Γράφει η Ιωάννα Καραγεωργοπούλου
Στις μέρες μας κατά γενική ομολογία, αναβιώνει έντονα το φαινόμενο της μετακίνησης πληθυσμών, με τους ανθρώπους να επιδιώκουν τη διασφάλιση καλύτερων συνθηκών διαβίωσης για τους ίδιους και τις οικογένειές τους και εγκατάσταση σε χώρες του δυτικού κόσμου, οι οποίες αποτελούν πόλο έλξης χάρη στην ανεπτυγμένη οικονομία τους. Είτε πρόκειται για αναγκαστική είτε για εκούσια μετανάστευση, η διαδικασία αυτή συχνά συνοδεύεται από σημαντικές προκλήσεις ένταξης και αποδοχής στις χώρες υποδοχής. Στην ιστορία της ελληνικής κοινωνίας η μετανάστευση αποτελεί ένα ακανθώδες πρόβλημα, εφόσον στις μέρες μας διαπιστώνεται συχνά η εκδήλωση ξενοφοβικών συμπεριφορών, αποτέλεσμα της αιφνίδιας μεταβολής της Ελλάδος σε χώρα υποδοχής μεταναστών μετά τις πολιτικές μεταβολές στη νοτιοανατολική Ευρώπη το 1990 (Κόντης, Α. 2021).
Στη σημερινή ελληνική κοινωνία, η ευρεία διάδοση στερεοτύπων και παραπλανητικών αντιλήψεων ευθύνεται συχνά για την εκδήλωση ρατσιστικών συμπεριφορών του γηγενούς πληθυσμού απέναντι στους μετανάστες, με αποτέλεσμα να υπονομεύεται η κοινωνική συνοχή. Ωστόσο, οι συγκεκριμένες αντιλήψεις δεν αποτελούν τον μοναδικό παράγοντα που υπονομεύει την κοινωνική συνοχή, αλλά το παρόν αποδίδεται επίσης στις οικονομικές ανισότητες, την ανεπαρκή κρατική διαχείριση του μεταναστευτικού και την απουσία αποτελεσματικών κοινωνικών πολιτικών σε αυτή την κατεύθυνση. Συνολικά, όλοι αυτοί οι παράγοντες εντείνουν τις κοινωνικές εντάσεις και τη δυσπιστία μεταξύ των ομάδων παρεμποδίζοντας ταυτοχρόνως την ομαλή ένταξη και συνύπαρξη των μεταναστών. Ειδικότερα, ένας από τους πλέον διαδεδομένους μύθους που συνοδεύουν το ζήτημα της μετανάστευσης είναι ο ισχυρισμός ότι «η χώρα δεν χωράει άλλους». Ο αριθμός των μεταναστών συχνά παρουσιάζεται με υπερβολή, γεγονός που ενισχύει τον φόβο και τη σύγχυση γύρω από το φαινόμενο της διεθνούς κινητικότητας (Παπαστεργίου, Β. και Τάκου, Ε. 2013). Παρά το ότι οι αλλοδαποί στην Ελλάδα αποτελούν περίπου το 8,5–11% του συνολικού πληθυσμού, το ποσοστό αυτό εμφανίζεται υψηλό λόγω της χρονοβόρας διαδικασίας χορήγησης ιθαγένειας, συνεπεία της οποίας διατηρείται ο αριθμός των μη πολιτογραφημένων πολιτών σε υψηλά επίπεδα (Παπαστεργίου, Β. και Τάκου, Ε. 2013). Ο συγκεκριμένος μύθος ενισχύεται από εσφαλμένες εντυπώσεις και συχνά από συστηματική παραπληροφόρηση σχετικά με τα δημογραφικά δεδομένα της χώρας. Στην πραγματικότητα, οι αλλοδαποί που παρέμειναν στην Ελλάδα μετά την κρίση του 2015–2016 ανέρχονται σε λιγότερο από 30.000, στους οποίους προστίθεται ένας μικρότερος, αλλά αυξανόμενος, αριθμός ατόμων που εισέρχονται μετά την Κοινή Δήλωση Τουρκίας, από τους οποίους μόνο ένα μέρος φτάνει στην ελληνική ενδοχώρα, ενώ στον συνολικό πληθυσμό περιλαμβάνονται και εκείνοι οι αλλοδαποί που κατέχουν ήδη νόμιμη άδεια διαμονής. Το γεγονός αυτό δε, αντανακλά την ένταση και την ιστορικά ξεχωριστή