Γράφει η Μαριάννα Κουρτελέση
Η ενδυνάμωση των γυναικών αποτελεί πλέον κεντρικό πυλώνα της Αφρικανικής Ένωσης (εφεξής Α.Ε.) στο όραμά της για ειρήνη, ασφάλεια και βιώσιμη ανάπτυξη. Η Α.Ε. αναγνωρίζει ότι η δημοκρατική διακυβέρνηση και η σταθερότητα, μετά από συγκρούσεις, δεν μπορούν να επιτευχθούν χωρίς την αντιμετώπιση του ιστορικού και δομικού αποκλεισμού των γυναικών στην ήπειρο. Κατά τις τελευταίες δύο δεκαετίες, έχει αναπτυχθεί ένα ευρύ φάσμα νομικών, θεσμικών και πολιτικών πλαισίων με στόχο την προώθηση της ισότητας των φύλων, την ενίσχυση της ηγετικής παρουσίας των γυναικών και την αντιμετώπιση των εμποδίων που περιορίζουν τη συμμετοχή τους στη δημόσια ζωή. Τα κεντρικά αυτά κείμενα –όπως το Πρωτόκολλο του Maputo (2003), η Επίσημη Διακήρυξη για την Ισότητα των Φύλων στην Αφρική (2004) και η Ατζέντα 2063– επιχειρούν να επανατοποθετήσουν τις γυναίκες όχι ως παθητικούς αποδέκτες πολιτικών, αλλά ως ενεργά υποκείμενα πολιτικής, κοινωνικής και οικονομικής αλλαγής. Ωστόσο, παρά τις φιλόδοξες αυτές δεσμεύσεις, οι μελέτες υπογραμμίζουν ότι εξακολουθούν να υφίστανται σημαντικά κενά ανάμεσα στο επίπεδο των πολιτικών δηλώσεων και της εφαρμογής. Βαθύρριζες πατριαρχικές δομές, περιορισμένη χρηματοδότηση, ανεπαρκής πολιτική βούληση και συνεχιζόμενες ένοπλες συγκρούσεις περιορίζουν την πρόοδο. Το παρόν άρθρο εξετάζει κριτικά τα νομικά εργαλεία της Α.Ε. , τις πρωτοβουλίες της στον τομέα της Ατζέντας Γυναίκες, Ειρήνη και Ασφάλεια (Women Peace & Security, εφεξής WPS), καθώς και τη στήριξη που παρέχεται στα γυναικεία κινήματα βάσης (grassroot movements), με στόχο την αξιολόγηση τόσο των επιτευγμάτων όσο και των διαρκών προκλήσεων.
Η Α.Ε. ιδρύθηκε το 2002 ως διάδοχος του Οργανισμού Αφρικανικής Ενότητας (OAU). Παρά τον ιστορικό ρόλο του OAU στην αποαποικιοποίηση και στον αγώνα κατά του απαρτχάιντ, η βιβλιογραφία επισημαίνει τις σημαντικές αδυναμίες του, όπως την αυστηρή προσήλωση στη μη επέμβαση, την ανεπαρκή ανταπόκριση σε ενδοκρατικές συγκρούσεις και την έλλειψη μηχανισμών για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων (Lee, 2021). Η ίδρυση της Α.Ε. σηματοδότησε μια θεμελιώδη καμπή, καθώς υιοθετήθηκε η αρχή της “μη αδιαφορίας” απέναντι σε εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και σοβαρές παραβιάσεις δικαιωμάτων, στο πλαίσιο ενός νέου οράματος “μεταποικιακού παναφρικανισμού” που ενσωμάτωνε την ενότητα, την αλληλεγγύη και τα ανθρώπινα δικαιώματα (Brown-Foster, 2024). Σε αντίθεση με τον προκάτοχό της, η Α.Ε. ενέταξε την ισότητα των φύλων στη θεσμική της αρχιτεκτονική, αναγνωρίζοντας ότι η ειρήνη και η περιφερειακή ολοκλήρωση απαιτούν την πλήρη συμμετοχή των γυναικών και ότι ο πατριαρχικός αποκλεισμός όχι μόνο παραβιάζει θεμελιώδη δικαιώματα, αλλά υπονομεύει και τις ειρηνευτικές διαδικασίες (Tornius, 2024).
