστικής βοήθειας ζωτικής σημασίας για την επιβίωσή τους (UNICEF, 2022, σ. 11; Special Representative of the Secretary-General for Children and Armed Conflict, 2025, σ. 2). Τα ευρήματα αυτά καταδεικνύουν ότι τα παιδιά δεν αποτελούν πλέον παράπλευρες απώλειες των συγκρούσεων, αλλά συστηματικούς στόχους, γεγονός που εγείρει σοβαρά ερωτήματα σχετικά με την επάρκεια των διεθνών μηχανισμών προστασίας και λογοδοσίας.
Η σύγχρονη βιομηχανία του πολέμου έχει συμβάλλει καθοριστικά στη διευκόλυνση τρομοκρατικών οργανώσεων, παραστρατιωτικών ομάδων, αλλά και κρατικών φορέων στη διεξαγωγή ενός αμελούς και απρόσωπου πολέμου εναντίον αμάχων πληθυσμών. Σε πολλές περιπτώσεις, οι απώλειες αμάχων δεν καταγράφονται ή δεν λαμβάνονται ουσιαστικά υπόψη, γεγονός που ενισχύει την ατιμωρησία και την επανάληψη τέτοιων πρακτικών (UNICEF, 2009, σ. 20). Ο λεγόμενος «πόλεμος κατά της τρομοκρατίας» συχνά διεξάγεται χωρίς επαρκή μέριμνα για την προστασία των αμάχων. Ενδεικτικά, κατά τα έτη 2003 και 2004 στο Ιράν και το Ιράκ, εκατοντάδες παιδιά σκοτώθηκαν από επιχειρήσεις ξένων δυνάμεων (UNICEF, 2009, σ. 12–14).
Οι συνέπειες του πολέμου στην ψυχική υγεία των παιδιών είναι εξίσου καταστροφικές. Έρευνα της UNICEF, της Save the Children Sweden και του Cooperation Center for Afghanistan, η οποία διεξήχθη σε 223 χωριά του Αφγανιστάν, έδειξε ότι το 42% των παιδιών παρουσίαζε σοβαρά προβλήματα συμπεριφοράς ως αποτέλεσμα του πολέμου. Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι όλα τα παιδιά που στρατολογήθηκαν στη χώρα παρουσίαζαν εξάρτηση από ουσίες, από ήπιες όπως το τσιγάρο έως βαριές, όπως το όπιο και η ηρωίνη (Save the Children, Cooperation Center for Afghanistan & UNICEF, 2003, σ. 18–21). Οι μαρτυρίες μερικών παιδιών που σώθηκαν μαρτυρούν ένα αδιανόητο επίπεδο κακοποίησης που συχνά οδηγεί τα παιδιά στα ναρκωτικά.
Πρώην παιδί στρατιώτης, Αφγανιστάν «Μας έστησαν ενέδρα με πυραύλους. Εκατοντάδες παιδιά στην ηλικία μου πέθαναν ενώ μάχονταν, αφού τους είδα δεν μπορούσα πλέον να κοιμηθώ καλά. Δεν ξέρω πόσους έχω σκοτώσει, πολλούς» (Save the Children, Cooperation Center for Afghanistan UNICEF, 2003 σ. 48)
Σε πολλές χώρες παρατηρείται το φαινόμενο της συστηματικής παραβίασης των δικαιωμάτων των παιδιών όχι μόνο από μη κρατικούς δρώντες, αλλά και από τα ίδια τα κράτη και τους επίσημους στρατιωτικούς τους μηχανισμούς. Η εμπλοκή κρατικών φορέων σε πρακτικές βίας εγκλωβίζει τα παιδιά σε ένα βαθύ θεσμικό αδιέξοδο, καθώς τόσο οι κρατικοί όσο και οι μη κρατικοί δρώντες αποτυγχάνουν να τους παρέχουν ασφάλεια, επιδεινώνοντας αντίθετα τη σωματική και ψυχική τους κακοποίηση. Ενδεικτικά, πολιτοφυλακές που συνδέονται με την κυβέρνηση του Σουδάν συγκαταλέγονται μεταξύ των σοβαρότερων παραβατών των δικαιωμάτων των παιδιών, ιδίως όσον αφορά τον βιασμό, καθώς και τη στρατολόγηση και χρήση ανηλίκων σε ένοπλες συγκρούσεις (UNICEF, 2009, σ. 10).