διάσταση του φαινομένου (Παπαστεργίου, Β. και Τάκου, Ε. 2013, σελ.14). Την ίδια στιγμή, ένα ακόμη παραπλανητικό αφήγημα θέλει τους Έλληνες πολίτες να πιστεύουν ότι το ποσοστό του μουσουλμανικού πληθυσμού φτάνει το 21%, όταν τα πραγματικά στοιχεία δείχνουν ότι δεν ξεπερνά το 6% (Κάκαρη, Α. 2019). Η διάσταση αυτή αντανακλά σε μεγάλο βαθμό μια ευρύτερη κοινωνική ανησυχία απέναντι στα μεταναστευτικά κύματα μουσουλμανικού πληθυσμού. Αντιθέτως, πληθυσμιακές ομάδες όπως τα άτομα αλβανικής καταγωγής, φαίνεται να είναι περισσότερο αποδεκτά, έχοντας σε σημαντικό βαθμό ενσωματωθεί στην ελληνική κοινωνία και διαμορφώσει ακόμη και μια ελληνοαλβανική ταυτότητα.
Επιπρόσθετα, στη δημόσια συζήτηση γύρω από το μεταναστευτικό ζήτημα στην Ελλάδα εξακολουθεί να κυριαρχεί το στερεότυπο ότι οι μετανάστες αποτελούν «υγειονομική απειλή/βόμβα» (Παπαστεργίου, Β. και Τάκου, Ε. 2013, σελ. 36). Αξίζει να αναφερθεί ότι η ένταξη των μεταναστών στη χώρα μας δεν συνιστά από μόνη της απειλή για τη δημόσια υγεία. Οι πραγματικοί κίνδυνοι προκύπτουν από τις συνθήκες διαβίωσης στις οποίες αναγκάζονται να ζουν οι ίδιοι και που διακρίνονται συχνά από έντονη φτώχεια, συνωστισμό και ανεπαρκή πρόσβαση σε βασικές υποδομές, όπως καθαρό νερό και κατάλληλη στέγαση. Η εικόνα γειτονιών της Αθήνας, όπως ο Νέος Κόσμος, η Ομόνοια και τα Πατήσια, όπου μικρά και φθηνά ενοίκια προσελκύουν πληθυσμούς μεταναστών με χαμηλό εισόδημα, αποτυπώνει τις δυσμενείς συνθήκες στις οποίες αναγκαστικά ζουν.
Στην πραγματικότητα, οι μετανάστες δεν αποτελούν απειλή για τη δημόσια υγεία· η αδυναμία πρόσβασης σε βασικές κοινωνικές και υγειονομικές υπηρεσίες, δημιουργεί συνθήκες που θέτουν σε κίνδυνο την υγεία των ιδίων (ήτοι των μεταναστών). Η κατάσταση αυτή αναδεικνύει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα των διακρίσεων που υφίστανται οι μετανάστες στην Ελλάδα: τον αποκλεισμό από την πρόσβαση σε ιατρική περίθαλψη, ιδίως για όσους δεν διαθέτουν έγκυρα έγγραφα, με αποτέλεσμα την περιθωριοποίησή τους και την εκδήλωση ρατσιστικών συμπεριφορών εναντίον τους. Συνεπώς, η δημόσια υγεία δεν κινδυνεύει από την παρουσία των μεταναστών αυτή καθαυτή, αλλά από τις κοινωνικές και θεσμικές ελλείψεις, που καθιστούν τις συνθήκες διαβίωσής τους επισφαλείς (Παπαστεργίου, Β. και Τάκου, Ε. 2013). Η πολιτική πρόκληση για την ελληνική κοινωνία έγκειται στην εξασφάλιση ισότιμης πρόσβασης σε υγειονομικές και κοινωνικές υπηρεσίες, ώστε να προληφθούν οι πραγματικοί κίνδυνοι που προκύπτουν από επισφαλείς συνθήκες διαβίωσης, όπως συνωστισμός, ανεπαρκής στέγαση και περιορισμένη πρόσβαση σε ιατρική περίθαλψη. Η φτώχεια, η κοινωνική περιθωριοποίηση και οι διακρίσεις εντείνουν τις υγειονομικές και ψυχοκοινωνικές προκλήσεις. Συνεπώς, η προστασία της δημόσιας υγείας απαιτεί την αντιμετώπιση των δομικών και κοινωνικών αδυναμιών που απειλούν την ευημερία των μεταναστών και τη συνοχή της κοινωνίας.