Στο πλαίσιο αυτό, το Πρωτόκολλο του Maputo (2003) αποτελεί το σημαντικότερο νομικά δεσμευτικό εργαλείο σε επίπεδο ηπείρου για τα δικαιώματα των γυναικών. Υιοθετήθηκε για να καλύψει το κενό ενός αμιγώς αφρικανικού νομικού εργαλείου και ρυθμίζει τις πολιτισμικές, κοινωνικές και οικονομικές διαστάσεις των διακρίσεων σε βάρος των γυναικών, όπως οι επιβλαβείς πρακτικές (π.χ. ακρωτηριασμός γεννητικών οργάνων), ο εκτεταμένος αναλφαβητισμός και ο αποκλεισμός από την ιδιοκτησία και την οικονομική δραστηριότητα (Mukti, 2024). Το Πρωτόκολλο περιλαμβάνει πρόνοιες για το δικαίωμα στη ζωή, την ακεραιότητα, την ασφάλεια, την εξάλειψη επιβλαβών πρακτικών, την ισότητα στο γάμο και την πρόσβαση στη δικαιοσύνη (African Union, 2005). Επιπλέον, αναγνωρίζει τη σημασία της ισότιμης πολιτικής συμμετοχής, ενώ συνδέεται άμεσα με το διεθνές θεματολόγιο της ατζέντας WPS, προωθώντας την ουσιαστική συμμετοχή των γυναικών στην πρόληψη συγκρούσεων, τις ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις και την ανοικοδόμηση μετά από συγκρούσεις. Τέλος, το Πρωτόκολλο καλύπτει επίσης την εκπαίδευση, την απασχόληση, την ίση αμοιβή, την αναγνώριση της άμισθης εργασίας και τα εργασιακά δικαιώματα.
Σύμφωνα με τη σχετική νομοθεσία, το Πρωτόκολλο λειτουργεί ως περιφερειακός μηχανισμός που αποβλέπει στη σύγκλιση, διευκολύνοντας τη συνεργασία μεταξύ κρατών μέσω κοινών προτύπων, νομοθετικών μεταρρυθμίσεων και συνεργασίας στην έρευνα και στην παρακολούθηση της εφαρμογής πολιτικών (Tornius, 2024; Mukti, 2024). Ωστόσο, η εφαρμογή του παραμένει προβληματική. Παρά το μεγάλο ποσοστό επικυρώσεων από κράτη, αρκέτα είναι αυτά τα οποία έχουν θέσει επιφυλάξεις σε κρίσιμες διατάξεις, ενώ άλλα κράτη δεν το έχουν επικυρώσει ακόμη. Ακόμη και όπου υπάρχει επικύρωση, η εναρμόνιση με το εσωτερικό δίκαιο είναι συχνά ελλιπής, ενώ οι πατριαρχικές κοινωνικές δομές περιορίζουν την αποτελεσματική εφαρμογή (D’Orsi, 2021). Μη Κυβερνητικοί Οργανισμοί και γυναικείες οργανώσεις έχουν χρησιμοποιήσει το συγκεκριμένο Πρωτόκολλο ως εργαλείο στρατηγικών προσφυγών, όπως σε υποθέσεις κληρονομικού δικαίου στην Κένυα και τη Νότια Αφρική, αποδεικνύοντας τη σημασία της κοινωνικής κινητοποίησης για την υλοποίηση αφρικανικών ηπειρωτικών δεσμεύσεων (Clack & Kimaili, 2023)