Αντίστοιχα φαινόμενα παρατηρούνται σε χώρες όπως το Αφγανιστάν, το Ιράκ και η Σομαλία, όπου οι πολεμικές συγκρούσεις διαρκούν επί δεκαετίες. Σε αυτά τα πλαίσια, ο ακρωτηριασμός και οι εκτελέσεις αποτελούν συχνά μέσα εκφοβισμού του άμαχου πληθυσμού, ενώ τα παιδιά δεν περιορίζονται στον ρόλο των αθώων θυμάτων, αλλά σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιούνται και ως εργαλεία πολέμου, ακόμη και σε επιθέσεις αυτοκτονίας. Το φαινόμενο αυτό έχει καταγραφεί κυρίως στο Αφγανιστάν, το Ιράκ και τα κατεχόμενα Παλαιστινιακά εδάφη (International Bureau for Children’s Rights, 2010, σ. 50).
Η πραγματικότητα αυτή έρχεται σε ευθεία αντίθεση με το θεωρητικό και νομικό πλαίσιο προστασίας των παιδιών. Σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο, τα κράτη αποτελούν τους βασικούς φορείς καθήκοντος και φέρουν την πρωταρχική ευθύνη για την προστασία των παιδιών, όπως ρητά προβλέπεται στη Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού. Πρόκειται για τη διεθνή συνθήκη ανθρωπίνων δικαιωμάτων, την οποία έχει κυρώσει και το Σουδάν από τον Αύγουστο του 1990. Ωστόσο, η τυπική κύρωση της Σύμβασης δεν διασφαλίζει κατ’ ανάγκη την ουσιαστική εφαρμογή της, ιδιαίτερα σε περιβάλλοντα παρατεταμένης ένοπλης σύγκρουσης.
Παράλληλα, σοβαρές παραβιάσεις του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου έχουν καταγραφεί και στα κατεχόμενα Παλαιστινιακά εδάφη. Εκατοντάδες παιδιά από την Παλαιστίνη έχουν συλληφθεί από ισραηλινές δυνάμεις χωρίς βάσιμες υποψίες για παράνομη δράση. Σύμφωνα με αναφορά του Γενικού Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών το 2007, εντός ενός έτους 361 έως 416 παιδιά, ηλικίας ακόμη και 12 ετών, κρατούνταν σε ισραηλινές φυλακές. Πολλά από αυτά υπέστησαν σωματική βία, ψυχολογικά βασανιστήρια και απειλές σεξουαλικής κακοποίησης (UNICEF, 2009, σ. 13; Amnesty International, 2004b, σ. 1).
Παρόμοια αντίφαση καταγράφεται και στην περίπτωση του Αφγανιστάν. Τον Δεκέμβριο του 1999, αναφορά των Ηνωμένων Εθνών αποκάλυψε τη στρατολόγηση παιδιών κάτω των 14 ετών από τους Ταλιμπάν. Οι τελευταίοι αρνήθηκαν τους ισχυρισμούς, υποστηρίζοντας ότι είχαν απαγορεύσει τη στρατολόγηση αγοριών που δεν είχαν αναπτύξει γένια. Το επιχείρημα αυτό όχι μόνο στερείται ουσιαστικής νομικής βάσης, αλλά αναδεικνύει και την αδυναμία καταγραφής και ελέγχου της ηλικίας των παιδιών-στρατιωτών. Στο Αφγανιστάν δεν υπάρχει ένα οργανωμένο σύστημα καταγραφής γεννήσεων. Η δήλωση γέννησης εξαρτάται από τη βούληση των ίδιων των γονέων, σε ένα πλαίσιο έντονης φτώχειας, και ανασφάλειας (Machel Graça, 2001, σ. 9).
Ο Συνασπισμός για τη μη χρήση Παιδιών ως Στρατιωτών ανέφερε το 2004 ότι, παρά την υπογραφή του Προαιρετικού Πρωτοκόλλου στη Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού, πολλές κυβερνήσεις συνέχισαν να χρησιμοποιούν παιδιά σε ένοπλες συγκρούσεις. Χώρες όπως το Μπουρούντι, η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, η Μιανμάρ, το Σουδάν και οι ΗΠΑ τα χρησιμοποίησαν στις πρώτες γραμμές, ενώ άλλες, όπως η Κολομβία, η Ουγκάντα και η Ζιμπάμπουε, υποστήριξαν παραστρατιωτικές ομάδες με παιδιά-στρατιώτες. Η Ινδονησία και το Νεπάλ τα αξιοποίησαν ως πληροφοριοδότες ή αγγελιοφόρους, ενώ κυβερνήσεις όπως του Μπουρούντι, της Ινδονησίας και της Ρωσίας προέβησαν σε βασανιστήρια, αυθαίρετες κρατήσεις ή δολοφονίες παιδιών. Παράλληλα, παιδιά της Παλαιστίνης κρατούμενα από ισραηλινές δυνάμεις εξαναγκάστηκαν να γίνουν πληροφοριοδότες, ενώ δυτικές κυβερνήσεις παραβίασαν τις δεσμεύσεις τους παρέχοντας στρατιωτική υποστήριξη σε χώρες που χρησιμοποιούσαν παιδιά-στρατιώτες, όπως η Ρουάντα και η Ουγκάντα (Amnesty International, 2004a, σ. 2).