Επιπρόσθετα, ένας ακόμη μύθος που επικρατεί στην ελληνική κοινωνία είναι ότι «οι μετανάστες αποτελούν εγκληματικά στοιχεία» ή ότι η παρουσία τους απειλεί τη ζωή και την περιουσία των πολιτών. Ο μύθος αυτός συνδέει αδικαιολόγητα την παρουσία των μεταναστικών πληθυσμών στη χώρα μας με την εγκληματικότητα, δημιουργώντας φόβο και προκαταλήψεις στην ελληνική κοινωνία (Παπαστεργίου, Β. και Τάκου, Ε. 2013, σελ. 48, 76). Εν προκειμένω δε, διακρίνονται δύο βασικές οπτικές: σύμφωνα με την πρώτη οπτική, υποστηρίζεται ότι ορισμένοι αλλοδαποί, οι οποίοι είχαν εμπλακεί σε αδικήματα στις χώρες καταγωγής τους, ενδέχεται να συνεχίσουν αντίστοιχες παράνομες δραστηριότητες και στην Ελλάδα, συχνά σε συνεργασία με Έλληνες (Τσίγκανου, Ι. 2010). Η δεύτερη όμως οπτική, επισημαίνει ότι η εμπλοκή μεταναστών σε εγκληματικές ενέργειες συχνά οφείλεται σε στερεοτυπικές αντιλήψεις από πλευράς των αστυνομικών αρχών εναντίον τους.
Εν συνεχεία, η φύση των αδικημάτων αποτελεί επίσης κρίσιμο στοιχείο στην κατανόηση του προαναφερθέντος μύθου. Επίσημα στατιστικά στοιχεία, τα οποία προέρχονται από έρευνες βασισμένες στις απόψεις του ελληνικού κοινού, δείχνουν ότι ενώ κάποιοι μετανάστες εμπλέκονται σε αδικήματα, αυτά αφορούν κυρίως τη χρήση πλαστών εγγράφων ή την παράνομη είσοδος στη χώρα και λιγότερο βίαιες ή σοβαρές εγκληματικές πράξεις. Η παράνομη μετανάστευση, ως κεντρικό στοιχείο του τρίτου και τελευταίου μύθου, μπορεί να εκτιμηθεί μέσω αξιόπιστων δεδομένων, όπως επιτόπιες δειγματοληπτικές έρευνες ή καταγραφές συλλήψεων από τις αρμόδιες αστυνομικές αρχές (Κόντης, Α. 2021). Η συγκεντρωτική αποτύπωση και η συστηματική ανάλυση των σχετικών δεδομένων καθιστούν δυνατή μια ακριβέστερη και επιστημονικά τεκμηριωμένη εκτίμηση του μεγέθους του παράνομου μεταναστευτικού πληθυσμού, χωρίς να προκύπτουν γενικεύσεις που συνδέουν συνολικά τους μετανάστες με παραβατικές συμπεριφορές. Συνεπώς, καθίσταται σαφές ότι οι συνθήκες διαβίωσης, η κοινωνική ένταξη και η πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας και εκπαίδευσης επηρεάζουν άμεσα τη συμπεριφορά και την κοινωνική συμμετοχή των μεταναστών. Επομένως, συνάγεται βάσει των ανωτέρω το συμπέρασμα ότι η σύνδεση των μεταναστευτικών ροών με την εγκληματικότητα αποτελεί κυρίως κοινωνικό μύθο που θρέφεται από στερεότυπα και προκαταλήψεις (Παπαστεργίου, Β. και Τάκου, Ε. 2013).