Στον τομέα Γυναίκες, Ειρήνη και Ασφάλεια (WPS), η Α.Ε. έχει διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην περιφερειακή προσαρμογή του ψηφίσματος 1325 του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών. Το 2018 υιοθέτησε το Continental Results Framework (CRF), ένα ολοκληρωμένο εργαλείο παρακολούθησης προόδου σε πέντε πυλώνες (African Union Commission, 2019). Το CRF ενισχύει τον συντονισμό μεταξύ περιφερειακών οργανισμών, κρατών και οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών, ενώ επιχειρεί να μειώσει το χάσμα ανάμεσα στις υψηλού επιπέδου δεσμεύσεις και την εφαρμογή στο πεδίο. Παράλληλα, η AU έχει υποστηρίξει την υιοθέτηση Εθνικών Σχεδίων Δράσης (εφεξής NAPs – National Action Plans) σε κράτη όπως η Νιγηρία, το Μάλι, το Κονγκό και το Νότιο Σουδάν. Παρά ταύτα, η βιβλιογραφία υπογραμμίζει ότι η χρηματοδότηση, η έλλειψη θεσμικής συνέχειας και τα αυταρχικά ή ασταθή πολιτικά περιβάλλοντα περιορίζουν δραματικά την αποτελεσματικότητα των NAPs (Losekann & Santos, 2024). Γυναίκες διαπραγματεύτριες συχνά αντιμετωπίζουν συμβολική και όχι ουσιαστική συμμετοχή, χωρίς πρόσβαση στη διαμόρφωση της ατζέντας (Equality Now, 2023). Επιπλέον, μόνο ένα μικρό ποσοστό ειρηνευτικών συμφωνιών στην Αφρική περιλαμβάνει συγκεκριμένες ρήτρες για τα δικαιώματα των γυναικών (UN Women, 2021).
Επιπρόσθετα, η Α.Ε. έχει προβεί στην ενσωμάτωση Συμβούλων για θέματα φύλου και Συμβούλων για την προστασία των γυναικών σε αποστολές όπως η AMISOM (Αποστολή της Α.Ε. στη Σομαλία), με στόχο την ενσωμάτωση (mainstreaming) της οπτικής φύλου στις έγκαιρες προειδοποιήσεις, τη διαμεσολάβηση και τα προγράμματα DDR (Disarmament, Demobilization, and Reintegration δηλ. Αφοπλισμού, Αποστράτευσης και Επανένταξης) (Hendricks, 2017, Yaw Tchie & Kumalo, 2023). Ωστόσο, οι περιορισμοί σε πόρους, η υψηλή κινητικότητα προσωπικού και η ανεπαρκής συνεργασία των κρατών υποδοχής συχνά αποδυναμώνουν τον ρόλο τους (Elamin, 2023).
Μέσω της βιβλιογραφίας αναδεικνύεται και ο καθοριστικός ρόλος των γυναικείων κινημάτων βάσης στην ειρήνη. Οι γυναίκες διαδραματίζουν ουσιαστικό ρόλο σε διαδικασίες συμφιλίωσης, επούλωσης τραύματος και τοπικής μεσολάβησης, ακόμη και όταν αποκλείονται από επίσημα τραπέζια διαπραγματεύσεων (Tripp et al., 2008; Lwamba et al., 2022). Το γυναικείο κίνημα στη Λιβερία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα (Adjei, 2021). Ως απόκριση, η Α.Ε. έχει θεσμοθετήσει τη στήριξη προς τέτοιους φορείς μέσω μηχανισμών όπως το FemWise-Africa, το οποίο ιδρύθηκε το 2017 ως τμήμα του Pan-African Network of the Wise (PanWise) (Ani, 2018). Ο εν λόγω μηχανισμός παρέχει εκπαίδευση και δυνατότητες ανάπτυξης σε γυναίκες διαμεσολαβήτριες, δημιουργώντας πράγματι μια δομημένη διαδρομή που επιτρέπει τη μετάβαση, από την ακτιβιστική δράση σε επίπεδο βάσης προς τη συμμετοχή σε υψηλού επιπέδου διπλωματικές διαδικασίες (Ani, 2018).