Αν και όλα τα παιδιά προστατεύονται από την Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού και το Προαιρετικό Πρωτόκολλο, η πλειοψηφία των παιδιών δεν καταφέρνει ποτέ να αποσυνδεθεί πλήρως από τις εγκληματικές δραστηριότητες, είτε γιατί αυτό ξέρουν όλη τους την ζωή οπότε είναι δύσκολο να προσαρμοστούν σε νέο μη βίαιο περιβάλλον, είτε επειδή τους συμπεριφέρονται σαν να είναι μέλη συμμορίας και συνεργοί στο έγκλημα, με μερικά παιδιά να δικάζονται σαν ενήλικες εγκληματίες (Unicef, 2009, σ. 9).
Σύμφωνα με το Καταστατικό της Ρώμης του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου, παιδιά κάτω των 18 χρονών δεν θα έπρεπε να θεωρούνται υπεύθυνα και άρα να δικάζονται για παραβιάσεις του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου, για εγκλήματα πολέμου, εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και γενοκτονία. Ο δικαστής του Ειδικού Δικαστηρίου για τη Σιέρα Λεόνε το 2002 είπε συγκεκριμένα ότι προτιμά να «δικάζει τους ανθρώπους που ανάγκασαν χιλιάδες παιδιά να πράξουν τέτοια ανείπωτα εγκλήματα». Άρα πρέπει τα παιδιά να θεωρούνται πρώτα από όλα θύματα, όπως και είναι (WSD HANDA Center, 2006, σ. 9).
Τα παιδιά-στρατιώτες είναι παγιδευμένα σε έναν φαύλο κύκλο. Βιώνοντας αμέτρητες κακουχίες εξαναγκάζονται ή πείθονται ότι πρέπει να μπουν στον στρατό όμως μετά δεν μπορούν να αποχωρήσουν ακόμα και αν κινδυνεύουν καθώς στα μάτια του κόσμου, αυτά τα παγιδευμένα παιδιά είναι πλέον ο εχθρός.
Natalia, στρατολογήθηκε 11 χρονών, Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό: «Είδα όταν στρατιώτες σκότωσαν πολλούς από τους συγγενείς μου και βίασαν τις δύο μου αδερφές και την μητέρα μου, ενώ εγώ κρυβόμουν. Φοβόμουν και σκέφτηκα ότι αν μπω στον στρατό θα ήμουν προστατευμένη. Ήθελα να προστατέψω τον εαυτό μου. […] Ήταν απαίσια γιατί ήμουν μόλις 12 χρονών και συνέχεια με βίαζαν και με χτυπούσαν οι στρατιώτες την νύχτα. Μια μέρα ένας διοικητής ήθελε να με κάνει γυναίκα του, οπότε προσπάθησα να δραπετεύσω. Με έπιασαν, με χτύπησαν και με βίαζαν κάθε νύχτα για πολλές μέρες. Όταν ήμουν 14 χρονών γέννησα ένα μωρό. Δεν ξέρω ποιος είναι ο πατέρας του. Ξανα δραπέτευσα αλλά αυτήν την φορά μπόρεσα να ξεφύγω. Αλλά σήμερα δεν έχω πουθενά να πάω, δεν έχω φαγητό για να δώσω στο μωρό και φοβάμαι να πάω σπίτι γιατί ήμουν στρατιώτης». (Amnesty International, 2003, σ. 2)
Εν κατακλείδι, τα παιδιά που ζουν σε εμπόλεμες περιοχές βιώνουν καθημερινά την απώλεια της ανθρωπιάς τους μέσω συστηματικής σωματικής και ψυχικής κακοποίησης, εκμετάλλευσης και ηθικής αλλοτρίωσης. Η προστασία τους δεν είναι απλά μια νομική υποχρέωση σύμφωνα με τις διεθνείς συνθήκες αλλά είναι ηθική υποχρέωση όλων των ανθρώπων που έχουν την τύχη να μην γεννήθηκαν και να μην ζουν σε εμπόλεμες ζώνες. Όπως είπε η Machel Graça «Είναι δική μας ευθύνη ως ενήλικες να δημιουργήσουμε ένα μέλλον που τα παιδιά αξίζει να βιώσουν» (Unicef, 2009, σελ. 3).