Κλείνοντας, το μεταναστευτικό ζήτημα του 21ου αιώνα, ως συνέχεια των εξελίξεων των προηγούμενων δεκαετιών, παρουσιάζεται πολυδιάστατο σε εθνικό και διεθνές επίπεδο. Στην ελληνική κοινωνία, η μετανάστευση παραμένει ένα κρίσιμο και ευαίσθητο ζήτημα, πολυσυζητημένο, αλλά ταυτόχρονα ελάχιστα κατανοητό. Καθημερινές εικόνες μεταναστών, που αναζητούν ένα ασφαλέστερο περιβάλλον διαβίωσης και μια επαγγελματική προοπτική, αποτυπώνουν με έντονο τρόπο την ανθρώπινη πτυχή του φαινομένου. Η επιστημονική διερεύνηση των μύθων που συνοδεύουν τη μετανάστευση, και οι οποίοι αποτελούν και το κύριο αντικείμενο της παρούσας ανάλυσης, φωτίζει σε μεγάλο βαθμό τη στάση του ελληνικού πληθυσμού απέναντι στις μεικτές μεταναστευτικές ροές. Αντί να υιοθετούνται ρητορικές που στρέφονται κατά των μεταναστών και στερεότυπα που ενισχύουν τις διακρίσεις και τον ρατσισμό, απαιτείται η ενίσχυση των διεθνών και εθνικών πολιτικών, με στόχο την αποτελεσματική διαχείριση του μεταναστευτικού ζητήματος. Η υπέρβαση των παραδοσιακών και παρωχημένων αντιλήψεων επιτρέπει στην ελληνική κοινωνία να αναγνωρίσει τα οφέλη της ένταξης των μεταναστών, τόσο σε οικονομικό όσο και σε πολιτισμικό επίπεδο ενώ η εφαρμογή πολιτικών με ελεγχόμενο άνοιγμα των συνόρων προάγει τα συμφέροντα της χώρας υποδοχής, η οποία διαμορφώνει τη μεταναστευτική πολιτική και εφαρμόζει τις σχετικές εθνικές ρυθμίσεις (Κόντης, Α. 2021).
Πηγές:
Βιβλιογραφία
Κόντης, Α. (2021). Πολιτική Οικονομία της Διεθνούς Μετανάστευσης. Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήση. Εργαστήριο μελέτης της μετανάστευσης και διασποράς.
Παπαστεργίου, Β. και Τάκου, Ε. (2015). Έντεκα Μύθοι και Περισσότερες Αλήθειες: Η Μετανάστευση στην Ελλάδα. Αθήνα: Ίδρυμα Ρόζα Λούξεμπουργκ. Διαθέσιμο σε: https://www.openbook.gr/i-metanasteysi-stin-ellada/
Παπαστεργίου, Β. και Τάκου, Ε. (2018). Επίμονοι μύθοι για την μετανάστευση στην Ελλάδα. Αθήνα: Ίδρυμα Ρόζα Λούξεμπουργκ. Διαθέσιμο σε: https://rosalux.gr/wp-content/uploads/2021/02/mythoi_anatyposi1_low.pdf
Τσίγκανου, Ι. (2010). Μετανάστευση και εγκληματικότητα. Μύθοι και πραγματικότητα. Αθήνα: ΕΚΚΕ. Διαθέσιμο σε: https://www.ekke.gr/publication_files/metanasteusi-kai-egklimatikotita-mithi-kaipragmatikotita
Αρθρογραφία
Γεωργακόπουλος, Θ. (25/1/2020). Οι μύθοι της μετανάστευσης. Η Καθημερινή. Διαθέσιμο σε: https://www.kathimerini.gr/opinion/1061922/oi-mythoi-tis-metanasteysis
Κάκαρη Α., Μετανάστευση στην Ελλάδα: Μύθοι και πραγματικότητα, Actionaid. Διαθέσιμο σε: https://actionaid.gr/ta-nea-mas/metanasteysi-stin-ellada-mythoi-kai-pragmatikotita
Λιάλιος, Γ. (27/3/2005). Τα πέντε γκέτο της Αθήνας. Η Καθημερινή. Διαθέσιμο σε: https://www.kathimerini.gr/society/454895/gketo-gia-ellines-pente-geitonies-ton-athinon/
Πηγή εικόνας:
Reuters. (12/8/2024). In pictures: Migrants rescued in central Mediterranean. Διαθέσιμη σε: https://www.reuters.com/pictures/pictures-migrants-rescued-central-mediterranean-2024-08-12/