Η οικονομική ενδυνάμωση συνιστά ακόμα έναν κρίσιμο άξονα. Οι πολυάριθμες συγκρούσεις στην ήπειρο πλήττουν δυσανάλογα τις γυναίκες, ενισχύοντας προϋπάρχουσες ανισότητες και ωθώντας τις σε επισφαλείς μορφές εργασίας (True & Riveros-Morales, 2018). Η Α.Ε. προωθεί κατάρτιση προϋπολογισμού με γνώμονα το φύλο, πρόσβαση σε πίστωση, ιδιοκτησία γης, προγράμματα επιχειρηματικότητας και πρωτοβουλίες ανθεκτικότητας στην κλιματική αλλαγή (African Union, 2018). Παραδείγματα περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων, συνεταιρισμούς γυναικών στο Σουδάν και μικροχρηματοδότηση στο Κονγκό (Abdelnour et al., 2008; UNDP Sudan, 2024; Alliance for Financial Inclusion, 2024). Ωστόσο, βαθιές δομικές ανισότητες, όπως οι διακρίσεις στην κατοχή γης και η περιορισμένη πρόσβαση σε χρηματοπιστωτικά εργαλεία, συνεχίζουν να λειτουργούν ανασταλτικά.
Παρά τα θεσμικά επιτεύγματα, η Α.Ε. δέχεται κριτική για τα αδύναμα συστήματα λογοδοσίας. Τα νομικά εργαλεία της δεν διαθέτουν επαρκείς δεσμευτικούς μηχανισμούς, ενώ ταυτόχρονα πολλές κυβερνήσεις δεν ενσωματώνουν τις δεσμεύσεις τους στο εσωτερικό δίκαιο (Mukti, 2024). Η ανεπαρκής πολιτική βούληση, οι ανισότητες εντός των ίδιων των θεσμών της Α.Ε., όπου οι γυναίκες καταλαμβάνουν περίπου το 35% των ηγετικών θέσεων (African Development Bank Group & United Nations Economic Commission for Africa, 2024), και η υποεκπροσώπησή τους σε ειρηνευτικές αποστολές παραμένουν σημαντικές αδυναμίες. Η συλλογή δεδομένων φύλου είναι επίσης ασταθής μεταξύ των κρατών (UN Women Africa, 2023). Σε αυτό το πλαίσιο, οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών συχνά αναλαμβάνουν σημαντικό ρόλο στην παρακολούθηση και την υποβολή προσφυγών, αξιοποιώντας σημαντικά το Πρωτόκολλο του Maputo σε υποθέσεις διακρίσεων και έμφυλης βίας (Tripp et al., 2008).
Συνολικά, η Α.Ε. έχει διαμορφώσει ένα εκτεταμένο κανονιστικό και θεσμικό πλαίσιο για την ενδυνάμωση των γυναικών στο πλαίσιο της ειρήνης και της ασφάλειας, μέσα από το Πρωτόκολλο του Maputo, το θεματολόγιο Γυναίκες, Ειρήνη και Ασφάλεια, την υποστήριξη σε δίκτυα βάσης και τις πρωτοβουλίες οικονομικής ένταξης. Ωστόσο, η βιβλιογραφία καταδεικνύει σταθερά την απόσταση ανάμεσα στις προοδευτικές δεσμεύσεις και την πρακτική εφαρμογή. Οι δομικές ανισότητες, η αδύναμη επιβολή, οι πολιτικές αντιστάσεις και οι περιορισμένοι πόροι εξακολουθούν να περιορίζουν τον αντίκτυπο των πλαισίων της Α.Ε. στην καθημερινή ζωή και πραγματικότητα των γυναικών. Το μέλλον της αποτελεσματικότητας της Α.Ε. στον τομέα της δόμησης ειρήνης εξαρτάται αξιοσημείωτα από την ενίσχυση των μηχανισμών λογοδοσίας, τη σταθερή χρηματοδότηση, την ουσιαστική και πλήρη συμμετοχή των γυναικών σε όλα τα στάδια των ειρηνευτικών διαδικασιών και τη στήριξη των κινημάτων βάσης. Όμως, κεντρική πρόκληση ήταν, είναι και θα παραμείνει η γεφύρωση του χάσματος ανάμεσα στη ρητορεία και την εφαρμογή, ώστε οι αφρικανικές ηπειρωτικές δεσμεύσεις να μεταφραστούν σε απτές αλλαγές για τις γυναίκες που βιώνουν τις συνέπειες της σύγκρουσης.