Βιβλιογραφία
Βιβλία
International Bureau for Children’s Rights (2010) Children and armed conflict : a guide to international humanitarian and human rights law, International Bureau for Children’s Rights, Διαθέσιμο σε:https://archive.org/details/childrenarmedcon0000unse/page/n3/mode/2up
Machel Graça (2001), The Impact of War on Children, Hurst & Company, London
Διαθέσιμο σε: https://archive.org/details/impactofwaronchi0000mach_h2j5/page/n17/mode/2up
Save the Children Sweden, Cooperation Center for Afghanistan (CCA), UNICEF, (2003), Impact of armed conflict on Afghan children, Διαθέσιμο σε:
https://archive.org/details/azu_acku_pamphlet_hq784_w3_i47_2003/mode/2up
Unicef (2009), Machel study 10-year strategic review : children and conflict in a changing world, Office of the Special Representative of the Secretary-General for Children and Armed Conflict, UNICEF, Διαθέσιμο σε: https://archive.org/details/machelstudy10yea0000unse/page/n5/mode/2up
Πρωτογενείς πηγές
Amnesty International, (2004a), Child Soldiers: Governments failing generations of children, Διαθέσιμο σε: https://www.amnesty.org/en/documents/act76/010/2004/en/
Amnesty International, (2003), DR Congo: Child soldiers tell their stories, Διαθέσιμο σε: https://www.amnesty.org/en/documents/afr62/038/2003/en/
Amnesty International, (2004b), Israel and the Occupied Territories and the Palestinian Authority, Διαθέσιμο σε:
https://www.amnesty.org/en/documents/mde02/002/2004/en/
Special Representative of the Secretary-General for Children and Armed Conflict, (2025), Protecting Children From Conflict: An Unwavering Priority Amidst Surge in Conflict Worldwide, Διαθέσιμο σε: https://childrenandarmedconflict.un.org/2025/08/protecting-children-from-conflict-an-unwavering-priority-amidst-surge-in-conflict-worldwide/
UNICEF (2024) ‘Not the new normal’ – 2024 ‘one of the worst years in UNICEF’s history’ for children in conflict Διαθέσιμο σε: https://www.unicef.org/press-releases/not-new-normal-2024-one-worst-years-unicefs-history-children-conflict
UNICEF (2022), 25 Years of children and armed conflict: Taking action to protect children in war, Διαθέσιμο σε:
https://www.unicef.org/media/123021/file/25%20Years%20Children%20in%20Armed%20Conflict.pdf
Unicef USA, (n.d.), Children in War and Conflict, Διαθέσιμο σε: https://www.unicefusa.org/what-unicef-does/emergency-response/conflict
United Nations Human Rights Office of the High Commissioner (n.d.) Children and armed conflict, Διαθέσιμο σε:
https://www.ohchr.org/en/children/children-and-armed-conflict Convention on the Rights of the Child | UNICEF Sudan
Δευτερογενείς
Britannica Dictionary, (n.d.), War, Διαθέσιμο σε: https://www.britannica.com/dictionary/war
Cambridge Dictionary,(n.d.), War, Διαθέσιμο σε: https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/war
Global peace index (2024) Highest number of countries engaged in conflict since World War II, Διαθέσιμο σε:
https://www.visionofhumanity.org/highest-number-of-countries-engaged-in-conflict-since-world-war-ii/
WSD HANDA Center (2006), Child Witnesses At The Special Court For Sierra Leone Διαθέσιμο σε: https://humanrights.stanford.edu/sites/humanrights/files/child_witnesses_at_the_special_court_for_sierra_leone.pdf
Πηγή της εικόνας
Gianluigi Guercia, (2024), Central African Republic Says Militias Abusing 10,000 Children as Soldiers, Spies, Sex Slaves, BREITBART, Διαθέσιμο σε: https://www.breitbart.com/africa/2024/02/13/central-african-republic-says-militias-abusing-10000-children-soldiers-spies-sex-slaves/