Βιβλιογραφία/Πηγές:
Abdelnour, S., Badri, B., Jack, A. E., Wheeler, D., McGrath, S., & Branzei, O. (2008). Examining Enterprise Capacity: A Participatory Social Assessment in Darfur and Southern Sudan. ResearchGate. Retrieved December 9, 2025, from https://www.researchgate.net/publication/259800572_Examining_Enterprise_Capacity_A_Participatory_Social_Assessment_in_Darfur_and_Southern_Sudan
Adjei, M. (2021). Ending Civil War through Nonviolent Resistance: The Women of Ending Civil War through Nonviolent Resistance: The Women of Liberia Mass Action for Peace Movement Liberia Mass Action for Peace Movement. Journal of International Women’s Studies Journal of International Women’s Studies, 22(9). https://vc.bridgew.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2622&context=jiws
African Development Bank Group & United Nations Economic Commission for Africa. (2024). AFRICA GENDER INDEX 2023 ANALYTICAL REPORT. African Development Bank. Retrieved December 8, 2025, from https://www.afdb-org.kr/wp-content/uploads/2025/03/241108-africa_gender_index_report_2023_v11-%EC%95%95%EC%B6%95%EB%90%A8-compressed.pdf
African Union. (2005, November 25). PROTOCOL TO THE AFRICAN CHARTER ON HUMAN AND PEOPLES’ RIGHTS ON THE RIGHTS OF WOMEN IN AFRICA. African Union. Retrieved December 7, 2025, from https://au.int/sites/default /files/treaties/37077-treaty-charter_on_rights_of_women_in_africa.pdf
African Union. (2018). AU Strategy for Gender Equality & Women’s Empowerment. African Union. Retrieved December 7, 2025, from https://au.int/sites/default /files/documents/36195-doc-52569_au_strategy_eng_high.pdf
African Union Commission. (2019). REPORT ON THE IMPLEMENTATION OF THE WOMEN PEACE AND SECURITY AGENDA IN AFRICA. AU Common Repository. Retrieved December 8, 2025, from https://archives.au.int/bitstream /handle/123456789/6817/REPORT%20ON%20WPS%20IMPLEMENTATION%20OF%20THE%20WOMEN%20PEACE%20AND%20SECURITY%20AGENDA%20IN%20%20AFRICA%20_17%2010%202019.pdf?sequence=1&isAllowed=y
Alliance for Financial Inclusion. (2024). INCREASING WOMEN’S FINANCIAL INCLUSION AND CLOSING THE WOMEN’S SME CREDIT GAP IN THE DEMOCRATIC REPUBLIC OF CONGO THROUGH ENABLING FINANCIAL POLICY AND REGULATION. Afi Global. Retrieved December 8, 2025, from https://www.afi-global.org/wp-content/uploads/2024/10/DRC-Congo_Increasing-Women-Financial-Inclusion.pdf
Ani, N. C. (2018). FemWise-Africa set to boost women’s role in peace processes. Institute for Security Studies. Retrieved December 7, 2025, from https://issafrica.org/iss-today/femwise-africa-set-to-boost-womens-role-in-peace-processes
Brown-Foster, W. (2024). African Union. EBSCO. Retrieved December 7, 2025, from https://www.ebsco.com/research-starters/social-sciences-and-humanities/african-union
Clack, Z., & Kimaili, K. (2023). Reflecting on two decades of the Maputo Protocol promoting women’s rights in Africa. Westminster Foundation for Democracy. Retrieved December 8, 2025, from https://www.wfd.org/commentary/reflecting-two-decades-maputo-protocol-promoting-womens-rights-africa
D’Orsi, C. (2021). Are Africans States Willing to Ratify and Commit to Human Rights Treaties? The Example of the Maputo Protocol. Revue québécoise de droit international, 159-182. 10.7202/1079427ar
Elamin, M. O. (2023). Emerging Challenges in African Union’s Peace and Security Strategy: A Comparative Analysis of UNAMID and AMISOM. International Journal of Membrane Science and Technology, 10(3), 2277-2293. 10.15379/ijmst.v10i3.1953
Equality Now. (2023). CELEBRATING 20 YEARS OF THE MAPUTO PROTOCOL. Equality Now. Retrieved December 7, 2025, from https://equalitynow .org/wp-content/uploads/2023/11/EN-MAPUTO-MEMOIR-Doc-ENG-05.pdf
Hendricks, C. (2017). Progress and Challenges in Implementing the Women, Peace and Security Agenda in the African Union’s Peace and Security Architecture. Africa Development, 42(3), 73-98. https://www.ajol.info/index.php/ad/article/view/167096
Lee, E. (2021). A Critique of the Organization of African Unity (OAU): A Comparison of Attempted Interventions by the OAU and the African Union. https://doi.org/ 10.17615/ae0h-jz84
Losekann, R. Z., & Santos, L. H. P. (2024). The WPS Agenda in the African Union Peace and Security Council: Contributions, Challenges and Opportunities. Conjuntura Austral- Journal of the Global South, 15(71), 7-21. https://doi.org/ 10.22456/2178-8839.140761
Lwamba, E., Shisler, S., Ridlehoover, W., Kupfer, M., Tshabalala, N., Nduku, P., Langer, L., Grant, S., Sonnenfeld, A., Anda, D., Eyers, J., & Snilstveit, B. (2022), Strengthening women’s empowerment and gender equality in fragile contexts towards peaceful and inclusive societies: A systematic review and meta‐analysis. Campbell Syst Rev, 18(1). 10.1002/cl2.1214
Mukti, E. S. (2024). Maputo Protocol: Reflection as a Legal Framework for International Cooperation in the African Union. Modern Diplomacy. Retrieved December 7, 2025, from https://moderndiplomacy.eu/2024/06/27/maputo-protocol-reflection-as-a-legal-framework-for-international-cooperation-in-the-african-union/
Tornius, K. (2024). The African Union’s contested role in advancing gender equality. Danish Institute for International Studies. Retrieved December 7, 2025, from https://www.diis.dk/en/research/the-african-unions-contested-role-in-advancing-gender-equality
Tripp, A. M., Casimiro, I., Kwesiga, J., & Mungwa, A. (2008). African Women’s Movements. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511800351
True, J., & Riveros-Morales, Y. (2018). Towards inclusive peace: Analysing gender-sensitive peace agreements 2000–2016. International Political Science Review, 1-18. 10.1177/0192512118808608
UNDP Sudan. (2024). Female Farmers and Women Agri-Entrepreneurs of Sudan Rising to Respond to Food Insecurity and Engineer Local Economic Recovery. United Nations Development Programme. Retrieved December 8, 2025, from https://www.undp.org/sudan/stories/female-farmers-and-women-agri-entrepreneurs-sudan-rising-respond-food-insecurity-and-engineer-local-economic-recovery
UN Women. (2021). Strengthening women’s meaningful participation in peace processes. UN Women. Retrieved December 7, 2025, from https://www.unwomen.org /en/news/stories/2021/8/feature-strengthening-womens-meaningful-participation-in-peace-processes
UN Women Africa. (2023). Assessment of the Gender Data and Capacity Gaps at the AUC. UN Women Africa. Retrieved December 8, 2025, from https://africa.unwomen .org/sites/default/files/2024-06/gender_data_and_capacity_gap_of_the_auc_assessment 1006202403.pdf
Yaw Tchie, A. E., & Kumalo, L. (2023). Transferring Policy: The African Union’s Protection of Civilians Policy in Peacekeeping Missions in Somalia and South Sudan. African Journal on Conflict Resolution, 23(1). https://www.scielo.org.za/scielo.php? script=sci_arttext&pid=S2309-737X2023000100002
Πηγή φωτογραφίας:
Apollos, D. (2020, June 15). PRESS RELEASE: A new Decade of Women’s Financial and Economic Inclusion; why scaling up actions is inevitable. African Union. Retrieved December 10, 2025, from https://au.int/fr/node/38680